Кіріспе

Жаңа Оңтүстік Уэльстегі өзен – Кастлерег өзені Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльстің орталық-батыс аймағында орналасқан. Бұл Мюррей-Дарлинг алабындағы Маккуари-Кастлерег су жиналатын алабының бөлігі және реттелмеген өзен, яғни оның ағысын бақылау үшін ешқандай бөгеттер мен су қоймалары салынбаған. Жаңа Оңтүстік Уэльс картасында Кастлерег өзенінің балық ілгегі тәрізді пішіні солтүстік-батыс өзендері арасында ерекше көзге түседі: солтүстіктегі Маккуари өзенімен қосылатын жерінен басталып, оңтүстікке қарай ілгек пішінде созылады, негізі жазық, оңға (шығысқа және солтүстікке) иіліп, өзеннің бастауындағы Варрумбунгл тауларындағы ілгектің ұшына дейін жетеді. Кастлерег өзені Варрумбунгл тауларының ортасында, Кунабарабран қаласынан батысқа қарай 20 шақырым жерде басталады. Бастауынан кейін өзен алдымен Кунабарабран қаласы арқылы шығысқа қарай ағады. Содан кейін оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай Уламмбри ауылына, одан әрі оңтүстікке қарай Бинауэйге және SSW бағытындағы Мэндоран қаласына дейін иіліп өтеді, ол өзеннің ілгек пішінінің шығыс жағында орналасқан. Осы жерден Кастлерег батысқа қарай ағып, ілгектің жазық төменгі бөлігінен өтеді, содан кейін Гилгандра қаласына қарай солтүстік-батысқа бұрылады. Гилгандрадан өзен солтүстік-батысқа қарай жазықтар арқылы ағып, Гуларгамбон және Кунамбл қалаларынан өтеді, содан кейін қалалық құрылымдары жоқ, 200 метрден төмен биіктіктегі кең жазықтар арқылы ағып, Маккуари батқықтарынан тыс, Маккуари өзеніне қосылады. Маккуари өзенімен қосылатын жері Уолгетт қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 65 шақырым жерде орналасқан. Кастлерег өзенінің төменгі алабындағы жазықтардағы аллювиалды шөгінділерде жер асты сулары кездеседі және олар әдетте өзеннің ежелгі арнасымен байланысты. Кастлерег өзенінің барлық бойында құмды төсеніші бар, әсіресе жазықтағы жағалаулары кең. Чарльз Стюрт 1828 жылы Кунамблден Маккуари өзеніне дейін Кастлерег өзені бойымен саяхат жасағанда, төсенішінде бірде-бір тас немесе кесек тас жоқ екенін, ол өзеннің барлық бойында құрғақ болғанын атап өткен. Өзеннің жоғары ағысында Кастлерег, Маккуари және Боган өзендері жазықтарды кесіп өтеді, "біраз параллель ағып, сағалар мен арналар негізгі өзендерден бөлініп, Маккуари мен Боган, Маккуари мен Барвон, Кастлерег пен Барвон арасында байланыс жасайды. Су жолдары Барвон өзеніне жақындаған сайын, өзара байланысты өзендер, лагуналар мен арналар су тасқынына тәуелді кең орманды және шөптесін алқаптарды қолдайды". Кастлерег өзенінің бастауынан сағасына дейінгі ұзындығының бағалаулары әртүрлі: (ii) Жер астынан ағатын өзен ретінде қарастырылады. Соңғы кезде оны "кері ағын өзені" деп те атайды.

Ағын жылдамдығы

Кастлереа өзенінің және оның салаларының жоғарғы ағысы тік еңісті, олар Варрумбунгл тауларында және оның етегінде орналасқан. Су тасқыны кезінде жылдамдықтар қауіпті деңгейге жете алады – Коонабарабранда секундына 3 метр жылдамдық тіркелген. Сонымен қатар, жоғарғы Кастлереа өзенінің су жиналатын алабы көптеген арналар мен шағын өзендермен тікелей қиылысады, олар тау етегінен ағып, су тасқынының ағынымен негізгі өзенге құяды. Судың ағыс уақыты су тасқынының күшіне байланысты айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Коонабарабран мен Гилгандра арасындағы су тасқынының ең биік нүктесі 9 сағаттан 47 сағатқа дейін уақытты алуы мүмкін. Әдетте, су тасқынының ең биік нүктесіне жету уақыты су көлеміне пропорционалды түрде жылдамдайды.

