Кіріспе

Ghost in A Christmas Carol (1843) Джейкоб Марли – Чарльз Диккенстің 1843 жылғы «Рождестволық ән» романындағы ойдан туған кейіпкер. Марли жеті жыл бұрын қайтыс болды және романның басты кейіпкері, ашкөз Эбенезер Скрудждің бұрынғы серіктесі еді. Рождество қарсаңында Скруджге Марлидің арбағы келіп, ол өмір бойы ашкөздік пен өзімшілдікпен өткізгендігінен туған ауыр шынжырлар мен ақша жәшіктеріне оранып, Жер бетінде саяхаттап жүрді. Марли Скруджге сол тағдырдан құтылудың жалғыз мүмкіндігі бар екенін айтады: оны үш рух келіп, жолын түзеуге көмектеседі, әйтпесе, ол өзінен де ауыр шынжырларды көтеріп жүруге мәжбүр болады. Романда Марли мен Скрудж «қанша жыл серіктес болғанын» Скруджке есімде жоқ, ал Марли өлгеннен кейін, тазалау орнында, шынжырлармен, кассалар мен кітаптармен бұғауланып, кедейлерге және мұқтаждарға көмектесуге талпынып, бірақ мұны істей алмай, жер бетін аралауға мәжбүр болады. Рождество қарсаңында оның өлімінің жетінші жылдығында Джейкоб Марлидің арбағы, азап шегу кезінде, Скруджге оның бөлмесінде көрінеді: Марли шошқаның құйрығында, әдеттегі жилет, шұлық және бут киген, соңғысының шұлықтары шошқаның құйрығындай, оның пальтосының етегі мен басындағы шашы. Ол тартқан шынжыр оның беліне оралған, ұзын және құйрық сияқты, және Скрудж мұқият байқағандай, ақша жәшіктерінен, кілттерден, құлыптардан, кітаптардан, келісімдерден және ауыр әмияндардан жасалған. Оның денесі мөлдір болды, сондықтан Скрудж оны байқап, жилетінен қарап, оның артқы жағындағы екі түймешікті көре алды. Скруджге үш рух келіп, оған сол тағдырдан құтылу мүмкіндігін ұсынады. Марли Скруджге сағат бір соққанда бірінші рухты күтуді, келесі түнде сол уақытта екіншісін, ал үшінші түнде сағат он екіге жеткенде үшіншісін күтуді ескертеді, Скрудждің олардың барлығы бірден келсін деген ұсынысына қарамастан. Марли Скруджге енді оны көрмейтінін айтады және бөлмені ашық терезе арқылы тастап кетеді, онда ол сыртындағы лимбодағы басқа жандарға қосылады, олар өмірде істегендей, өлімде кедейлер мен мұқтаждарға көмектесе алмаудан қиналады. Сондай-ақ, ол болашақта келетін Рождествоның үш арбасының хабаршысы ретінде әрекет етеді. Марлидің жоғары билікпен араласуы, Скрудж Марлидің тағдырын бөліспеуі үшін, келесі кездесетін табиғаттан тыс келушілердің түсіндірілуі ретінде ұсынылады. Кітаптың басынан-ақ Ескі Марлидің «есік тілінен де өлгендей» екені анық айтылған. Оқырманның бұл фактіні түсінуі Марлидің Скрудж алдында кейінірек пайда болуын одан да таңғалдырады. Диккенс былай деп жазады: «Скрудж оның өлгенін білді ме? Әрине, білді. Басқаша қалай болуы мүмкін? Скрудж екеуі қанша жыл серіктес болғанын білмеймін. Скрудж оның жалғыз орындаушысы, жалғыз басқарушысы, жалғыз тапсырмасы, жалғыз қалдырылған мұрагері, жалғыз досы және жалғыз аза тұтқан адамы болды». Екі адам бизнес серіктес болған, басқа ештеңе жоқ. Скрудждің «Сен маған әрқашан жақсы дос едің, Джейкоб» деген қорқынышты сөзіне қарамастан, екеуінің шын мәнінде жақын болғаны екіталай, өйткені Марлидің жерлеу күні Скрудж жақсы бизнес мәміле жасасу үшін уақыт алады. Шынында да, Скрудж терезеден сыртта көрген арбалар да өз өмірлерінде жасаған күнәларымен байланысты заттармен шынжырланған: олардың әрқайсысы Марлидің арбасына ұқсас шынжырлар киген; кейбір аз (олар кінәлі үкіметтер болуы мүмкін) бірге байланысты; ешқайсысы да еркін емес еді. Көптеген адамдар Скруджпен өмірінде жеке танысқан. Ол өте таныс болды бір ескі арба, ақ жилет, оның аяқ буынына бекітілген қорқынышты темір қауіпсіз, кім деп жалқаулықпен жылады төмен көрдім, сәби, онымен бақытсыз әйелге көмектесуге қабілетсіз болып, есіктің қадамы. Олардың барлығымен бақытсыздық, олар жақсылық үшін, адам істеріне