Кіріспе
Ұлыбританияның премьер-министрі, 1846–1852 және 1865–1866 жылдары қызмет еткен Джон Рассел, 1-ші граф Рассел (18 тамыз 1792 – 28 мамыр 1878), 1861 жылға дейін Лорд Джон Рассел атағымен танымал, британдық виг және либерал саясаткер болды. Бедфорд герцогының үшінші ұлы Рассел Вестминстер мектебі мен Эдинбург университетінде білім алғаннан кейін 1813 жылы парламентке енді. 1828 жылы ол католиктер мен протестант диссиденттеріне қарсы кемсітуші Тест актілерін жоюға белсенді қатысты. Ол 1832 жылғы реформа заңының негізгі авторларының бірі болды, бұл Реставрациядан бергі Парламенттегі алғашқы маңызды реформа және демократияға қарай жасалған, аристократия мен жер иелерінің билігінен алшақтау жолындағы маңызды қадам болды. Ол орта тапқа дауыс беру құқығын кеңейтуді және Британияның өсіп келе жатқан өнеркәсіптік қалалары мен кенттерін сайлауға жіберуді жақтады, бірақ ол жалпыға бірдей сайлау құқығын қолдамады және жасырын дауыс беруға қарсы болды. Рассел мансабында көптеген мәселелер бойынша белсенді түрде пікір білдірді, 1820 жылдары католиктердің эмансипациясын жақтады, 1845 жылы Астық заңдарын жоюды талап етті, 1850 жылы Папа Пий IX-тің католик епископтықтарын қайта жаңғыртуын айыптады және 1860 жылдары Италияның бірігуін қолдады. Расселдің мемлекеттік қызметі төрт онжылдыққа созылды. Премьер-министр ретіндегі екі мерзімінен басқа, 1831 мен 1865 жылдар аралығында ол граф Грей, виконт Мелбурн, граф Абердин және виконт Палмерстон кабинеттерінде қызмет етті. Расселдің Палмерстонмен қарым-қатынасы көбінесе шиеленісті болды және 1852 жылы Расселдің бірінші үкіметінің, ал 1858 жылы Палмерстонның бірінші үкіметінің құлауына себеп болды. Алайда, 1859 жылдан бастап олардың қайта жандануы біріккен Либералдық партияның негізін қалады, ол келесі онжылдықтарда британ саясатына үстемдік етті. Рассел 1830 жылдары белсенді және тиімді министр болды және вигтерді реформаларға бағытталған күш ретінде бекітуге көмектесті, бірақ премьер-министр ретінде үлкен жетістікке жете алмады. Премьер-министрлік қызмет еткен екі кезеңінде де ол көбінесе біртілді емес кабинеттен және Парламенттегі әлсіз қолдаудан зардап шекті, нәтижесінде көптеген жоспарларын жүзеге асыра алмады. Оның бірінші премьерлік кезінде үкімет Ирландиядағы аштықпен тиімді күресе алмады, бұл апат салдарынан Ирландия халқының төрттен бірі өлім мен эмиграциядан қаза тапты. Екінші премьерлік кезінде ол парламенттік реформаны одан әрі жүзеге асыруға тырысып, партиясын бөліп алды және Дерби мен Дизраэлидің одан да амбициялық реформа заң жобасын қабылдауға мәжбүр болды. Расселдің 1846–1852 жылдардағы үкіметі ескі виг партиясының құлдырауына, ал 1865–1866 жылдардағы үкіметі оның орнына келген Либералдық партияның құлдырауына жақын болды делінеді.
John Russell, 1st Earl Russell, (18 August 1792 – 28 May 1878), known by his courtesy title Lord John Russell before 1861, was a British Whig and Liberal statesman who served as Prime Minister of the United Kingdom from 1846 to 1852 and again from 1865 to 1866. The third son of the 6th Duke of Bedford, Russell was educated at Westminster School and Edinburgh University before entering Parliament in 1813. In 1828 he took a leading role in the repeal of the Test Acts which discriminated against Catholics and Protestant dissenters. He was one of the principal architects of the Reform Act 1832, which was the first major reform of Parliament since the Restoration, and a significant early step on the road to democracy and away from rule by the aristocracy and landed gentry. He favoured expanding the right to vote to the middle classes and enfranchising Britain's growing industrial towns and cities, but he never advocated universal suffrage and he opposed the secret ballot. Russell was outspoken on many issues over the course of his career, advocating Catholic emancipation in the 1820s, calling for the repeal of the Corn Laws in 1845, denouncing Pope Pius IX's revival of Catholic bishoprics in 1850, and supporting Italian unification during the 1860s. Russell's ministerial career spanned four decades. In addition to his two terms as prime minister, between 1831 and 1865 he served in the cabinets of Earl Grey, Viscount Melbourne, the Earl of Aberdeen, and Viscount Palmerston. Russell's relationship with Palmerston was often stormy and contributed to bringing down Russell's first government in 1852 and Palmerston's first government in 1858. However, their renewed alliance from 1859 was one of the foundations of the united Liberal Party, which would go on to dominate British politics in the following decades. While Russell was an energetic and effective minister during the 1830s and helped to commit the Whigs to a reform agenda, he proved less successful as prime minister. During his two periods as prime minister he often suffered from a disunited cabinet and weak support in the House of Commons, meaning he was unable to carry out much of his agenda. During his first premiership, his government failed to deal effectively with the Irish Famine, a disaster that saw the loss of a quarter of Ireland's population through death and emigration. During his second premiership, he split his party by pressing for further parliamentary reform and was forced from office only to watch Derby and Disraeli carry a more ambitious Reform Bill. It has been said that Russell's ministry of 1846–1852 was the ruin of the old Whig party and that his ministry of 1865–1866 was very nearly the ruin of the Liberal Party that took its place.
