Кіріспе

Британдық колониялық әкімші Сэр Чарльз Эдвард Тревелян, 1-ші барон, (2 сәуір 1807 – 19 маусым 1886) – британдық мемлекеттік қызметкер және колониялық әкімші. Жас кезінде ол Үндістанның Калькутта қаласындағы колониялық үкіметте жұмыс істеді. Ол Ұлыбританияға оралып, Қаржы министрлігінің көмекші хатшысы лауазымын иеленді. Осы кезеңде ол Ирландиядағы Ұлы ашаршылыққа үкіметтің ден қоюын жеңілдетуге жауапты болды. 1850-ші және 1860-шы жылдары ол жоғары лауазымдарда қызмет етті. Тревелян 1850-ші жылдары британдық мемлекеттік қызметті реформалау процесінде маңызды рөл атқарды. Бүгінде Тревелян көбінесе ашаршылық кезінде ирландтарға тікелей мемлекеттік азық-түлік және ақшалай көмек көрсетуге құлшынбағаны үшін еске алынады, себебі ол еркін нарық экономикасына берік сенді. Тревелянның жақтастары оның іс-әрекеттері мен нанымдарынан гөрі, ашаршылықтың және жоғары өлім-жітімнің себептеріне басқа факторлар әлдеқайда маңызды болды деп санайды.

Шығу тегі

Корнуоллдың ежелгі әулетінен тараған ол, Сомерсеттегі Таунтон қаласында, құрметті Джордж Тревелянның ұлы ретінде дүниеге келді. Джордж Тревелян бұл кезде Корнуолл шіркеу қызметкері болса, кейін Таунтон архидиаконы болды. Ол Сомерсеттегі Неттлкомб сарайының иесі, сэр Джон Тревелянның үшінші ұлы еді. Оның анасы – Гарриет Нейв, Англия банкінің басшысы, сэр Ричард Нейвтің қызы. Отбасының байлығының көп бөлігі Гренададағы құлдарды иеленуден түскен.

Білім

Ол Девондағы Бланделл мектебінде, Чартерхаус мектебінде, содан кейін Гертфордширдегі Хейлиберидегі Шығыс Үндістан компаниясының колледжінде білім алған. Р. А. К. Балфур "оның ерте өмірі ата-анасының Клэфэм сектасына кіруімен қалыптасқанын" айтты – бұл топ өте қатал принциптерімен және ынталы діни уағыздарымен ерекшеленетін мәдениетті отбасылардың тобы еді. Тревелян Хейлибериде оқығанда экономист Томас Мальтустың шәкірті болды. Ирландиядағы ашаршылық кезінде оның Мальтустың халық теориясына қатаң ұстануы көбінесе осы алғашқы тәрбиеге байланыстырылады.

Мансап

1826 жылы жас кезінде Тревелян Шығыс Үндістан компаниясына жазушы (кеңсеші) ретінде қабылданып, Делидегі Бенгал азаматтық қызметіне жіберілді. Ол еңбекқорлығы, өзіне талап қоюы және ерекше зиялы қабілеттерінің арқасында тез карьералық өсімге қол жеткізді. Үндістанның әртүрлі аймақтарында маңызды және ықпалды лауазымдарды атқарды, бірақ мінезінің жоғарыпарсылдығы және жиі ойсыздығы оның көптеген әріптестеріне ұнамай, үнемі дау-жанжалға себеп болды. 1840 жылы Ұлыбританияға оралғаннан кейін, ол Корольдік қазынашылығының көмекші хатшысы болып тағайындалды және 1859 жылға дейін қызмет етті, осы кезеңде Ирландиядағы аштық пен 1846-1857 жылдар аралығындағы Шотландиядағы Картоп аштығы болды. Ирландияда ол аштықтан зардап шеккендерге көмек көрсетті, ал Шотландияда Таулы аймақтарға жәрдем көрсету жөніндегі орталық кеңестің жұмысына белсенді қатысты. Оның белсенсіздігі және ирланд халқына деген теріс көзқарасы аштықтан көмек көрсетуді баяулатқан деп есептеледі. Алайда, ол Таулы аймақтардағы Картоп аштығына қатысты өзгеше көзқарас танытты. 1846 жылғы 29 сәуірде Шотландиядағы жағдайға арналған хатында Тревелян былай деп жазды: Біздің шараларымыз жеке сауданың қалыпты барысына ең аз бұзушылықпен жүзеге асырылуы керек, өйткені ол халықтың күнкөрісінің басты көзі болып табылады, бірақ қандай жағдайда болса да, халыққа аштықтан өлуге рұхсат етілмеуі керек. Осы уақытта Ирландияда миллионға жуық адам аштықтан қайтыс болды, ал ирландтар өздерінің өсірген астықтары мен дәні Англияға кемемен жөнелтіліп бара жатқанда ашуланып, күдікпен қарады. Корк қаласының жанындағы Югал сияқты порттарда азық-түлік үшін наразылықтар болды, онда адамдар астыққа толы кемені тәркілеуге тырысты, бірақ сәтті болмады. Уотерфорд графтығындағы Дангарван қаласында британдық әскерлер халыққа оқ атқанда тастармен шабуылға ұшырады, нәтижесінде кем дегенде екі адам қаза тауып, бірнеше адам жараланды. Осыдан кейін өзен кемелеріне британдық әскери күзет қойылды. 1851 жылы сэр Джон МакНиллмен бірге Хайленд және Аралдардан эмиграциялау қоғамын құрды, ол Хайленд тазарту кезінде 1851 және 1858 жылдар аралығында Австралияға 5000-ға жуық адамның көшіп кетуіне көмектесті. Тревелян 1859-1860 жылдары Мадрас губернаторы, ал 1862-1865 жылдары Үндістанның қаржы министрі болды. Азаматтық қызметті реформалаған ол қазіргі заманғы азаматтық қызметтің негізін қалаушысы ретінде танылады.

