Кіріспе
Калифорния ағылшын тілінің диалектісі (California English) – Калифорнияда туындаған американдық ағылшын тілінің түрлері. Калифорния АҚШ-тың этникалық құрамы ең алуан түрлі штаттарының бірі болғандықтан, әртүрлі әлеуметтік ортадан келген ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар бір-бірінен түрлі тілдік элементтерді қабылдап, жаңаларын да жасады; нәтижесінде калифорниялық ағылшын тілінде дивергенция да, конвергенция да орын алды. Дегенмен, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және одан кейін ағылшын тілін зерттеген лингвистер Калифорнияға тән ерекше үлгілерді анықтай алмады. Бұл, негізінен, жас, ақ нәсілді, қалалық және жағалау аймағында тұратын адамдар арасында қалыптасқан акцентті анықтауға көмектесті, ол көбінесе «долина қызы» және «серфер жігіті» жасөспірім субмәдениеттерімен байланысты. Бұл акценттің жасқа байланысты тілдік ерекшелік болуы мүмкін деген гипотеза бар; алайда, осы акценттің кейбір ерекшеліктері күшейіп, географиялық тұрғыдан таралып жатыр. Құжатталған Калифорния ағылшын тілінің басқа түрлеріне ауылдық және ішкі аймақтардағы ақ калифорниялықтарға тән «елдік» акцент кіреді, ол да (аз дәрежеде) Калифорния дауыстық өзгерісіне ұшырайды; Сан-Францискодағы ирландтық американдықтар бұрын қолданған ескі акцент; және мексикалық американдықтармен байланысты Чикано ағылшын тілінің калифорниялық түрлері жатады. Зерттеулер көрсеткендей, калифорниялықтардың өзі солтүстік және оңтүстік Калифорния арасындағы тілдік шекараны сезінеді, әсіресе солтүстікте қолданылатын «hella» және оңтүстікте (бірақ қазір бүкіл елде кең таралған) «dude», «bro» және «like» сөздеріне қатысты.
California English (or Californian English) collectively refers to varieties of American English native to California. As California became one of the most ethnically diverse U. S. states, English speakers from a wide variety of backgrounds began to pick up different linguistic elements from one another and also developed new ones; the result is both divergence and convergence within Californian English. However, linguists who studied English before and immediately after World War II tended to find few, if any, patterns unique to California, This helped to define an accent emerging primarily among youthful, white, urban, coastal speakers, and popularly associated with the valley girl and surfer dude youth subcultures. The possibility that this is, in fact, an age specific variety of English is one hypothesis; however, certain features of this accent are intensifying and spreading geographically. Other documented California English includes a "country" accent associated with rural and inland white Californians, which is also (to a lesser extent) affected by the California Vowel Shift; an older accent once spoken by Irish Americans in San Francisco; and distinctly Californian varieties of Chicano English mainly associated with Mexican Americans. Research has shown that Californians themselves perceive a linguistic boundary between northern and southern California, particularly regarding the northern use of hella and southern (but now nationally widespread) use of dude, bro, and like.
Калифорния дауыстылар ауысуы
Соңғы онжылдықтарда ғалымдардың назарын аударған бір мәселе – Калифорнияда дауысты дыбыстарға негізделген тізбектік өзгерістің пайда болуы. Осы бөлімдегі сурет Калифорния дауыстыларының өзгерісін дауысты дыбыстар кестесінде көрсетеді. Суреттегі дауысты кеңістік қима (жақ профилінен ауыздың ішкі жағын қарағандай) болып табылады; ол тілдің белгілі бір дауысты дыбыстарды жасау үшін орналасқан адам аузындағы кеңістіктің жуық шамасы (сол жағы – тістерге жақын ауыздың алдыңғы бөлігі, ал кестең оң жағы – ауыздың артқы бөлігі). Басқа дауысты өзгерістері сияқты, бірнеше дауысты дыбыс ауыздың ішінде тізбектей өзгеріске ұшырауы мүмкін. Бір дауысты дыбыс екіншісінің кеңістігіне енгенде, жақын орналасқан дауысты дыбыс фонемалық айырмашылықты арттыру үшін өзгеріске ұшырайды. Айнымалылық үшін Калифорния ағылшын тілін "типикалық" жалпыамерикандық ағылшын тілімен ("GA" деп қысқартылған) салыстырамыз. (bit және kit сөздері басқа диалекттерде bet және ket сияқты естіледі) сөзіне қарай тартылады, (wreck және kettle сөздері rack және cattle сияқты естіледі), сөзіне қарай тартылады, ал және сөздері бірігеді (cot және stock сөздері caught және stalk сияқты естіледі): cot-caught бірігуі. Өзгерістің себебі белгісіз басқа дауысты өзгерістер де пайда болуда: сөздерінен бұрын емес, сөзі арқылы сөзіне қарай жылжиды (rude және true сөздері reed және tree сөздеріне жақындап, еріндері дөңгеленген күйде айтылады), ал сөзі сөзінен өтеді, сөзіне қарай жылжиды (мысалы, book және could сөздері Калифорния диалектісінде GA тіліндегі buck және cud сөздері сияқты естілуі мүмкін), сөзі арқылы, кейде сөзіне жақындап айтылады (duck, crust, what және т.б. сөздері АҚШ оңтүстігіндегілер айтқандай немесе басқа американдықтар айтқан deck, crest, wet және т.б. сөздері сияқты естіледі). Калифорния өзгерісінің жаңа дауысты дыбыстық ерекшеліктері көбінесе жас сөйлеушілерде кездеседі. Мысалы, орталық дөңгелектелген дауысты немесе алдыңғы дөңгелектелген дауысты сияқты кейбір ерекшеліктер Калифорния сөйлеуінде кең таралған болса да, сөзінің сол сияқты жоғары деңгейдегі фронталдануы көбінесе жас сөйлеушілерде кездеседі. Калифорния дауысты өзгерісінің әсері Калифорниялық испан тілінің түрлерінде, әсіресе Сан-Франциско аймағында байқалды.
