Кіріспе

Валюта

Канада доллары (символ: $; код: CAD;) – Канаданың валютасы. Ол доллар белгісі $ арқылы қысқартылады. Нақты ажырату үшін стандартты түрі жоқ, бірақ Can$, CA$ және C$ қысқартулары басқа доллармен есептелетін валюталардан бөліп көрсету үшін жиі қолданылады (дегенмен C$ Никарагуа кордобасымен шатасуы мүмкін). Ол 100 центке (¢) бөлінеді. Доллар монетасының арт жағында қара шағаланың суреті болғандықтан, ағылшын тілінде сөйлейтін канадалықтар мен валюта саудагерлері және сарапшылар монетаны, кейде валютаның өзін «луни» деп атайды. Әлемдік резервтердің шамамен 2% құрайтын Канада доллары АҚШ доллары, евро, иена, фунт стерлинг және юаньнан кейін әлемдегі ең көп сақталатын алтыншы резервтік валюта болып табылады. Канаданың салыстырмалы экономикалық тұрақтылығы, Канада үкіметінің берік егемендік позициясы және елдің құқықтық және саяси жүйелерінің тұрақтылығы Канада долларын орталық банктерде танымал етеді.

Колониялық валюталар

1850 жылдары Канадада фунт стерлинг (£sd) негізіндегі немесе АҚШ долларына негізделген ондық ақша жүйесін қабылдау туралы он жылдық пікірталас болды. Британдық Солтүстік Америка провинциялары көршілес АҚШ-пен сауданың өсуіне байланысты, өз валюталарын американдық бірлікке теңестіруге ұмтылды, бірақ Лондондағы британ империясының билігі фунт стерлингті империяның жалғыз валютасы ретінде сақтауды жөн көрді. Дегенмен, Британдық Солтүстік Америка провинциялары біртіндеп американдық доллармен байланысты валюталарды қабылдады. Канадада және оның ізашарларында қолданылған валюталарВалюталар қолданыс мерзімі (ондық жүйеге дейін) фунт стерлингтегі құныКанадалық доллардағы құныКанадалық фунт1841–185816 шиллинг 5,3 пенни$4Канадалық доллар1858–қазіргі уақытқа дейін4 шиллинг 1,3 пенни$1Нью-Брансуик доллары1860–1867Британдық Колумбия доллары1865–1871Принц-Эдуард аралы доллары1871–1873Нова-Скотия доллары1860–18714 шиллинг$0.973Ньюфаундленд доллары1865–18954 шиллинг 2 пенни$1.0141895–19494 шиллинг 1,3 пенни$1

Канада провинциясы

1841 жылы Канада провинциясы Галифакс жүйесіне негізделген жаңа жүйені қабылдады. Жаңа канадалық фунт төрт АҚШ долларына (92,88 грамм алтын) тең болды, соның салдарынан 1 фунт стерлинг 1 фунт 14 шиллинг 4 пенске теңелді. Осылайша, жаңа канадалық фунт 16 шиллинг пен 5,3 пенс стерлингке бағаланды. 1851 жылы Канада провинциясының Парламенті ондық бөлшек ақша жүйесі бар стерлингке негізделген бірлікті енгізу мақсатында заң қабылдады. Бұл идея ондық монеталардың АҚШ долларының бөлшек ақшасына сәйкес нақты сомаларды білдіретін болды. Британдық тараптың алаңдаушылығына жауап ретінде 1853 жылы Канада провинциясының Парламенті британдық алтын суверені мен американдық алтын бүркіт монеталарына негізделген алтын стандартын колонияға енгізді. Бұл алтын стандартты алтын суверенінің 1 фунт = 4,86 2/3 АҚШ долларына тең заңды төлем құралы ретінде енгізу арқылы жүзеге асырылды. 1853 жылғы заңда монета шығару қарастырылмады. Стерлинг монетасы заңды төлем құралы деп жарияланды, ал қалған күміс монеталар қолданыстан шығарылды. Британ үкіметі қағида бойынша ондық ақша жүйесін шығаруға рұқсат берді, бірақ «корольдік» деп аталатын стерлинг бірлігінің таңдалуына үміттенді. Дегенмен, 1857 жылы Канада провинциясында АҚШ доллары бірлігімен бірге ондық ақша жүйесін енгізу туралы шешім қабылданды. Сөйтіп, 1858 жылы жаңа ондық монеталар енгізілген кезде колонияның валютасы АҚШ валютасымен үйлестірілді, бірақ британдық алтын суверені 1 фунт = 4,86 2/3 Can$ бағасымен 1990 жылдарға дейін заңды төлем құралы болып қала берді. 1859 жылы Канаданың отарлық пошта маркалары алғаш рет ондық номиналмен шығарылды. 1861 жылы Канаданың пошта маркалары доллар мен центпен көрсетілген номиналмен шығарылды.