Үндістан

Ол 1826 жылы Шығыс Үндістан компаниясының Бенгалия азаматтық қызметіне хатшы ретінде қабылданды, өте ерте жасынан-ақ азия тілдері мен диалектілерін жақсы меңгергендігін көрсеткен. 1827 жылдың 4 қаңтарында Тревелян Делидегі комиссар, сэр Чарльз Теофилус Меткалфтың көмекшісі болып тағайындалды, онда төрт жылдық қызметі барысында бірнеше маңызды миссияларды жүргізуге жауапкершілік берілді. Біраз уақыт бойы ол Бхуртпур раджасы Мадху Сингхтің қамқоршысы болды. Сондай-ақ ол жергілікті халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға жұмыс істеді. Ол Үндістанның ішкі саудасына ұзақ жылдар бойы кедергі келтірген транзиттік алымдарды жойды. Осы және басқа да қызметтері үшін ол кеңестегі генерал-губернатордың арнайы алғысын алды. Делиден кетіп бара жатқанда ол жаңа қалашықта салынып жатқан кең көше құрылысына жеке қаражатын сыйлады, ол осыдан кейін Тревелянпур деп аталды. 1831 жылы ол Калькуттаға көшіп, саяси бөлімдегі үкімет хатшысы болды. Тревелян білім беру ісіне ерекше көңіл бөлді және 1835 жылы оның табандылығының арқасында үкімет үндістер арасында еуропалық әдебиет пен ғылымды тарату туралы шешім қабылдады. 1838 жылы Тревелян "Үндістан халқының білім алуы туралы" үкіметтің күш-жігерінің есебін жариялады. 1836 жылдың сәуір айында ол Саддер кіріс кеңесінің хатшысы болып тағайындалды және 1838 жылдың қаңтарында елге оралғанға дейін осы лауазымды атқарды.

