Кіріспе

Француз дипломаты және католик кардиналы (1537–1604)

Арно д'Оссат (20 шілде 1537 – 13 наурыз 1604) – француз дипломаты және жазушы, сондай-ақ Рим-католик шіркеуінің кардиналы. Оның жеке тәртібі мен дипломатиялық шеберлігі Генрих IV Франция тағында отырған кезде папамен француз дипломатиясының қиын жолын дұрыс бағытқа бұрды.

Ерте өмір және оқу

Бернард д'Оссаттың ұлы Арно д'Осса, мүмкін, Гаскониядағы Ларрок-Магноакта дүниеге келген; М. Арно д'Оссаттың 1559 жылғы 22 сәуірде жасаған шартында ол Ла-Нуг-ан-Меньяктан екендігі көрсетілген. Оның анасы, Бертранде де Конте, Гаскониядағы Кассиньеберде туған, ол Рамефор иелерінің меншігі болған. Осыдан Арман Ремфор әміршісінің заңды емес ұлы деген болжам туды (бұл болжам 1635 жылғы Сципион Дюплекстің «Генрих IV тарихына» дейін жетеді). Оссаттың өміріндегі маңызды байланыстардың көп бөлігі оңтүстік азаматтармен болды, олардың ең танымалсы – Генрих IV-нің өзі. 1556 жылғы 26 желтоқсанда ол Альби епископы Доминик де Бигоррдың, кардинал Ипполито д'Эсте (1551-1563) атынан Ауш диоцезінің әкімшісінің қолымен дінге қабылданды. Ол алдымен жақын жердегі Ауш колледжіне, жергілікті саудагер Томас де Марканың ұлдарына ұстаздыққа жіберілді, содан кейін 1559 жылдың мамыр айының бірінші аптасында Париждегі Коллеж де Франсқа барды. Ол онда атақты гуманист-логик және математик Петрус Рамуспен екі жылдан астам риторика мен философияны оқыды, олар дос болды. Анық айтқанда, ол өзінің ұстазы Рамус пен танымал Жак Шарпентье арасындағы академиялық дауға тартылды, ол ректор, декана, цензор болды және ақырында (Рамусты жеңгеннен кейін) Король колледжінің медицина және математика профессоры атанды (1566). Өзінің беделі мен болашағының даудың нәтижесінде төмендеп бара жатқанын сезіп, Оссат 1565 жылдың соңында немесе 1566 жылдың басында Буржеге көшті. Ол Буржеде танымал заңгер Жак Кухаспен қысқа ғана уақыт заңды оқыды, бірақ оның заңдық білімі екі жылдан астам уақытты алды. Ол 1568 жылғы 8 қыркүйекте Парижге оралды, сол кезде анасына Париж Парламенті алдында адвокат болып жұмыс істейтінін жазды. Сонымен қатар ол жиырма үш жасар Жан де ла Барьердің, Феуйлан аббаты және болашақта оның реформаторының оқуын басқаруға келісті, ол шіркеу мансабында жетекшілік іздеді.