Түпбасқасы және ерте өмір
Рассел 1792 жылғы 18 тамызда британдық аристократияның ең жоғары төрінде, Джон Расселдің үшінші ұлы – кейін Бедфордтың 6-шы герцогы, және Джорджиана Бинг, Джордж Бингтің 4-ші виконт Торрингтонның қызы болып дүниеге келді. Рассел отбасы 17 ғасырдан бері Англиядағы маңызды виг династияларының бірі саналды және елдегі ең бай аристократтардың жер иеленуші отбасыларының қатарында болды. Бірақ Бедфордтың 6-шы герцогының кіші ұлы болғандықтан, ол отбасы мүлкін мұраға алуға үміткер болған жоқ. Герцогтың кіші ұлы болғандықтан, ол «Лорд Джон Рассел» деген құрметті атаққа ие болды, бірақ ол өзінің құқығымен пэр болған жоқ. Сондықтан ол 1861 жылы граф атанғанға дейін және Лордтар палатасына көтерілгенге дейін, Коммуналар палатасында отыруға құқылы болды. Рассел екі ай бұрын дүниеге келді, бала кезінде әлсіз және ауру болды (тіпті ересек болғаннан кейін де бойы 5 футтан (2 метр) аспады, оның кішкентай бойы саяси қарсыластары мен карикатуристердің әзілдеріне себеп болды). 1801 жылы тоғыз жасында ол мектепке жіберілді. Ұзақ өтпей анасы қайтыс болды. 1804 жылы денсаулығының нашарлауына байланысты Вестминстер мектебінен алынып, Расселге Эдмунд Картрайт сияқты оқытушылар сабақ берді. 1806 жылы Расселдің әкесі «Барлық таланттар министрлігінде» Ирландияның Лорд-лейтенанты болып тағайындалды, осы кезде жас Рассел Чарльз Джеймс Фокспен танысты. Фокс Расселдің саяси ұстазы болды және өмірі бойы оған шабыт берді. Рассел 1809-1812 жылдары Эдинбург университетінде оқыды, оның оқуын профессор Джон Плейфэр бақылады. Ол диплом алмады. Денсаулығы нашар болғанына қарамастан, ол Ұлыбритания мен Еуропа континентінде кеңінен саяхаттады және 1810 жылы Бедфордшир милициясында капитан болып қызмет етті. Континенттік сапарлары барысында Рассел Испанияға барды, онда оның ағасы Пенисула соғысында Лорд Веллингтонның көмекшісі болып қызмет етті. Келесі жылы, 1814 жылдың желтоқсан айында Рассел бұрынғы императордың Эльбадағы жер аударылуы кезінде Наполеонмен 90 минут кездесті.
Арқадағы орындық МП: 18131830
Расселл 1813 жылы 20 жасында виг партиясынан Қоғамдық палатаға енді. Болашақ реформатор өзінің мандатын әкесі, Бедфорд герцогының арқасында алды, ол Тавистоктан 30-ға жуық сайлаушыға оны парламент депутаты етіп сайлауды бұйырды, тіпті сол кезде Расселл шетелде және кәмелетке толмаған болатын. Расселл парламентке саяси амбициядан гөрі, міндет сезімі мен отбасылық дәстүрге байланысты кірді. Расселлдің әкесі қызмет еткен 1806 және 1807 жылдардағы коалициялық үкіметтен басқа, вигтер 1783 жылдан бері билікте болмады, сондықтан Расселлдің министрлік мансапқа ие болуына ешқандай нақты үміт болмады. 1815 жылдың маусым айында Расселл Бурбон монархиясын қалпына келтіруді және Ұлыбританияның жақында оралған Наполеонға қарсы соғыс жариялауын сынап, Қоғамдық палатада шетелдік державалардың Францияның үкімет түрін таңуға құқығы жоқ екенін айтты. 1817 жылы Расселл үнемі оппозицияда болу перспективасынан шаршап, парламенттен кетті. Бір жыл саясаттан тыс өмір сүргеннен және континентте саяхаттағаннан кейін, ол ойын өзгертті және 1818 жылғы жалпы сайлауда Тавистоктан парламентке қайта оралды. 1819 жылы Расселл парламенттік реформаны қолға алып, 1820 жылдары вигтердің ең реформаторлық бағытын басқарды. 1828 жылы, әлі де оппозициялық мүше болған кезде, Расселл католиктер мен протестант диссиденттерінің жергілікті билікке сайлануына және азаматтық және әскери лауазымдарды атқаруына тыйым салуды жою мақсатында Дін тану тесті туралы заң жобасын ұсынды. Заң жобасы консерваторлардың ішкі істер министрі сэр Роберт Пилдің қолдауын алды және заңға айналды.
Грей мен Мельбурнның басшылығымен министр: 18301841
1830 жылы вигтер билікке келген кезде Расселл Эрл Грей үкіметінде әскери жалақы төлеуші болып тағайындалды. Он жылдан астам уақыт бойы парламенттік реформаны қолдаған Расселл, салыстырмалы түрде жас министр болғанына қарамастан, 1832 жылғы реформа заңы үшін күрестің негізгі басшысы болды. Ол реформалық заң жобасын дайындау үшін Грей тағайындаған төрт адамнан тұратын комиссияның мүшесі болды, оған лорд Дурхэм, лорд Данканнон және сэр Джеймс Грэм да кірді. Расселл 1831 жылдың наурыз айында заң жобасын ұсынды және келесі жылы реформа заңының қиын жолын табысты жүргізді. Расселл «Finality Jack» деген лақап атқа ие болды, себебі ол заңның соңғы шара екенін мәлімдеді, бірақ кейінірек парламентті одан әрі реформалауға ұмтылды. 1834 жылдың мамырында Расселл Ирландиядағы ондықтар туралы заң жобасы бойынша сөз сөйледі, онда ондықтардан түсетін кіріс Ирландиядағы протестант шіркеуінің мөлшерімен салыстырғанда артық екенін айтты. Расселл кірістің бір бөлігінің, дінге қарамастан, ирландиялық кедейлердің біліміне жұмсалуын ұсынды. Оның сөзі қарсыластары тарапынан Ирландиядағы беделді шіркеуге жасалған шабуыл ретінде қабылданып, Грей үкіметінде ирландиялық ондықтар мәселесі бойынша жарылысқа себеп болды. Келесі айда төрт кабинет мүшесі бұл мәселе бойынша отставкаға шықты, бұл үкіметтің парламенттегі беделін әлсіретті. Өзінің жағдайының енді үмітсіз екенін сезінген Грей шілдеде патшаға отставкасын ұсынды, ал оның орнына виконт Мельбурн үкімет басшысы болды. 1834 жылдың қарашасында, палата төрағасы лорд Альторп граф Спенсер титулын алғаннан кейін, Расселл палатадағы вигтердің басшысы болды. Расселлдің тағайындалуы король Вильгельм IV-ті Мельбурн үкіметін таратуға итермеледі, себебі король Расселлдің ирландиялық шіркеуге қатысты көзқарастарына қарсы болды. Бұл Ұлыбритания тарихында монархтың үкіметті таратуының соңғы жағдайы болып табылады. Соңынан келген консервативтік үкімет бес айдан кем уақытқа созылды және 1835 жылдың сәуірінде отставкаға шықты. Расселл Мельбурнның екінші үкіметінде ішкі істер министрі болып қайта тағайындалды, содан кейін 1839 жылдан 1841 жылға дейін соғыс және колониялар министрі қызметін атқарды. Осы кезеңде ол виг партиясының реформалық қанатын басқаруын жалғастырды. Ішкі істер министрі ретінде Расселл Толпудл шейіттеріне патшалық кешірім беруді және олардың жазаларын жеңілдетуді ұсынды және іске асырды. 1836 жылы ол Англия мен Уэльсте азаматтық некеге жол ашатын және католиктер мен протестант диссиденттеріне өз шіркеулерінде некеге тұруға мүмкіндік беретін Неке туралы заңды ұсынды. 1837 жылы ол парламент арқылы жеті заң жобасын қабылдады, олар өлім жазасын көздейтін қылмыстардың санын отыз жетіден он алтыға дейін азайтты. Бұл көрсеткіш 1841 жылғы Өлім жазасын алмастыру туралы заңмен одан әрі төмендетілді. Осы реформалардан кейін Ұлыбританияда өлім жазасы адам өлтіруден басқа қылмыстар үшін сирек қолданылатын болды. Ішкі істер министрі ретінде Расселл туылғандарды, некеге тұрғандарды және қайтыс болғандарды тіркеуді енгізді, сондай-ақ Лондоннан тыс қалалардың басқаруын демократияландыруда маңызды рөл атқарды.