Жер асты ағыны

Кастлерья өзені жер асты өзені немесе "кері" өзен емес. Дегенмен, бұрын өзен төсегінде болған су, өзен төсегінің астындағы кең құмдар арқылы ағып өтеді. Сондықтан бұл су жер асты топырағының бір бөлігі болып табылады және одан бөлек емес, өйткені нағыз жер асты өзені топырақтан бөлек болады. Еуропалықтар өзен төсегінде судың бар екенін кем дегенде 1800 жылдардың соңғы тоқсанының басында, тіпті одан бұрын да білген, бұл 1885 жылы Дуббодағы Суды сақтау комиссиясының тергеуіне берген мәлімдемелерінде көрсетілген. Үлкен Артезиан алабындағы жер асты шөгінділері суды жақсы сақтайтын (су жинағыштар), ал Жаңа Оңтүстік Уэльстің батысқа қарай ағатын өзендерінің астындағы өте өткір шөгінділер тамаша су жинағыштарды құрайды. Джеймс Сэмюэлс мырза кең көлемді жер асты су қоймасы туралы теорияны ұсынды және оны 1868 жылдың 27 және 28 тамызындағы "Empire" газетінде жариялады, онда құрғақ ішкі өзендердің төсегінің астында су болатыны айтылды. Батыс Жаңа Оңтүстік Уэльстегі кейбір мал өсірушілер бұған назар аударып, көбінесе өзендерге жақын жерлерде құдықтар қазды. Бұл Кастлерья өзенінің жер астында ағатындығы туралы ойға ықпал еткен болуы мүмкін. Өзенде кең аллювиалды құмды төсеніштер бар. Құм бөлшектері арасындағы кеңістік үлкен болғандықтан, су топырақ қабаты арқылы (яғни құм қабаты) оңай қозғала алады. Осылайша, өзеннің құмды төсеніштерін өте өткір деп сипаттауға болады. (Өткізгіштік материалдың кеуекті кеңістіктері арқылы су тасымалданатын жылдамдықты есептеу арқылы өлшенеді; жылдамдық қаныққан материалдың гидравликалық өткізгіштігімен реттеледі). Кастлерья өзені мен Үлкен Артезиан алабының жер асты сулары тығыз байланысты. Су жеке және анықталатын жер асты өзені ретінде ағып жатқан жоқ, алдымен өткір аллювиалды құмды төсеніштер арқылы, содан кейін палеоканалдар арқылы терең жер асты суларына қозғалады. Кастлерьяның аллювиалды құмды төсеніштері "гипорейлік аймақ" деп аталады. Бұл жер бетіндегі су мен жер асты сулары белсенді араласып, алмасып жатқан өзеннің астындағы немесе оған іргелес қаныққан шөгінді аймағы. Кастлерья арқылы аллювиалды құмдағы жер асты суларының қозғалысы гипорейлік процесс деп аталады. Кастлерьяда жер бетіндегі судың Үлкен Артезиан алабының су жинағыштарына одан әрі өтуі Кастлерьяның астындағы ежелгі палеоканалдар арқылы мүмкін болады, ал бұл су қозғалысы кең ауқымды гипорейлік процесс болып табылады (Hutchinson and Webster 1998).

Ұлы Артезиан алабы

Кастлерег Ұлы Артезиан алабының (GAB) үстінде орналасқан және GAB суларының қайта толу аймағында (GAB сулары жер бетінен толады). Қайта толу аймақтары "көздер" деп аталатын аймақтарға бөлінеді, ал Кастлерег өзені Оңтүстік Қайта толу Жер асты Су Көзінің құрамында. Бұл көз, Шығыс Қайта толу Жер асты Су Көзімен бірге, басқа аймақтарға қарағанда жақсы сапалы жер асты суларымен ерекшеленеді.