Ирландиядағы ашаршылықтағы рөлі

1840 жылғы 21 қаңтарда ол Лондондағы Ұлыбританияның қазынашылық кеңсесінің көмекші хатшысы қызметіне кірісті және он тоғыз жыл бойы осы лауазымның міндеттерін атқарды. Ирландияда ол 1845–47 жылдардағы ашаршылыққа байланысты көмек жұмыстарын басқарды, сол кезде Ұлы ашаршылық кезінде 734 000-нан астам адам үкіметте жұмыс істеді. Барлығы, 1846 мен 1851 жылдар аралығында Ирландияда шамамен бір миллион адам аштықтан және жұқпалы аурулардан қайтыс болды, ал он жылдан сәл астам уақыт ішінде (1845–55) шамамен екі миллион адам эмиграция жасады. 1848 жылғы 27 сәуірде Тревелян қызметінің сыйақысы ретінде KCB орденімен марапатталды. Ирландиядағы Ұлы ашаршылық өте ауқымды апат ретінде басталды, бірақ оның салдары Лорд Джон Расселл басқаратын виг үкіметінің 1846 жылдан 1852 жылға дейінгі шешуші жылдардағы әрекеттері мен әрекетсіздігі салдарынан нашарлады. Британдық жоғарғы және орта таптардың көптеген өкілдері ашаршылықты құдайдың жазасы деп санады – иләһи тағдырдың бір көрінісі, мұндай көзқарас Ирландияның католик шіркеуінде де болды. Провиденциалистік көзқарастың көрнекті жақтасы Тревелян болды, ол ашаршылық жылдарында ирландтықтарға көмек көрсету саясатын жүргізуге жауапты болды. 1848 жылы жарық көрген «Ирландия дағдарысы» атты кітабында Тревелян ашаршылықты «барлық даналық пен мейірімділіктің тікелей соққысы» деп сипаттап, «әлеуметтік жамандықтың терең және тамырлы түбірін» ашты. Ол ашаршылықтың «ауруды емдеудің тиімді жолы» екенін мәлімдеді. Құдай осы үлкен мүмкіндікке ие болған ұрпаққа дұрыс атқаруға күш берсін, және Ирландия Ұлыбританияның әлеуметтік денсаулығы мен физикалық өркендеуіне толыққанды қатысқанша біз күш-жігерімізді тоқтатпайық. Тревелянның осы ойлау жолы үкіметті жаппай жерден қууды тоқтатуға ықпал етті. Тарихшылар Тревелянның Ирландиядағы ашаршылыққа байланысты саясатқа жауапкершілігі және оның осы саясаттағы рөлі туралы келіспейді. Карен Соннелиттер өзінің «Ұлы Ирландия ашаршылығы: Тарихи құжаттар» атты алғашқы дереккөздер жинағында осы мәселені талқылайды. Ұлы ашаршылық кезінде, әсіресе 1846 жылы, Британияда виг-либералдық үкімет билікте болды, ал Тревелян қазынашы қызметін атқарды. Осы лауазымда Тревелян парламент шешімдеріне, әсіресе Ирландиядағы көмек көрсету жоспарларына айтарлықтай ықпал етті. Виг үкіметімен бірге ол Ирландияның өзін түзетуі керек деп сенді және «лаиссе-фер» қағидасы ең жақсы шешім екенін ойлады. Тревелянның күш-жігері жағдайды түбірлі түрде жақсартпаса да, ол британ үкіметі Ирландияға өмір сүру үшін қажеттінің бәрін берсе, ирландтар өздерінің мәселелерін шешудің орнына британ үкіметіне тәуелді болады деп сенді. 1846 жылдың жазында Тревелян ашаршылықтың басталған жылдарынан бері жұмыс істеп келген Пилиттердің көмек бағдарламаларын жабуға бұйрық берді. Бұл 1846 жылғы 21 шілдеде сэр Чарльз Вуд жасады. Тревелян егер жаңа азық-түлік дағдарысы кезінде де көмек жалғаса берсе, кедейлер мемлекет оларға қамқорлық жасауына үйренеді деп ойлады. Пилиттердің көмек бағдарламалары тоқтатылғаннан кейін виг-либералдық үкімет Еңбек ставкасы заңын қабылдады, ол ашаршылықтан ең қатты зардап шеккен аймақтарға ғана көмек көрсетті. Тревелян 1846 жылғы 9 қазанда Лорд Монтегльге жолдаған хатында «үкімет мекемелері осы үлкен апатты жеңілдету және осы қауіпті болдырмау үшін бар күштерін жұмсады» деді. Тревелян үкіметті мақтап, ашаршылыққа ирланд ақсүйектерін айыптады. Лорд Монтегльге жолдаған хатында Тревелян ақсүйектерді «ұлттық мінездің кемшіліктерімен» байланыстырып, оларды үкіметтің бәрін түзетуін күтуде айыптады, «олардың өзінің осы үлкен дағдарыста ешқандай рөлі жоқ сияқты». Тревелян ирландтардың эмиграциясын да қолдады, «Біз шынымен қол жеткізгіміз келген нәрсеге шағымдануға болмайды» деді.

Мемлекеттік қызмет реформасы

1853 жылы Тревелян мемлекеттік қызметке адамдарды қабылдаудың жаңа жүйесін ұйымдастыруды ұсынды. 1853 жылғы қарашада өзі мен сэр Стаффорд Норткотт қол қойған «Тұрақты мемлекеттік қызметті ұйымдастыру» атты Норткотт-Тревелиан есебі, бұрын жеке байланыстар арқылы пайда көретін аристократиялық және ықпалды отбасылардың мүшелері басым болған лауазымдарға білікті және білімді адамдардың қабылдануына негіз салды. Бұл жүйе қабілеттілік принципіне негіделгені тиіс болды.

Танымал мәдениет

Энтони Троллоп өзінің "Үш кеңсе қызметкері" романында (1858) Тревелянның Сер Грегори Хардлайнс кейіпкерінің прототипі болғанын мойындады. Чарльз Диккенс өзінің "Кішкентай Доррит" романындағы жезөкпеш аристократ Тит Барнакл кейіпкерін Тревелянға негізделген деп санайды. Барнакл "Айналма кеңсесін" басқарады, онда бәрі дөңгелек айналып, ештеңе істелмейді. Ирланд-американдық рок-тобы Black 47, 1992 жылғы "Азаттық оты" альбомындағы сол аттас әнінде Тревелянды, сондай-ақ Королева Виктория мен Лорд Расселді аштыққа кінәлілердің бірі деп атайды. Тревелян қазіргі ирланд халық әні "Атенри далаларында" (авторы Пит Сент-Джон) еске алынады, ол Ұлы Ирландия аштығы туралы: "Майкл, сені алып кетті / Тревелянның астығын ұрлағаның үшін / Жастар таңды көруі үшін / Енді шығанақта түрме кемесі күтіп тұр." Тревелянның саясатының нәтижесінде ирландтар оны 17 ғасырда елді басып алған Оливер Кромвеллмен бірге тарихындағы ең жек көретін тұлғалардың бірі деп санайды.