Қарсылық: 18411846
1841 жылы вигтер жалпы сайлауда консерваторларға жеңіліп, Расселл мен оның әріптестері оппозицияға оралды. 1845 жылдың қараша айында Ұлыбритания мен Ирландияда картоп егінінің сәтсіздігінен кейін Расселл астық заңдарын жоюды қолдап, премьер-министр сэр Роберт Пилді туындаған азық-түлік дағдарысын жеңілдету үшін шұғыл шаралар қабылдауға шақырды. Осы кезде Пил оларды жою қажеттігіне көз жеткізген, бірақ оған өзінің кабинеті мен партиясының көпшілігі қарсы болды. 1845 жылдың 11 желтоқсанында партиясының оны жоюға қолдау көрсетуден бас тартқанына наразы болған Пил премьер-министр қызметінен кетті, ал королева Виктория Расселлді жаңа үкімет құруға шақырды. Алайда вигтер парламентте азшылық болғандықтан, Расселл қажетті қолдауды жинауға күш салды. Лорд Грей Лорд Палмерстон Сыртқы істер министрі болып тағайындалса, кабинетке кірмейтінін мәлімдегенде, Расселлге тиімді үкімет құру мүмкін емес екені анық болды. Расселл 21 желтоқсанда королеваның шақыруын қабылдамады, ал Пил премьер-министр лауазымында қалуға келісті. 1846 жылдың маусым айында Пил вигтердің қолдауымен астық заңдарын жойды, бұл консервативтік партияны қақтығысқа түсірді. Сол түні Пилдің Ирландиядағы мәжбүрлеу туралы заң жобасы наразылық білдірген торилердің оппозициямен бірге дауыс беруінен кейін жеңіліске ұшырады; Пил мұны өзіне сенімсіздік дауысы деп есептеп, премьер-министр лауазымынан кетті. Расселл королеваның үкімет құру туралы ұсынысын қабылдады; бұл жолы Грей Палмерстонның тағайындалуына қарсылық білдірмеді.
Тағайындау
Расселл төменгі палатада азшылық құраған вигтермен премьер-министр лауазымына келді. Астық заңдары мәселесінде консервативтік партияның қақтығысы Расселл үкіметіне осыған қарамастан билікте қалуға мүмкіндік берді, сэр Роберт Пил және оның қолдаушылары лорд Стэнли басқаратын протекционист консервативтерді оппозицияда ұстау үшін жаңа үкіметке шартты қолдау көрсетті. 1847 жылдың тамызында өткен жалпы сайлауда вигтер консервативтердің есебінен үлкен жетістіктерге қол жеткізді, бірақ азшылық күйінде қалды, ал Расселл үкіметі төменгі палатадағы дауыс берулерде жеңіске жету үшін әлі де Пилдің жақтастары мен ирландиялық «Repealer» депутаттарының дауысына тәуелді болды.
Ішкі күн тәртібі
Расселдің саяси жоспарлары оның Парламентте сенімді көпшілігі болмауынан жиі тоқталды. Дегенмен, оның үкіметі бірқатар маңызды әлеуметтік реформаларды жүзеге асыра алды. Рассел мұғалімдерге зейнетақы енгізді және мұғалімдерді даярлауға гранттар бөлу үшін Кеңес жарлықтарын пайдаланды. 1847 және 1848 жылдарғы қоғамдық моншалар мен жуу орындары туралы заңдар жергілікті билік органдарына өсіп келе жатқан қалалық жұмысшы табы үшін муниципалдық моншалар мен жуу жайларын салуға мүмкіндік берді. Рассел 1847 жылғы фабрикалар туралы заңның қабылдануын қолдады, ол тоқыма фабрикаларындағы әйелдер мен жастардың (13–18 жас аралығындағы) жұмыс уақытын күніне 10 сағатқа дейін шектеді. 1848 жылы Метрополитендік кәріз комиссиясы және 1848 жылғы Халық денсаулығы туралы заң (11 және 12 Vict. c. 63) құрылды, осы заң бойынша мемлекет Англия мен Уэльстің көп бөлігінде кәріз жүйесі, таза сумен жабдықтау, қоқыс жинау және халық денсаулығының басқа да салаларына жауапкершілікті алды. Лионель де Ротшильдтің 1847 жылғы жалпы сайлауда сайлануынан кейін Рассел еврейлерге көмек көрсету туралы заң жобасын ұсынды, ол Ротшильд пен басқа да еврейлерге христиандық серт берусіз Парламентте отыруға мүмкіндік беретін болды. 1848 жылы заң жобасы Вигтер мен консерваторлардың бір бөлігінен (болашақ премьер-министр Бенджамин Дизраэлиді қоса алғанда) қолдау алып, Парламентте қабылданды. Алайда, ол Торилер басымдығы бар Лордтар палатасымен екі рет қабылданбады, сондай-ақ 1851 жылы ұсынылған жаңа заң жобасы да қабылданбады. Ротшильд 1852 жылғы жалпы сайлауда Рассел үкіметі құлағаннан кейін қайта сайланды, бірақ еврейлерге көмек көрсету туралы заң 1858 жылы қабылданғанға дейін Парламенттегі орнын ала алмады.