Теңіз колониялары

1860 жылы Нью-Брансуик және Нова-Скотия колониялары Канада провинциясының үлгісімен АҚШ долларына негізделген ондық жүйеге көшті. 1871 жылы Принс-Эдвард аралы АҚШ доллары шеңберінде ондық жүйеге ауысып, 1 цент номиналындағы монеталарды айналымға енгізді. Бірақ, Принс-Эдвард аралының валютасы көп ұзамай Канада жүйесіне сіңірілді, себебі 1873 жылы Принс-Эдвард аралы Канада доминионының құрамына кірді.

Ньюфаундленд

1865 жылы Ньюфаундленд ондық жүйеге көшті, бірақ Канада провинциясы, Нью-Брансуик және Нова-Скотия сияқты, ол АҚШ долларының емес, испан долларының негізіндегі бірлікті қабылдауға шешім қабылдады, және осы екі бірлік арасында шамалы айырмашылық болды. АҚШ доллары 1792 жылы тозған испан долларының орташа салмағы бойынша құрылған. Сондықтан, испан доллары АҚШ долларынан сәл құндырақ болды, демек, 1895 жылға дейін Ньюфаундленд доллары да Канада долларынан сәл құндырақ болды.

Британдық Колумбия

Британдық Колумбия колониясы 1865 жылы Канада долларымен бірдей шартта Британдық Колумбия долларын валютасы ретінде қабылдады. 1871 жылы Британдық Колумбия Канаданың алтыншы провинциясы болып қосылғанда, Канада доллары Британдық Колумбия долларын ығыстырды.

Конфедерациядан кейінгі тарих

1867 жылы Канада провинциясы, Нью-Брансуик және Нова-Скотия Канада деген атпен федерация құрды. Осының нәтижесінде олардың әрқайсысының валюталары біріктіріліп, жалғыз канадалық доллар пайда болды. Канада Парламенті 1971 жылдың сәуір айында Бірыңғай валюта заңын қабылдады, осылайша түрлі провинциялардың валюталарына қатысты мәселелер шешілді және олар ортақ канадалық доллармен алмастырылды. Алтын стандарты Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде уақытша тоқтатылып, 1933 жылдың 10 сәуірінде толығымен жойылды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, АҚШ долларына шаққандағы айырбас бағамы 1,10 канадалық доллар = 1,00 АҚШ доллары деп белгіленді. 1946 жылы бұл көрсеткіш теңдестірілді. 1949 жылы фунт стерлинг құнсызданып, Канада да соған ілесіп, 1,10 канадалық доллар = 1,00 АҚШ доллары бағамына қайта оралды. Алайда, Канада 1950 жылы долларын еркін айналымға жіберді, содан кейін валюта келесі он жыл бойы АҚШ долларынан сәл жоғары бағада болды. Бірақ 1960 жылдан кейін канадалық доллар күрт құнсызданып, 1962 жылы қайтадан 1,00 канадалық доллар = 0,925 АҚШ доллары шамасында бекітілді. Бұл сол кездегі премьер-министр Джон Дифенбейкердің есімімен аңызға айналып, кейде «Дифенбак» немесе «Дифендоллар» деп аталды. Бұл бағам 1970 жылға дейін сақталды, содан бері валюта құны өзгеріп келеді.