Кастлерегдегі аборигендер өмірі

1846 жылы колониялық геодезияшы Томас Митчеллдің айтуынша, жергілікті тұрғындар өзенді Барр деп атаған. Британдықтар барлаушы Оксли арқылы "Castlereagh" атауын тек екі жүз жыл бұрын, 1818 жылы қолданған. Өзен жүйелері Австралияның абориген халқы үшін маңызды. Профессор Марсия Лэнгтон айтқандай, аборигендердің әлемге деген тұтас көзқарасы су кеңістіктерін рухани, әлеуметтік және құқықтық аймақтар ретінде, сондай-ақ пейзажға байланысты принциптер сияқты физикалық кеңістіктер ретінде байланыстырады. Қасиетті ата-бабалардың өткенінен туындаған белгілі заңдар "су көздеріне қатысты нақты адамдардың құқықтары мен мүдделерін бөліп береді". Бұл – "діни принциптерге сәйкес құқықтар мен жауапкершіліктер". Кастлереа өзені жүздеген шақырым жерді және аборигендердің бірнеше тайпаларын кесіп өтеді. Сондықтан Кастлерегке қатысты құқықтар күрделі болуы мүмкін. Өзеннің бастау алаңы, Варрумбунглден бастап төменгі беткейлеріне дейін, Камиларой / Гамиларай жерінің батыс жиегін қамтиды. Өзеннің жоғарғы ағысы Мендоран және Гилгандра маңынан Вираджури жерінің солтүстік бөлігінен өтеді. Гилгандрадан өткеннен кейін өзен Вайлуан халқының жеріне құяды, жазықтар арқылы төменгі ағысына қарай ағады. Кастлерег бойында Куонамбл маңына дейін Камилорой, Вираджури және Уайлван тайпаларының арасында белгілі бір үлестіру болған. Еуропалықтар Кастлерегтегі Гилгандрадағы ұзын су қоймасының жанында "Гамиларай тайпасының "Куонабарабран" тайпасы (еуропалық атау) өзеннің шығыс жағында, ал Вираджури тайпасының Моле тайпасы батыс жағында орналасқанын байқаған". Кастлерег өзенінің барлық бойында аборигендер мәдениетінің іздері табылды. Варрумбунгл тауларындағы кейбір үңгірлерде қол іздері, белгіленген тастар мен өрнектер бар. Коонабарабранның ортасына жақын Кастлереа өзеніндегі Уиллоу Вейлдегі тастарда ұнтақтауға арналған ойыстар бар.

Аборигендер туралы жазба

Кастлерег бойындағы аборигендер туралы алғашқы еуропалық мәліметтерді 1818 жылы Джон Окслидің экспедициясы жеткізді. Қазіргі Куонэмблдің жанындағы Кастлерегтегі судың деңгейі төмендеуін күтіп отырып, Оксли 1818 жылғы 27 шілдеде былай деп жазды: «Тұрғындар көп көрінеді; олардың гуниялары (немесе қабық үйлері) барлық жаққа тараған, ал олардың от жаққан жерлерінде Лаклан және Маккуари өзендерінде табылған сияқты бірнеше моллюск қабықтары көрінді. Өзеннің құрғақ жағалауына жиі келетін жануарлар (кенгурулар мен эмулар) көп мөлшерде ауланды». Окслидің экспедициясы сол кезде Кастлерег өзенінің жағасында орналасқан, ал бұл жер бүгінде қаладан солтүстікке қарай 2 шақырым жерде орналасқан ескерткіш таспен белгіленген. 3 тамызда өзеннен өтіп, Варрумбунгл тауларына қарай шығысқа бет бұрғаннан кейін, Оксли келесі күні былай деп жазды: «Тұрғындар жеткілікті көрінеді: біреуі өте батыл, қашықтықта тұрып, өткір ұштар мен дулығамен қаруланған. Ол оларды бір-біріне соғып, көзге түсетін қимылдар мен дыбыстар жасады: ол бізге шамамен бір шақырымға дейін ілесіп келді, содан кейін бізді тастап, оң жақтағы бірнеше серіктеріне қосылды. Эмулар мен кенгурулар көп, сонымен қатар әртүрлі түрлі құстар бар, олардың кейбіреулері, әсіресе, торғайлар өте әдемі ән айтады». Чарльз Стюрт 1828 жылы еуропалық экспедицияны басқарып, Кастлерег өзенінің бойымен Куонэмблге жақын жерден бастап, Маккуари өзенімен қосылған жерге дейін, содан кейін Дарлинг өзеніне дейін саяхаттады. Оның саяхаты туралы жазбаларында әртүрлі аборигендер тобымен болған бірнеше достық кездесулер туралы айтылған, олар оның экспедициясына осы төменгі ағыста көмек көрсеткен. Ол олардың құрғақшылықтан қатты зардап шеккенін және ашаршылықтан өліп жатқанын көрді. Окслидің экспедициясы Кастлерег аймағын мал өсірушілердің назарына әкелді. Жоғарғы Кастлерег бойындағы Мендораннан Куонэмблге дейінгі құнарлы топырақтар мал өсіруге қолайлы болды және 1830-шы жылдардың басында аборигендер өз жерлеріне енген еуропалықтармен кездесті. Еуропалықтардың 1832 жылға дейін болғаны белгілі (қараңыз, төмендегі «Еуропа тарихы»). Осылайша, аборигендер үшін бұрынғыдай ресурстарға қол жеткізу және дәстүрлі өмір салтын сақтау үшін күрес басталды.