Ирландия
Расселл үкіметі Ирландиядағы ашаршылыққа қарсы апатты жауап берді. Ашаршылық кезінде шамамен бір миллион адам нашар тамақтану, аурулар мен аштықтан қаза тапты, ал тағы бір миллионнан астам адам Ирландиядан эмиграция жасады. 1846 жылы билікке келгеннен кейін Расселлдің министрлігі қоғамдық жұмыстар бағдарламасын енгізді, сол жылдың соңына қарай шамамен жарты миллион адам жұмысқа орналасты, бірақ оны басқару мүмкін болмады. 1847 жылдың қаңтарында үкімет бұл саясаттан бас тартып, оның сәтсіз екенін түсінді және «ішкі» және «сыртқы» тікелей көмекке көшті; алғашқысы Ирландияның кедейлер заңдары арқылы жұмыс үйлерінде, екіншісі – шұбатханалар арқылы жүзеге асырылды. Кедейлер заңының шығындары негізінен жергілікті жер иелеріне түсті, олардың кейбіреулері өз кезегінде жалдамалы жұмыскерлерін шығарып, жауапкершілігін азайтуға тырысты. 1847 жылдың маусым айында Кедейлер заңын кеңейту туралы заң қабылданды, ол Ұлыбританияда танымал болған принципті бекітті, яғни ирландтық мүлік ирландтық кедейлікті қолдауы тиіс. Ұлыбританияда ирланд жер иелері ашаршылыққа әкелген жағдайды жасады деп есептелді, және Рассел осы пікірмен келісті.
Қаржылық дағдарыс
1847 жылы Расселл үкіметі қаржы дағдарысына тап болды. Сэр Роберт Пилдің 1844 жылғы Банк жарғысы Банк Англиясы шығарған барлық банкноттардың толыққанды алтынмен қамтамасыз етілуін талап етті. Алайда, 1846 жылы Ұлыбритания мен Ирландиядағы егін шілігі импортталған астық үшін төлем жасау мақсатында алтынның көп мөлшерде шығып кетуіне әкеп соқты, нәтижесінде 1847 жыл бойы Банктің алтын қоры күрт төмендеді. Алтын қоры таусылып, ақша шығара алмау қаупіне тап болған Банк Англиясы басқа банктерге несие беретін дисконттық ставканы бірнеше рет көтерді, бұл қолжетімді коммерциялық несиенің күрт қысқаруына және көптеген кәсіпорындардың банкротқа ұшырауына себеп болды. Бұл өз кезегінде банктердің несиелік сенімділігіне қоғамның сенімінен айырылуына әкелді, бұл 17-23 қазандағы «үркіт аптасында» шарықтап, қорқып қалған салымшылар ақшаларын алуға тырысқанда бірнеше банктер есіктерін жабуға мәжбүр болды. Банктік жүйенің құлау қаупіне байланысты, 25 қазан күні дүйсенбіде Расселл мен Қаржы министрі Чарльз Вуд Банк Англиясының басқармасына Банк жарғысының талаптарын бұзуға және басқа банктерге несие беруді жеңілдету үшін алтынмен қамтамасыз етілмеген жаңа банкноттар шығаруға рұқсат беретін хат жолдады. Бұл шара салымшылардың банктерге деген сенімін қайта жаңғыртты және дағдарыс жеңілдеді.
Рим-католик шіркеуімен қарым-қатынастар
Премьер-министрлік лауазымының алғашқы жартысында Расселл британ үкіметінің папалық және католиктік дін қызметкерлерімен қарым-қатынасын жақсартуға тырысты, оны Ирландияны Біріккен Корольдіктің бір бөлігіне айналдырудың кілті деп есептеді. Расселл Ирландиядағы католик шіркеуіне жылына 340 000 фунт стерлинг көмек қаражаты бөлуді ұсынды, бұл ирландтық католиктердің Одаққа деген көзқарасын жақсартуға бағытталған шара еді. 1847 жылы Расселлдің қайын атасы, Минто графы, Римге құпия тапсырмамен жіберілді, мақсаты – гранттар жоспарына Рим папасының қолдауын алу болатын. Бірақ, католиктердің дін қызметкерлерін бақылауға тырысу деп қарастырғандықтан, аталған идеядан кейіннен бас тартуға тура келді. Дегенмен, Расселл 1688 жылы II Джеймс тақтан тайдырылғаннан бері үзілген Сент-Джеймс сарайы мен Ватикан арасындағы ресми дипломатиялық қатынастарды қайта орнату жоспарларын іске қосты. Расселл Риммен елшілер алмасуға рұқсат беретін заң қабылдауға қол жеткізді, бірақ Парламент заң жобасына Папаның елшісі бейтарап болуы керек деген түзету енгізбей тұрып, бұл мүмкін болмады. Рим папасы өкілін таңдаудағы мұндай шектеуге келіспеді, сондықтан елшілер алмасу жоспары іске аспады. Ұлыбритания мен Ватикан арасындағы ресми дипломатиялық қатынастар 1914 жылға дейін орнатылмады. 1850 жылдың соңында папа Пий IX «Universalis Ecclesiae» атты бұйрығын шығарғаннан кейін папалықпен қарым-қатынас нашарлады. Осы бұйрық арқылы Пий реформациядан бері алғаш рет Англия мен Уэльске католик епископтарын қайта орнатып, қызметтерін бастады. Католиктерге қарсы сезімдер күшейді, протестанттар Англия шіркеуінің епископтарды тағайындау құқығына шетелдіктердің араласуына наразылық білдірді. Расселл, католиктердің азаматтық құқықтарын қорғау бойынша ұзақ жылдар бойы жұмыс істегеніне қарамастан, католик иерархиясына қатысты дәстүрлі вигтік күдікке бой алдырды және папаның бұл әрекетін өз билігіне белгілі бір талап деп бағалады. 1850 жылдың 4 қарашасында Дурхэм епискобына жазған хатында, сол күні «The Times» газетінде жарияланған, Расселл папаның әрекеттері «жоғары билікке талап ету» екенін айтты және «Ешбір шетелдік билеуші немесе күшті тұлға ұзақ жылдар бойы азаматтық, саяси және діни бостандығы үшін күрескен ұлтқа шынжыр салуға рұқсат етілмейді» деп мәлімдеді. Расселлдің «Дурхэм хаты» Англияда көпшіліктің қолдауын алды, бірақ Ирландияда бұл хат Рим папасына жасалған сыйсыздық ретінде қабылдады. Бұл Расселлдің ирландтық «Репилерлер» депутаттарының сенімін жоғалтуына әкеп соқты, ал кабинет мүшелері оның олармен кеңеспей-ақ осындай қоздырғыш мәлімдеме жасағанына ашуланды. Келесі жылы Расселл торилердің қолдауымен 1851 жылғы «Шіркеулік атақтар» заңын қабылдады, бұл Англия шіркеуінен тыс кез келген адамның «кәйбір қала, қалашық немесе жердің, немесе кез келген аумақтың немесе Біріккен Корольдіктің аймағының» епископ атағын алуын қылмыстық құқық бұзушылық деп есептеді және 100 фунт айыппұл салуға алып келді. Аталған заң көптеген салдарсыз қалды және тек ирландтық депутаттарды одан әрі наразылыққа итермеледі, осылайша үкіметтің Парламенттегі беделін әлсіретті.