Терминология

Канада ағылшын тілі, американ ағылшын тіліне ұқсас, бұрынғы қағаз доллар үшін "бак" деген сленг терминін қолданды. Бұл терминнің канадалық тегі 17 ғасырда Хадсон шығанағы компаниясы шығарған монетадан басталады, оның құны еркек бобрдың терісіне тең болатын – "бак". 1987 жылы доллар банкнотасын ауыстырған 1 доллар монетасының арт жағында қара шағаланың суреті болғандықтан, канадалықтар "луни" сөзін канадалық доллар монетасын доллар банкнотасынан ажырату үшін қабылдады. Екі доллар монета 1996 жылы енгізілгеннен кейін, "екі луни" деген мағына беретін "туни" сөзі канада ағылшын сленгінде оны атау үшін қолданыла бастады. Француз тілінде валюта "le dollar" деп те аталады; канадалық француз сленгінде "piastre" немесе "piasse" (18 ғасырдағы француз тілінде "доллар" деген мағынада қолданылған) және "huard" (луниге тең, себебі "huard" француз тілінде "шағала" дегенді білдіреді, ол монетада бейнеленген құс) терминдері бар. "Cent" сөзі француз тілінде ағылшын тіліндегі "100" сөзі сияқты емес, бөліністі білдіру үшін қолданылады; "sou" – 1 центтің тағы бір бейресми атауы. Квебек француз тілінде 25 центтік монета көбінесе "trente sous" ("отыз цент") деп аталады, себебі терминология, валюталар және айырбас бағамдары өзгерген. 1760 жылы Канаданы британдықтар басып алғаннан кейін француз монеталары біртіндеп қолданыстан шығып, "sou" француздық "sou"-ға ұқсас жарты пенниге айналды. Испан доллары мен АҚШ доллары да қолданылды, ал 1841 жылдан 1858 жылға дейін айырбас бағамы $4 = £1 (немесе 400¢ = 240d) болып бекітілді. Бұл 25 центті 15 пенске теңестірді, яғни 30 жарты пенс ("trente sous"). Ондық жүйеге көшуден және жарты пенни монеталарын алып қоюдан кейін "sou" сөзі 1 центтік монетаны атау үшін қолданыла бастады, бірақ 25 центтік монета үшін "trente sous" деген тіркес сақталды.

Монеталар

Монеталар Канаданың Виннипег, Манитоба және Оттава, Онтарио қалаларындағы Корольдік қанағат жасау орталығында 5¢ (никель), 10¢ (диме), 25¢ (квартал), 50¢ (50¢ монета) (бірақ 50¢ монета енді банктерге таралмайды және тек қанағат жасау орталығынан тікелей алуға болады, сондықтан айналымға түспейді), 1$ (луни) және 2$ (туни) номиналында шығарылады. Канадада соңғы 1¢ (пенни) монетасы 2012 жылдың 4 мамырында соғылды, ал оның таратылуы 2013 жылдың 4 ақпанында тоқтатылды. Осыдан бері, қолма-қол ақшамен жасалатын төлемдер ең жақын 5 центке дейін дөңгелектенеді. Пенни әлі де заңды төлем құралы болып саналады, бірақ ол тек төлем ретінде қабылданады, ал қайтарым ретінде берілмейді. Стандартты монеталардың артқы жағында Канаданың символдары, көбінесе жабайы табиғат бейнелері, ал алғы жағында Елизавета II-нің суреті бейнеленген. Кейбір пеннилер, никельдер мен димелер айналымда қалып, олардың үстінде Георг VI-ның суреті бар. АҚШ-қа жақын орналасқандықтан және монеталардың мөлшерінің ұқсас болуына байланысты, айналымда американдық монеталар да кездеседі. Әртүрлі суреттері бар ескерткіш монеталар да белгілі бір уақыт аралығында шығарылады, көбінесе кварталдар. 50¢ монеталар айналымда сирек кездеседі; олар көбінесе коллекцияға жиналады және көптеген провинцияларда күнделікті транзакцияларда кеңінен қолданылмайды.