1874 жылғы су тасқыны

1874 жылдың қаңтар айында болған қатты су тасқыны мыңдаған мал басын қырып, Бинавей, Мендоран, Гилгандра және Куанэмбл қалаларындағы көптеген ғимараттарға зақым келтірді. Өзеннің арнасынан асып толуына дейін Үстіңгі Кастлере аймағында үш апта бойы (қаңтардың басым бөлігі) үздірілмей жаңбыр жауды. Сол бірнеше күн ішінде басқа да өзендерде де су тасқыны болды: Дуббодағы Талбрагар өзеніндегі су тасқыны сол кезге дейін болған ең ауыр тасқын болды, Синглтон қаласы толығымен суға батты, Мейтленд және Кассилис те су тасқынына ұшырады. 24 қаңтарда Кастлереа өзенінің деңгейі күні бойы жауған жаңбырдың әсерінен жылдам көтеріле бастады. 25 қаңтарда өзен деңгейінің көтерілуі жалғасты, ал 26 қаңтарда сағат 17:00-де Гилгандрада өзен толық биіктігіне жетті. Бинавейден хабарлағандай, Кастлереа өзені таңғы сағат 5-тен түске дейін 7 сағат ішінде 28 футқа көтерілді, нәтижесінде көптеген қойлар жоғалды. Куанэмблде үйлер, дүкендер, қонақ үйлер мен мемлекеттік мектеп суға батты. Су тасқынындағы ағыс өте күшті болды, "теңіздің алыстан естілетін күрсінісіне ұқсайтын дауыспен" ағып өтті. Қауіп төніп тұрған адамдар қайықпен немесе атпен құтқарылды. Су тасқыны болған күні Куанэмбл аймағынан көптеген шаруалар жерді бағалау жөніндегі сот отырысына қалаға келген еді, ал су тасқын салдарынан олардың көпшілігі бір аптаға дейін қалада қалып қойды. Гилгандрада су тасқыны түңгі уақытта өзеннің жағалауын бұзып, "барлық өзенге келген зиянды анықтау қиын, бірақ мұндағы жағдай өте ауыр" деп хабарлады. Жатақханадағылар судың көтерілуімен ғимараттан шығып, ауылдың солтүстігіндегі биік жерде орналасқан полиция бөліміне бет алды. Және бір апта бұрын келген Джонстон отбасы, Гилгандраның кішкентай ауылының солтүстігіндегі өзеннің батыс жағындағы жазықта орналасқан "Кастлереа" учаскесін иелену үшін шатыр тігіп орналасты. Уломогода (Гилгандра мен Гуларгамбоне арасындағы өте кішкентай ауыл) Уломого қонақ үйінің иесі Гуддал ханым мен оның отбасы мүшелері құтылып кетті, бірақ оның басқарушысы (тегі Ньюланд есімді) қонақ үйге заттар жинауға оралғанда суға батып қайтыс болды.

1955 жылғы су тасқыны

1955 жылы ақпанда болған су тасқыны Еуропа тарихындағы ең ауыр су тасқыны болды. Бұл су тасқынының себебі Солтүстік Австралиядағы қалыптан тыс циклондық ауа райы болды.