Палмерстонмен келіспеушіліктер және министрліктің құлдырауы
Расселл өзінің талапкерлігімен көзге түсетін Сыртқы істер министрі Лорд Палмерстонмен жиі келіспейтін, оның соғысқұмарлығы мен континенттік революцияларды қолдауы оны ұятқа қалдыратын жағдайлар тудыратын. 1847 жылы Палмерстон испандық сарайдың жас испан королевасы мен оның қарындасын француз король отбасына үйлендіру жоспарларын қиындатып, француз үкіметімен қақтығыс тудырды. Кейіннен ол Расселлмен француз басқыншылығының қаупінен қорғану үшін армия мен флоттың санын арттыру жоспарлары бойынша келіспеді, бұл қауіп 1848 жылы француз королі құлатылғаннан кейін азайды. 1850 жылы Палмерстонның Дон Пацифико ісіндегі канонерлік дипломатиясы екі арадағы шиеленісті күшейтті. Палмерстон грек үкіметінен британдық паспорт иесі, Гибралтарлық Дэвид Пацификоның үйін тонап, өртеп жібергені үшін өтемақы талап етті. Расселл бұл мәселені «британдық арыстанның араласуына лайық емес» деп есептеді, ал Палмерстон оның кейбір нұсқауларын елемеген кезде премьер-министр Палмерстонға хат жазып, патшайымға «елдің мүддесі үшін Сыртқы істер министрлігінде өзгеріс болуы керек деп ойлағанын» хабарлағандығын айтты. Бірақ бір айдан кейін Лорд Стэнли Лордтар палатасын үкіметтің іс-әрекетіне қатысты сенімсіздік білдіру туралы резолюцияны қабылдауға сәтті жетекшілік етті, сонда Расселл Палмерстонмен одақтасу қажеттігін түсінді, осыған ұқсас ұсыныстың Төменгі палатада қабылдануына жол бермеу үшін, бұл үкіметті отставкаға кетуге мәжбүрлер еді. Үкімет жеңіске жетті, бірақ Палмерстон әлемнің кез келген жерінде британдық азаматтарды қорғаушы ретінде танымал болғандықтан, оның беделі жаңа деңгейге көтерілді. Расселл Палмерстонды Сыртқы істер министрі лауазымынан кетіруге мәжбүр етті, өйткені Палмерстон 1851 жылдың 2 желтоқсанында Наполеон III-тің төңкерісін королевамен немесе кабинетпен кеңеспей-ақ мойындады. Расселл өзінің үкіметін нығайту үшін Сер Джеймс Грэм және Ньюкасл герцогы сияқты жетекші пэлиттерді әкімшілігіне тартуға тырысты, бірақ олар бас тартты. Лауазымнан шеттетілгеннен кейін Палмерстон отаршылдық заңнамасына қатысты дауыс беруді үкіметке сенімсіздік дауысына айналдырып, кек алуға тырысты. Палмерстон ұсынған түзетуге көпшілік дауыс бергені 21 ақпанда Расселлдің министрлігінің құлауына әкелді. Бұл Палмерстонның әйгілі «Джонни Расселмен теңестіру» ойыны болды.
Қарсылық: 1852 жылдың ақпан-желтоқсаны
Расселл отставкаға кеткеннен кейін, 1852 жылдың 23 ақпанында Дерби графы королеваның үкімет құру туралы шақыруын қабылдады. Жаңа консервативтік министрлік Peelites-термен келіспеушілік салдарынан Парламент палатасында азшылық құрады. Дерби шілде айында жалпы сайлау жариялады, бірақ көпшілік дауысқа ие бола алмады. Сайлаудан кейін Дербидің консервативтері Парламент палатасының 662 орынының 292-ін иеленді, бірақ оппозиция ішіндегі бөлінулерге байланысты билікте қала алды. Виг-пилит коалициясын құру бойынша келіссөздер басшылыққа кімді тағайындау керек деген мәселеде тоқталды. Расселлдің вигтер арасындағы беделі мен халыққа танымалдығы Палмерстонмен туған жанжалдан кейін төмендеді, ол оның басшылығында қызмет етуден түбірінен бас тартты. Сонымен қатар, ол Peelites және Ирландия бригадасының көптеген өкілдерін ренжітті, олар Парламенттегі билік тепе-теңдігін ұстап тұрды, осылайша Расселл басқаратын үкіметті қолдауға құштарлық танытпады. Палмерстон Лорд Лансдаунды компромиссіз кандидат ретінде ұсынды. Бұл Расселлге қолайлы болды, бірақ Лансдаун үкіметті басқарудың ауыртпалығын мойындауға құлықсыз болды. 1852 жылдың желтоқсан айында Дизраэлидің бюджеті сәтсіздікке ұшырағаннан кейін мәселе шиеленісті. Дерби үкіметі отставкаға кетті, ал королева Лансдаунды және пилит Лорд Абердинді шақырды. Лансдаун денсаулығының нашарлығын айтып, королеваның шақыруын қабылдамады, сондықтан Абердинге үкімет құру міндеті жүктелді.