Басқа сорттар
Чикано ағылшын тілінің кейбір түрлері Калифорнияға тән, тіпті латиноамерикан емес калифорниялықтар да оны қолдануы мүмкін. Мысалы, Шығыс Лос-Анджелес Чикано ағылшын тіліне Калифорниялық және афроамерикандық сөйлеу тілі әсер еткен. Калифорнияның жағалау қалалық акцентінің көптеген ерекшеліктері аңғар тіліне (Valleyspeak) қайнар көз болып табылады: бұл 1980-ші жылдары Сан-Фернандо аңғарында, Лос-Анджелес қоса алғанда, белгілі бір жас ақ нәсілді топ арасында пайда болған әлеуметтік диалект. Boontling – Калифорния штатының Бунвилл қаласында қолданылатын жаргон немесе арго, қазірде оны шамамен 100 адам ғана біледі.
Лексикалық шолу
Оңтүстік Калифорнияда сөйлейтін адамдардың танымал бейнесі көбінесе 1982 жылы Франк пен Мун Заппаның хит әнінен танымал болған, «Долиналық қыздар» немесе «Риджмонт жоғары мектебіндегі жылдам уақыт» сияқты фильмдерде кең таралған «серфер жігіт» сөйлеуін еске түсіреді. Калифорния тілінің 1980-жылдардағы осы шектен тыс нұсқаларында кездесетін көптеген тіркестер қазір көне деп есептелуі мүмкін, бірақ «керемет», «толығымен», «әрине», «қатал», «керемет» және «дос» сияқты кейбір сөздер Калифорнияда танымал болып қалып, ұлттық, тіпті халықаралық деңгейге тарады. Солтүстік Калифорнияда кең таралған сөз – «hella» («(a) hell of a (lot of)» және эвфемизм ретіндегі «hecka») – «көп», «много», «осыншама» немесе «өте» мағынасын білдіреді. Оны санаулы және салмақты есімдермен бірге қолдануға болады. Мысалы: «Сені қаншалықты көптен көрмедім», «Онда көп адам болды» немесе «Бұл гуакамоле өте дәмді». Бұл сөз бір сөйлемде әртүрлі мағыналарда бірнеше рет қолданылуы мүмкін. «Hella» сөзіне поп-мәдениетте жиі сілтеме жасалады, мысалы, Оңтүстік Калифорниядан шыққан No Doubt тобының «Hella Good» және Солтүстік Калифорниядан шыққан Skull Stomp тобының «Hella» әнінде. Калифорния, басқа оңтүстік-батыс штаттар сияқты, испан тілінен көптеген сөздерді қарыз алды, әсіресе жер-су аттары, тағамдар және басқа да мәдени ұғымдар үшін, бұл Калифорниялықтардың тілдік мұрасын, сондай-ақ Мексикадан және Латын Америкасының басқа аймақтарынан келген жаңа иммигранттарды көрсетеді. Штаттағы әртүрлі этникалық топтардың көптігі, әсіресе мәдени құбылыстарды сипаттайтын сөздермен кең танысуға мүмкіндік берді. Мысалы, Калифорниядағы қалалық және қала маңындағы агломерациялардағы әртүрлі мәдени фоннан шыққан азиялық американдықтардың көптігі «hapa» (өзі ағылшын тілінен алынған гавайи сөзі «жартылай») сөзін қабылдауға әкелді, ол еуропалық/аралдық немесе азиялық/аралдық тегі бар адамды білдіреді. 1958 жылы эссеші Клифтон Фадиман Солтүстік Калифорнияның диван немесе креслоның синонимі ретінде «chesterfield» сөзін қолданатын жалғыз орын (Англиядан және Онтарио аймағынан және Канада далаларынан басқа) екенін атап өтті.
Автомобиль жолдары
Лос-Анджелес агломерациясы, Инленд Эмпайр, Коачелла аңғары және Сан-Диегода тас жолдар көбінесе атауларымен немесе бағыт нөмірлерімен, бірақ "the" анық артиклі қосылып айтылады, мысалы, "the 405 Солтүстік", "the 99" немесе "the 605 (тас жолы)". Бұл қолданыс "Saturday Night Live" телешоуындағы "Калифорниялықтар" атты қайта-қайта көрсетілетін пародиалық эпизодта көрініс тапты. Керісінше, солтүстік Калифорнияда мұндай анық артикль қолданылмайды. 1940-шы және 1950-ші жылдардың басында Оңтүстік Калифорнияда тас жолдар салынып жатқан кезде, жергіліктік халық көбінесе тас жолдың атын анық артикльмен бірге қолданған, мысалы, "the Hollywood Freeway" ("Голливуд тас жолы").