Монеталар тарихы

1858 жылы Канада провинциясы қоладан 1¢ және 0,925 сынамалы күмістен 5¢, 10¢ және 20¢ монеталар шығарды. 1859 жылы соғылған 1 центтік монеталардан басқа, 1870 жылға дейін монеталар шығарылмады, осы жылы 5 пен 10 центтік монеталардың өндірісі қайта басталды және күміс 25 пен 50 центтік монеталар енгізілді. 1908-1919 жылдар аралығында Оттавада "C" монета белгісімен монеталар соғылды (Канадада заңды төлем құралы 4,86 2/3 долларға тең). Канада 1912 жылы 5 және 10 доллар номиналында алғашқы алтын монеталарын шығарды. Бұл монеталар 1912 жылдан 1914 жылға дейін шығарылды. Монетаның бет жағында король Георг V-нің суреті, ал арт жағында Канада Доминионының гербі бейнеленген қалқан бар. Монеталардағы алтынның көп бөлігі Юкон аймағындағы Клондайк өзені аңғарынан алынған. Монета өндірісі басталғалы екі жыл өткен соң Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды және Канаданың алтын қорына қатаң бақылау орнату мақсатында монеталарды шығару тоқтатылды. 1914 жылы шығарылған монеталардың көпшілігі сол кезде айналысқа түспеді, ал кейбіреулері 75 жылдан астам сақталып, 2012 жылы сатылды. Жоғары сапалы монеталар көпшілікке сатылды, ал сыртқы түрі жағымсыз монеталар балқытылды. 1920 жылы 1 центтің мөлшері кішірейтілді, ал 5 центтің, 10 центтің, 25 центтің және 50 центтің күміс мөлшері 0,800 сынамалы күміс / 0,200 мыс құрамына дейін төмендетілді. Бұл құрам 10¢, 25¢ және 50¢ монеталары үшін 1966 жылға дейін сақталды, бірақ 5¢ монетасының құндылығы 1922 жылы одан әрі төмендеді, күміс 5¢ монетасы үлкен никель монетамен толық ауыстырылды. 1942 жылы соғыс кезінде 5 центтік монетада никельдің орнына томбак қолданылды, соның салдарынан монетаның пішіні дөңгелектен он екі бұрыштыға өзгертілді. 1944 және 1945 жылдары, сондай-ақ 1951 және 1954 жылдар аралығында 5 центтік монета үшін хромдалған болат қолданылды, содан кейін никель қайтадан қолданыла бастады. 5 центтің пішіні 1963 жылы қайтадан дөңгелек болды. 1935 жылы 0,800 сынамалы күмістен жасалған саяхатшы доллары енгізілді. 1939-1945 жылдардағы соғыс жылдарын қоспағанда, өндіріс 1967 жылға дейін жалғасты. 1967 жылы 0,800 сынамалы күміс/0,200 мыс және сол жылы кейінірек 0,500 сынамалы күміс/0,500 мыс 10 және 25 центтік монеталар шығарылды. 1968 жылы одан әрі құндылығы төмендеді: 0,500 сынамалы күміс диме және квартарлар жылдың ортасында никельден жасалған монеталармен толық ауыстырылды. 1968 жылы 50 цент пен 1 доллар монеталарының мөлшері кішірейтіліп, тек таза никельден жасалды. Осылайша 1968 жыл Канадада күміс монеталардың соңғы рет шығарылған жылы болды. 1982 жылы 1 центтік монета он екі бұрышты болып өзгертілді, ал 5 центтік монета купро-никель қорытпасынан жасалды. 1987 жылы алтынмен қапталған никельден жасалған 1 доллар монетасы шығарылды. 1996 жылы екі металлдан жасалған 2 долларлық монета шығарылды. 1997 жылы мыспен қапталған мырыш 1 центтік монетаның қоласын алмастырды және ол дөңгелек пішінге оралды. 2000 жылы тағы да арзан 1¢, 5¢, 10¢, 25¢ және 50¢ монеталар шығарылды, олар металлмен қапталған. 2012 жылы 1 және 2 доллар монеталары үшін көп қабатты металл технологиясы енгізілді. Сол жылы 1 центтік монетаны шығару тоқтатылды және 2013 жылы айналыстан шығарыла бастады.