Абердин коалициясы: 18521855
Расселл, Уигтердің басшысы ретінде, партиясын Абердин басқарған Пилиттермен коалицияға қосуға келісті. Коалициядағы ең ірі партияның басшысы болғандықтан, Расселл Абердиннің басшылығымен екінші дәрежелі қызметте жұмыс істеуге құлшынбады, бірақ жаңа үкіметтің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін Сыртқы істер министрі лауазымын уақытша қабылдауға келісті. 1853 жылдың ақпанында ол Кларендонның орнына қызметтен кетті, бірақ Коммундар палатасында үкімет үшін басшылықты жалғастырды және министрлік жауапкершіліксіз кабинет отырыстарына қатысты. Расселл Абердиннің кабинетінің жартысы Пилиттерден тұратынына наразы болды, өйткені Уигтер үкіметті қолдау үшін жүздеген депутаттарды ұсынған, ал Пилиттер шамамен 40 депутаттан ғана тұрды. Дегенмен, ол кейбір Пилиттер әріптестеріне, әсіресе, кейіннен маңызды саяси одақтас болатын қаржы министрі Уильям Гладстонға риза болды. Абердиннің келісімімен Расселл Бас палатаның басшысы ретінде жаңа реформа заңын қабылдау үшін күш жұмсады. Расселл 1832 жылғы реформа заңын конституцияны теңгеріп қою үшін бір реттік шара ретінде қарастырғанмен, жиырма жылдан кейін оған сайлау реформасының қажеттілігіне көз жеткізді. 1854 жылдың ақпанында Расселл заң жобасын палатаға ұсынды. Мүліктік талаптар округтерде 10 фунттан 6 фунтқа, ал қалалық округтерде 50 фунттан 10 фунтқа дейін төмендетілді. Сонымен қатар, кішкентай сайлау округтерінен 66 орын алынып, қайта бөлінетін болды. Заң жобасын екінші оқылымда қарау 1854 жылдың наурызына белгіленді, бірақ Ресеймен соғыс қаупі туғандықтан ол сәуірге шегерілді. Соғыс 28 наурызда басталғаннан кейін Расселл кабинеттен заң жобасын толығымен қайтарып алуға қысым көрді. Расселл кабинет реформа заңын тастап кетсе, отставкаға кететінін мәлімдеді, бірақ Абердин оған уәде берді, егер Расселл оны келесі сессияда қайта енгізсе, реформа заңын қолдайтынын айтты. Алайда, келесі жылы Абердин үкіметі құлағаннан кейін Расселдің реформа заңын қайтадан енгізуге 12 жыл уақыт кетті. Палмерстонмен бірге Расселл үкіметтің Осман империясындағы ресейлік аумақтық талаптарға қарсы қатаң тұруын қолдады, бұл саясаттың нәтижесінде Ұлыбритания 1854 жылдың наурызында Қырым соғысына қатысты, осы нәтижеден сақтанған Абердин үміттенеді. Келесі айларда Расселл Абердиннің және Соғыс министрі, Ньюкасл герцогының тиімді соғыс басшылығының жетіспеуіне наразы болды. Алдыңғы шептен келген хабарлар әскерде жабдықтар мен жайлы жатақтар мен медициналық мекемелердің жетіспеуінен хабарлады. 1854 жылдың қарашасында Расселл Абердиннен Ньюкаслдың орнына Палмерстонды тағайындауды сұрады, өйткені ол соғысты ұйымдастыруды жақсырақ басқара алады деп сенді, бірақ бұл ұсыныс ешқандай нәтиже бермеді. 1855 жылдың қаңтарында, бірнеше әскери жеңілістен кейін, радикалдық депутат Джон Роубек соғыстың басқарылуын зерттеу үшін арнайы комитет құру туралы ұсыныс енгізді. Расселл, өзінің пікірінше қажет болған тергеуге қарсы дауыс беруге ниеттенбегендіктен, кабинеттен кетіп, дауыс беруден бас тартты. Абердин Роубек ұсынысын өзінің басшылығына сенімсіздік білдіру деп қарады және ол 305-148 дауыспен қабылданған кезде отставкаға кетті. Көптеген адамдардың, соның ішінде королева мен Абердиннің пікірінше, Расселдің шаршағыс мінезі мен жеке амбициясы коалицияның тұрақтылығына зиян келтірді. Виндзор қасiлiне барып, отставкаға кетуге келген Абердин королеваға: «Лорд Джон Расселдің партиялық айырмашылықтарды сақтап қалуға жасаған тырашталған әрекеттері болмағанда, коалиция эксперименті керемет табысқа ие болар еді», - деді. Королева осы бағалаумен келісті. Рассел королевадан жаңа үкімет құруға шақырылды, бірақ ол қажетті қолдауды таба алмады, өйткені көптеген әріптестері Роубек ұсынысынан кейін Абердинді тастап кеткеніне ашуланды. Палмерстон премьер-министр болды, ал Рассел оның кабинетінде Колониялар хатшысы лауазымын сұраныспен қабылдады. Рассел Ресеймен бейбіт келісімдерді жүргізу үшін Венаға жіберілді, бірақ оның ұсыныстары қабылданбады және ол 1855 жылдың шілдесінде кабинеттен кетіп, артқы қатарға оралды.
Арқалық орындықтарға оралу: 18551859
Өзінің отставкаға кетуінен кейін Расселл қайын атасына Палмерстонның немесе басқа премьер-министрдің басшылығымен енді қызмет етпейтінін жазды. Бір кезде оның алдыңғы қатардағы саяси мансабы аяқталғандай көрінді. Расселл артқы орындықтардан ең маңызды деп санайтын мәселелер бойынша сөз сөйлей берді, білім беруге мемлекеттік гранттарды арттыру және Парламент сайлаулары үшін мүліктік талаптарды төмендету үшін лоббилік жұмыс жүргізді. 1857 жылдың басында Расселл Палмерстон үкіметін Англо-Парсы соғысы және Екінші Опиум соғысы кезінде қатты сынады. Расселл Ричард Кобден ұсынған, Қытайдағы британдық әскери әрекеттерді сынап, арнайы комиссия құруды талап еткен ұсынысты қолдады. 3 наурызда ұсыныс қабылданғаннан кейін Палмерстон Парламентті таратып, халыққа жүгінді. Келесі жалпы сайлауда Палмерстон патриоттық сезімнің күшімен көп дауыспен қайтадан билікке оралды. Палмерстонның көптеген сыншылары мандаттарын жоғалтты, бірақ Расселл Лондон қаласында оны орнынан алуға және Палмерстонның қолдаушысы виг үміткерімен алмастыруға жасалған әрекеттерге қарсы тұрып, өзінің орнын сақтап қалды. Палмерстонның жеңісі ұзаққа соқпады. 1858 жылдың ақпанында үкімет Итальяндық ұлтшыл Феличе Орсини жасаған Наполеон III-ті өлтіруге жасалған қастандықтан кейін, Британияда жасалған жарылғыш заттарды пайдаланып жоспарланған шабуылдан кейін «Қастандық жасау және кісі өлтіру» заңын асықтырып қабылдады. Расселл бұл заңды, шетелдік үкіметтің ықыласына бірігу үшін дәстүрлі британдық саяси бостандықтарды кемсіткендіктен сынады. 19 ақпанда Расселл Томас Милнер Гибсонның француздық талаптарға мойын бұйырған үкіметті сынаған ұсынысын қолдады. Ұсыныс 19 дауыспен қабылданғаннан кейін Палмерстон үкіметі отставкаға кетті.
Палмерстонның сыртқы істер министрі: 18591865
1859 жылы тағы бір қысқа ғұмырлы консервативті үкіметтен кейін Палмерстон мен Рассел арадағы келіспеушіліктерді шешіп, Рассел Палмерстонның жаңа кабинетінде Сыртқы істер министрі болып қызмет етуге келісті, бұл кабинет көбінесе алғашқы нағыз либералды кабинет деп есептеледі. Бұл кезең Ұлыбританиядан тыс әлемде өте маңызды оқиғаларға толы болды: Италияның бірігуі (Британия үкіметінің итальяндық ұлтшылдыққа көңіл бөлуге көшкені осы процесте маңызды рөл атқарды), Америка Азамат соғысы және 1864 жылы Дания мен герман мемлекеттері арасындағы Шлезвиг-Гольштейн үшін соғыс. Рассел 1864 жылы Лондон конференциясын өткізді, бірақ соғыста бейбітшілік орнатуға үміткер болмады. Оның Сыртқы істер министрлігіндегі қызметі Италияның бірігуін қорғаған танымал депешісімен ерекшеленді: «Оның Ұлыбритания үкіметінің назары Еуропаның ықыласы мен жақсы тілектерімен халықтың өз бостандықтарының негізін қалап, тәуелсіздігін нығайтуының қуанышты келешегіне аудар» (1860 жылғы 27 қазан).