араласуға тырысты, және мәңгілік билігін жоғалтты. Әрине, терезеден тыс жатқан бұл азапты жандар, Марли мен Скрудж сияқты, тірі кезінде мұқтаж адамдарға көмектеспегендіктен кінәлі; енді олар өліп, тым кеш болды, және олар да бұғауланған шынжырлар өмірде де солардың өз еркімен қамалған. Олар Виктория дәуіріндегі түрмедегі түрмеде отырғандай шынжырмен бұғауланған. Жүректер қалауымен шынжырларын кимейді. Әдетте шынжырлар металдан жасалатын болса, Марлидің шынжырлары өмірде бағалаған нәрселерден жасалды - ақша мен материалдық байлық. Марлидің тізбектеріне кітаптар мен ақша жәшіктері бекітіліп, әр нысан ақша табуды бейнелейді – бұл оның өмірдегі басты міндеті және ол басқаларға көмектесуге тырыспағаны. Басқа арбалардың әрқайсысы да бұрынғы кәсібінің ауыр нышандарын тасып жүреді. Скрудж танитын ескі арбаның тізбегіне бекітілген алып темір қауіпсіз, ол Скрудж сияқты ақшаны жинап, мұқтаждарға көмектеспегенін көрсетеді. Ол Скруджға жақын рух, сондықтан Скрудж оны таниды. Бұл арбалардың, Марли сияқты, енді тірілерге көмектесе алмайтындықтары үшін және олардың жағдайын түзету мүмкіндігі болмайтындықтары үшін азап шегіп жатқаны анық. Скрудждің білмейтін беліне оралған тізбек Марлидікіндей күшті, ауыр және салмақты болар еді, өйткені Скрудж оны жеті жылдан бері оның төңірегіндегілерге бейжайлық танытып, жасап келеді. Тарихшы Дэйзи Данн Диккенс Планий кішінің жазбаларына әсерленгенін айтады. 1825 жылы жас Диккенс Веллингтон Хаус классикалық және коммерциялық академиясына жіберілді, онда 1827 жылы ол латын сыйлығын жеңіп алды. Ол оқу барысында Планийдің әуесқой әңгімесімен алғаш танысқан болуы мүмкін. Алайда, Данн Диккенстің кітапханасында Уолтер Купер Дендидің «Жұмбақтың философиясы» кітабы болғанын айтады. Кітап Планийдың Афинадағы үйдің қорқынышты сипаттамасын да баяндайды, ол стоик философ Атенодор сатып алған, ол Планийден шамамен 100 жыл бұрын өмір сүрген. Үйдің қорқынышты екенін білген Атенодор жазу үстелін әуесқойдың пайда болуы айтылған бөлмеге орнатып, түнде жазды, оған есіктен, содан кейін бөлмеге келген арбақ бұзып, Марли сияқты тізбекке байланған. Планий өзінің досы Сураға «түннің ортасында темірдің соқтығысуына ұқсас шу жиі естілді, тыңдасаң, кілтінің дірілдегені естілді, алдымен алыстан естілді, бірақ біртіндеп жақындады, содан кейін ескі, өте арық және лас адамның бейнесі пайда болды, ұзын сақал мен тік шаш, аяқтары мен қолындағы кілтін дірілдетіп тұрды». Атенодор арбақты сыртқа ертіп, жердегі бір жерді көрсетті. Атенодор кейінірек сол жерді қазып шығарғанда, кілтімен байланған қаңқа табылды. Қаңқа дұрыс қайта жерленгеннен кейін қорқыныш тоқтады. Тізбекке байланған Марли үшін Диккенс 1842 жылдың наурыз айында Питтсбург, Пенсильваниядағы Батыс жазалау орындасына жасаған сапасынан да ойын алған болуы мүмкін, онда ол кілтімен байланған тұтқындарды көрді және оларға түнде арбақтар келеді ме деп ойлады. Диккенс жас кезінде Лондонның Фитцровия ауданындағы 10 Норфолк Стритте (қазіргі 22 Кливленд Стрит) тұрды, бұл жергілікті ірімшік сатушысы Марлиден және «Goodge and Marney» таңбасы бар сауда орындарынан бірнеше метр қашықтықта болды, олардың бірі Скрудж пен оның бұрынғы серіктесінің атын берген болуы мүмкін, бірақ доктор Марлидің аты көбірек сәйкес келеді.

Танымал мәдениетте

Марли Майкл Фридгеннің "Джекоб Марлидің әуесі" (2019), Джон Клинчтің "Марли" (2019) және Р. Уильям Беннетттің "Джекоб Т. Марли" (2011) романдарының кейіпкері болып табылады. "Jacob Marley's Chain" әні Айми Маннның Whatever (1993) атты тұңғыш жеке альбомында орын алған. Американдық блюграсс тобы "Марлидің әуесі" осы кейіпкердің құрметіне аталған. Ол 1980 жылдардың ортасынан бері құрылған және 12 альбом жаздырған.