Құны

Канада экспортының 76,7%-ы АҚШ-қа, ал Канадаға импорттың 53,3%-ы АҚШ-тан келетіндіктен, канадалықтарды валюталарының құны негізінен АҚШ долларына қатысты қызықтырады. Доллар АҚШ долларынан әлдеқайда төмен құнға түскенде ішкі мәселелер туындайды, бірақ доллардың құны тез өскенде экспорттаушылар да алаңдайды. Доллардың құнының өсуі Канада экспортының АҚШ-тағы бағасын арттырады. Екінші жағынан, доллардың өсуінің артықшылықтары бар, себебі Канада индустриялары шетелдік материалдар мен тауарларды арзанырақ сатып ала алады. Қазіргі таңдағыда Канада Банкі Канада долларының нақты мақсатты құнын белгілемеген және 1998 жылдан бері валюта нарықтарына араласпады. Банктің ресми ұстанымы – нарықтық жағдайлар Канада долларының құнын анықтауы керек, бірақ ол кейде оның құнына әсер етуге ұсақ әрекеттер жасайды. Әлемдік нарықтарда Канада доллары тарихи түрде АҚШ долларымен бірге қозғалған. Көрінетіндей, Канада долларының (АҚШ долларына қатысты) өсуі басқа халықаралық валюталарға қатысты төмендеген; алайда, 2002 мен 2013 жылдар аралығында Канада долларының өсуі кезінде ол АҚШ долларына да, басқа халықаралық валюталарға да қатысты құнға ие болды. Соңғы жылдары Канада долларының құнының күрт өзгеруі мұнай бағасының өзгеруімен байланысты, бұл Канаданың мұнай экспортының маңыздылығын көрсетеді және Канада долларының мұнай валютасы ретіндегі мәртебесін растайды. Канада доллары 1864 жылдың 11 шілдесінде АҚШ долларына шаққанда рекордтық деңгейге жеткен, себебі соңғысы айырбастауға жарамсыз қағаз валюта болды. Дегенмен, сол кездегі алтын немесе күміс АҚШ долларына қарағанда Канада доллары шамамен 1:1 теңдікте болды. Бреттон-Вудс жүйесіндегі басқа валюталардың құны белгілі болғаннан өзгеше, 1950 жылдан 1962 жылға дейін Канада долларына еркін жүзуге рұқсат етілді. 1952 мен 1960 жылдар аралығында Канада доллары АҚШ долларынан сәл жоғары бағамен сатылды, 1957 жылдың 20 тамызында ең жоғары деңгейге жетті. 1990-шы жылдардағы АҚШ-тағы технологиялық өркендеу кезінде Канада долларының құны төмендеді және 2002 жылдың 21 қаңтарында 0,6179 АҚШ долларына дейін сатылды, бұл тарихи төмен көрсеткіш болды. Содан бері оның құны барлық маңызды валюталарға қатысты 2013 жылға дейін өсті, бұл Канада экспорттайтын тауарлардың (әсіресе мұнайдың) жоғары бағасымен байланысты болды. 2007 жылы Канада экономикасының күштілігі және АҚШ валютасының әлемдік нарықтағы әлсіздігі салдарынан Канада долларының АҚШ долларына қатысты құны күрт өсті. 2007 жылдың 20 қыркүйегінде сауда кезінде ол 1976 жылдың 25 қарашасынан бері бірінші рет АҚШ долларымен тең бағаға жетті. 1990-шы жылдардан бері Канада долларының құнындағы инфляция салыстырмалы түрде төмен болды. 2007 жылы Канада доллары 23 пайызға өсіп, қайта жаңғырды. 2007 жылдың 7 қарашасында сауда кезінде ол 1,1024 АҚШ долларына жетті, бұл Қытай триллиондық валюталық резервтерін АҚШ долларынан аулақтандыратынын мәлімдегеннен кейін қазіргі заманғы ең жоғары көрсеткіш болды. Алайда, 30 қарашада Канада доллары қайтадан АҚШ долларымен тең бағаға жетті, ал 4 желтоқсанда Канада Банкінің экспортқа қатысты алаңдаушылықтарға байланысты пайыздық ставкаларды төмендетуі нәтижесінде доллар 0,98 АҚШ долларына дейін төмендеді.

Оның құнының өсуі және сол кездегі жаңа рекордтық деңгейлеріне байланысты, 2007 жылы Time журналының канадалық басылымы Канада долларын «Жылдың канадалық жаңалықтары» деп атады. 2000-шы жылдардың соңынан бері Канада долларының құны 2007 жылы күрт өскенге дейінгі жылдармен салыстырылатын деңгейде сақталды. 2010-шы жылдардың көп бөлігінде Канада долларының АҚШ долларына шаққандағы айырбас бағамы шамамен 0,70 АҚШ долларына 1,00 Канада доллары болды.

Резервтік валюта

Бірқатар орталық банктер (және коммерциялық банктер) канад долларын резервтік валюта ретінде сақтайды. Канад доллары эталондық валюта саналады. Америка құрлығының экономикасында канад доллары Азия-Тынық мұхиты аймағындағы Австралия долларының (AUD) атқаратын рөліне ұқсас қызмет атқарады. Канад доллары (банктік жүйе үшін аймақтық резервтік валюта ретінде) 1950 жылдан бері Ұлыбритания, Франция және Нидерланд елдерінің Кариб аймағындағы мемлекеттерінің экономикасы мен қаржы жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. Канад долларын Орталық және Оңтүстік Американың көптеген орталық банктері де сақтайды. Канад долларының АҚШ долларына қатысты қозғалысын бақылау арқылы валюта экономистері АҚШ экономикасындағы тікелей бақылау арқылы көрінбейтін ішкі үрдістер мен заңдылықтарды жанама түрде байқауға мүмкіндік алады. Канад доллары тек 1970 жылдардан бастап толыққанды жаһандық резервтік валютаға айналды, ол кезде ол әлемнің барлық басқа валюталарына еркін айырбасталатын болды. Кейбір экономистер канад долларының маңыздылығының артуын әлемдік қаржының Бреттон-Вудс жүйесін тиімді түрде тоқтатып, Никсон шокының ұзақ мерзімді әсерлеріне байланысты деп санайды.