Қайтадан премьер-министр: 18651866
1865 жылдың соңында Палмерстон күрт қайтыс болғанда, Расселл тағы да премьер-министр болды. Оның екінші премьер-министрлігі қысқа да көңіл көншітпейтін болды, және Рассел сайлау құқығын кеңейтудегі басты мақсатына жете алмады, бұл жұмыс оның консерватор ізбасарлары Дерби мен Бенджамин Дизраэлиге жүктелді. 1866 жылы партиялық келіспеушілік оның үкіметін құлатты. Рассел енді ешқандай лауазымға тағайындалмады. Оның Лордтар палатасына соңғы үлесі 1875 жылдың 3 тамызында болды.
Некелер мен балалар
Расселл 1835 жылғы 11 сәуірде Аделаида Листерге (Томас Листердің жесірі, 2-ші Рибблсдейл бароны, 1832 жылы қайтыс болған) үйленді. Олардың екі қызы болды:
Леди Джорджина Аделаида Рассел (1836 – 25 қыркүйек 1922). Ол 1867 жылғы 15 тамызда Арчибальд Пилге (генерал Джонатан Пилдің ұлы) үйленді. Олардың жеті баласы болды. Леди Виктория Рассел (1838 жылғы 20 қазан – 1880 жылғы 9 мамыр). Ол 1861 жылғы 16 сәуірде Генри Вильерске (Ардақты Генри Монтегю Вильерстің ұлы) үйленді. Олардың он баласы және көптеген ұрпақтары болды. Аделаида екінші баласын дүниеге келтіргеннен кейін қызбаға шалдығып, бірнеше күннен кейін 1838 жылғы 1 қарашада қайтыс болды. Ол қайтыс болғаннан кейін Расселл қайтыс болған әйелінен туған төрт баласын, сондай-ақ олардың екі қызын тәрбиелеуді жалғастырды. 1841 жылғы 20 шілдеде Расселл қайтадан үйленді, Леди Фрэнсис ("Фанни") Эллиот Мюррей Киннинмоундқа, Расселлдің кабинеттегі әріптесі Гилберт Эллиоттың қызы, Минтоның 2-ші графына. Олардың төрт баласы болды:
Джон Расселл, Амберли виконты (1842 жылғы 10 желтоқсан – 1876 жылғы 9 қаңтар). Ол 1864 жылғы 8 қарашада Құрметті Кэтрин Стэнлиге үйленді. Олардың төрт баласы болды, оның ішінде мертворожден қызы да бар. Олардың үлкен ұлы Франк лорд Джоннан кейін 2-ші граф Рассел атағын мұраға алды. Тағы бір ұлы, 3-ші граф, философ Бертран Рассел болды. Құрметті Джордж Гилберт Уильям Рассел (1848 жылғы 14 сәуір – 1933 жылғы 27 қаңтар). Құрметті Фрэнсис Альберт Ролло Рассел (1849 жылғы 11 шілде – 1914 жылғы 30 наурыз). Ол 1885 жылғы 21 сәуірде Элис Годфриге (1886 жылғы 12 мамырда қайтыс болған) үйленді. Олардың бір ұлы болды. Ол 1891 жылғы 28 сәуірде Гертруда Жоахимге қайта үйленді. Олардың екі баласы болды. Леди Мэри Агата Рассел (1853 – 1933 жылғы 23 сәуір). 1847 жылы Виктория патшайымы Ричмонд паркіндегі Пемброк ложасын Лорд және Леди Джонға сыйлады. Бұл үй олардың өмірінің соңына дейін отбасылық үйі болып қалды.
Lady Georgiana Adelaide Russell (1836 – 25 September 1922). She married Archibald Peel (son of General Jonathan Peel) on 15 August 1867. They had seven children. Lady Victoria Russell (20 October 1838 – 9 May 1880). She married Henry Villiers (the son of The Honorable Henry Montagu Villiers) on 16 April 1861. They had ten children and left many descendants. Adelaide came down with a fever following the birth of their second child and died a few days later on 1 November 1838. Following her death, Russell continued to raise his late wife's four children from her first marriage, as well their two daughters. On 20 July 1841 Russell remarried, to Lady Frances ("Fanny") Elliot Murray Kynynmound, daughter of Russell's cabinet colleague Gilbert Elliot, 2nd Earl of Minto. Together they had four children:
John Russell, Viscount Amberley (10 December 1842 – 9 January 1876). He married The Hon. Katherine Stanley on 8 November 1864. They had four children, including a stillborn daughter. Their eldest son, Frank, would succeed Lord John to the title to become the 2nd Earl Russell. Another son, the 3rd Earl, was the philosopher Bertrand Russell. Hon. George Gilbert William Russell (14 April 1848 – 27 January 1933). Hon. Francis Albert Rollo Russell (11 July 1849 – 30 March 1914). He married Alice Godfrey (d. 12 May 1886) on 21 April 1885. They had one son. He remarried Gertrude Joachim on 28 April 1891. They had two children. Lady Mary Agatha Russell (1853 – 23 April 1933). In 1847 Queen Victoria granted Pembroke Lodge in Richmond Park to Lord and Lady John. It remained their family home for the rest of their lives.
Діни көзқарастар
Расселл қарапайым, догматикалық емес дінге ие болды және Англия шіркеуіндегі "кең шіркеу" көзқарастарын қолдады. Ол "Оксфорд қозғалысына" қарсы болды, себебі оның "Трактариан" мүшелері тым догматикалық және Рим католиктігіне тым жақын болды. Ол либералды дін қызметкерлерін епископтарға тағайындау арқылы кең шіркеушілерді немесе ендіктерді қолдады. 1859 жылы ол өз шешімін өзгертті және жергілікті англикандық приходқа салық төлеу міндетінен англикан емес азаматтарды босатты. Оның саяси салмақтылығы жетіспеуі және шіркеу қаржысына қарсылығы оны көптеген шіркеу орталарында сынға және қысымға ұшыратты.
Соңғы жылдары және өлімі
1874 жылы олардың келіні, Виконтесс Амберли, ал 1876 жылы олардың ұлы, Виконт Амберли қайтыс болғаннан кейін, граф Расселл мен графша Расселл жетім қалған немерелерін тәрбиеледі: Джон ("Фрэнк") Расселл, атасының қайтысынан кейін 2-ші граф Расселл атанды, және Бертран Расселл, ол танымал философ атанды және кейінірек өмірінде қарт атасын "дөңгелек креслодағы мейірімді қарт кісі" деп еске алды. Граф Расселл 1878 жылдың 28 мамырында Пемброк лоджасындағы үйінде қайтыс болды. Премьер-министр, Биконсфилд графы, Расселлге Вестминстер аббаттығында қоғамдық жерлеу рәсімі мен жерлеу ұсынды, бірақ графша Расселл күйеуінің отбасы мен ата-бабаларының қасына жерлену тілегіне сәйкес одан бас тартты. Ол Бэкингемширдегі Ченис қаласындағы Сент-Майкл шіркеуіндегі "Бедфорд капелласында" жерленген.
Мұрасы мен беделі
Расселл – ең беделді аристократиялық отбасылардың бірінің ұрпағы, аристократияның билеуін әлсіреткен реформаторлардың жетекшісі болды. А. Дж. П. Тейлор жазғандай, оның зор жетістіктері жылдар бойы парламенттегі еркіндікті кеңейту жолындағы табанды күресіне негізделген; әр жеңілістен кейін ол қайта-қайта тырысып, ақырында күш-жігері көбінесе сәтті аяқталды. Дегенмен, Э. Л. Вудвард оның тым абстрактілі теоретик болғанын айтты: Расселл өзінің виг партиясын реформаны қолдауға бастады; ол 1832 жылғы реформа заңының (2 & 3 Will. 4. c. 45) негізгі авторы болды. Ол либералдық партияның жетекшісі ретінде бұрынғы «пилиті» Уильям Гладстонмен алмастырылды, осылайша премьер-министр қызметін атқарған соңғы нағыз виг атанды. Ол Энтони Троллоптың Мистер Милдмейінің үлгісі ретінде қарастырылады, ал оның кейбір ерекшеліктері Плантенет Паллизерді еске түсіруі мүмкін. Троллоптың айтуынша, идеалды мемлекет қайраткері «еліне мінсіз, сөнбес, шексіз махаббатпен қарауы керек, бірақ сонымен қатар ұқыпты болуы керек, ал ұқыпты болғандықтан – әлсіз». 1832 жылғы реформа заңы және британдық қалаларға сайлау құқығының кеңейтілуі оның еңбегінің нәтижесі болып табылады. Ол сондай-ақ эмансипация үшін жұмыс істеді, 1828 жылы жойылған Тест және корпорация заңдарына қарсы күресті, сондай-ақ 1847 жылғы фабрикалар заңы және 1848 жылғы халық денсаулығы заңы (11 және 12 Викт. c. 63) арқылы фабрикалардағы жұмыс уақытын шектеуге ұмтылды. Ұлы Ирландия ашаршылығына қатысты оның үкіметінің ұстанымы қазіргі таңда кері нәтижелі, дұрыс емес және апатты деп есептеледі. Расселдің өзі ирландиялық кедейлердің жағдайына бейжай қараған жоқ, ал оның көптеген көмек ұсыныстарын оның кабинеті немесе британдық парламент қабылдаған жоқ. Виктория патшайымының Расселге деген көзқарасы Абердин әкімшілігіндегі оның рөлімен шартталған. 1878 жылы қайтыс болғаннан кейін патшайымның күнделігінде ол «таланты мол, артында есімін қалдырған, мейірімді және жақсы адам, конституцияны жақсы білетін, көптеген қиын жағдайларда лайықты мінез-құлық танытқан адам; бірақ ол импульсивті, өте өзімшіл (әсіресе Лорд Абердиннің әкімшілігі кезінде), мақтанқор және көбінесе ойсыз әрекеттер жасаған» деп жазған. Блумсберидегі көптеген бөлмелі қонақ үй Расселдің есімімен аталады және ол Марчмонт көшесінде орналасқан. Лестердің маңындағы Айлстоун қаласындағы Эрл Рассел көшесі де оның құрметіне аталған. Жаңа Зеландияның Нортленд аймағындағы Расселл қаласы сол кездегі колониялар жөніндегі мемлекеттік хатшысы болған оның құрметіне аталды.
Nevertheless, Russell led his Whig party into support for reform; he was the principal architect of the Reform Act 1832 (2 & 3 Will. 4. c. 45). He was succeeded as Liberal leader by former Peelite William Gladstone, and was thus the last true Whig to serve as prime minister. Generally taken as the model for Anthony Trollope's Mr. Mildmay, aspects of his character may also have suggested those of Plantagenet Palliser. An ideal statesman, said Trollope, should have "unblemished, unextinguishable, inexhaustible love of country But he should also be scrupulous, and, as being scrupulous, weak." The Reform Act 1832 and extension of the franchise to British cities are partly attributed to his efforts. He also worked for emancipation, leading the attack on the Test and Corporation acts, which were repealed in 1828, as well as towards legislation limiting working hours in factories in the Factories Act 1847, and the Public Health Act 1848 (11 & 12 Vict. c. 63). His government's approach to dealing with the Great Irish Famine is now widely condemned as counterproductive, ill informed and disastrous. Russell himself was sympathetic to the plight of the Irish poor, and many of his relief proposals were blocked by his cabinet or by the British Parliament. Queen Victoria's attitude toward Russell was coloured by his role in the Aberdeen administration. On his death in 1878 her journal records that he was "a man of much talent, who leaves a name behind him, kind, & good, with a great knowledge of the constitution, who behaved very well, on many trying occasions; but he was impulsive, very selfish (as shown on many occasions, especially during Ld Aberdeen's administration) vain, & often reckless & imprudent." A public house in Bloomsbury, large parts of which are still owned by the Bedford Estate, is named after Russell, located on Marchmont Street. Earl Russell Street is named after him in Aylestone, a suburb of Leicester. The town of Russell in the Northland Region of New Zealand, was named in honour of him as the then Secretary of State for the Colonies.
Бас редактор ретінде
Джонның хат алмасуы, Бедфордтың төртінші герцогы, үш томдық, 1842 және 1846 жылдар аралығында жарияланды. Томас Мурдың сегіз томдық естеліктері, күнделігі және хат алмасуы, 1853 және 1856 жылдар аралығында жарық көрді. Рассел Мурдың әдеби мұрагері болды және қайтыс болған досының өсиетімен оның құжаттарын жариялады. Чарльз Джеймс Фокстың төрт томдық естеліктері мен хат алмасуы, 1853 және 1857 жылдар аралығында жарық көрді.
Бағышталу рәсімі
Чарльз Диккенстің "Екі қаланың әңгімесі" лорд Джон Расселге, "көптеген қоғамдық қызметтері мен жеке мейірімділіктерінің есінде сақталуы үшін" арналған. 1869 жылы сөйлеген сөзінде Диккенс Рассел туралы: "Англияда мен оның қоғамдық қызметін одан артық құрметтейтін, жеке өмірін одан артық жақсы көретін адам жоқ" деді.