Дипломатиялық мансабының алғашқы жылдары

1572 жылы ол 1577 жылдан бері Тулуза архиепископы сайланған Поль де Фуаның үйіне қосылды және оны түрлі елшіліктерге ертіп жүрді. Олардың бірі, әрине, 1573 жылы Польшаға жасалған елшілік болды. Осы миссиядан кейін, Италия княздарының сайлаудағы құттықтауларына алғыс айту үшін король Карл IX Фуаны Италияға елшілікке жіберді; нұсқаулар 1573 жылдың 7 қазанында жарияланды. Д’Оссат оны қайтадан ертіп жүрді. Папалық Курияда оларды күткендей қабылдамады. Дипломатиялық мәртебесіне қарамастан, Фуа 1559 жылғы оқиғалар кезіндегі әрекеттері мен пікірлері үшін сұраққа алынды. Д’Оссат өзінің қорғанысы үшін жазған мемуарларында оның православиесін шебер қорғады. Дегенмен, кардинал Просперо Сантакроче әріптестерінің көзқарастары мен интригаларын жақсы білгендіктен, досы Фуаға одан әрі іс жүргізуге дейін Римді қалдыруға кеңес берді. 1574 жылдың 30 мамырында Карл IX-тың өлімі осыған орайлы мүмкіндік берді. Д’Оссат мырза де Фуаны Римге жасаған сапарында (1582-1584) қайтадан ертіп жүрді, онда архиепископ 5 қарашада 1582 жылы бикеш, ал 15 желтоқсанда 1582 жылы паллиум алды. Келесі тұрақты елші – маркиз Питани болды, ол 1592 жылға дейін, біршама күреспен кейін қабылданды; сегіз жылдық бұл ұзақ кешігу Генри IV-нің еретик ретіндегі тұрақсыз мәртебесіне байланысты болды; папа еретикпен тікелей достық қарым-қатынасқа түсе алмайды, ал Сикст V Генри IV-ке қарсы күшті болды; ол 1589 жылы Гиз герцогы мен Лотарингия кардиналының өлтірілуіне жол бергені үшін Генри III-ті де айырды. Сондықтан, мырза де Фуа 1584 жылдың 29 мамырында Римде қайтыс болғаннан кейін, Д’Оссат Римдегі Папалық сотта қалды, француз елшілігін бір жыл бойы қадағалады, король Генри III және хатшы Виллеройдың ризашылығына орай, оған 18 шілдеде 1586 жылы 2000 экю сыйлық берді. 1586 жылдың басында Римде болған Париж епископы Пьер де Гондидің Папа Сикст V пен француз елшісі маркиз Питани арасындағы қиындықтарды тегістеуге тырысқандығы туралы есебі оларға үлкен әсер еткен сияқты. Содан кейін Д’Оссат Францияның Киелі Тақ алдындағы қорғаушысы кардинал Луиджи д’Эстедің хатшысы болды, өкінішке орай, ол 1586 жылдың 30 желтоқсанында қайтыс болды. Бір айдан кейін, 1587 жылдың 16 ақпанында, оның орнына кардинал Франсуа де Жуайез келді, ол 1587 жылдың 20 тамызында Римге келгеннен кейін француз істерін басқарды және сондай-ақ Оссаттың хатшылық қызметін пайдаланды. Оссат осы шамада, шамамен 1587 жылдың соңында дін қызметкеріне тағайындалды; Жак де Ту Оссаттың 1588 жылы Генри III-ке хат жазып, дін қызметкеріне тағайындалғанын хабарлаған. 1588 жылы ол Генрих III-тің Сыртқы істер министрі лауазымын қабылдаудан бас тартты, король өзінің барлық мемлекеттік хатшыларын, соның ішінде Виллеройды да қызметтен босатқаннан кейін. Бұл бас тартудың себебі, сөзсіз, досы және меценаты Виллеройға деген адалдығы болды. Содан кейін кардинал де Жуайез және Д’Оссат Рим папасымен дипломатиялық қарым-қатынастың үзілуіне байланысты Римнен қуылды, Лоррейн кардиналы Шарль де Гизді өлтіргеннен кейін (1588), бірақ олар 1589 жылдың 2 тамызында доминикандық монах Жак Клемент Генрих III-ті өлтіргеннен кейін қайтып келді. Осыдан кейін Д’Оссат жесір патшайым Луиза де Водемонның Римдегі жеке өкілі (прокуратор) қызметін атқарды.

Осса, Генри IV және Рим

Ол өзінің бейресми лауазымын Генрих IV-тің ісіне қолдау көрсету үшін пайдаланды, оның католицизмге қайтуын Папа Климент VIII-нің қабылдауына дайындады. 1593 жылдың 1 тамызында Генрих IV Римдегі д’Оссатқа тікелей хат жазып, Невер герцогін Папамен келіссөздер жүргізуге жіберіп отырғанын хабарлады. Ол д’Оссатқа Рим сарайындағы барлық білімі мен ықпалын, сондай-ақ Францияның мүдделерін ілгерілету үшін дана кеңестерін пайдалануды тапсырды. Невер Римге келгенге дейін француздар Папаның испандық камергері Гонсалес Понсе де Леонның сөзді шабуылына тап болды, ол папаның қайтадан діннен тайған (Генрих IV сияқты) еретиктерді кешіруге құқығы жоқ екенін дәлелдеген мемуар жазды. Климент VIII осы аргументтерге ықпалданғанын байқаған кезде, д’Оссат испандық камергерге өзінің мемуарымен жауап беруге кірісті. Де Ту өзінің тарихында баяндаған аргументтер Папаны көндірді, ол соңында өзінің билігі кем емес, көп екеніне сенді. Сондықтан, ресми емес келіссөздер жалғасты. Генрихтің Төтенше Елшісі ретінде, Эврэ епископы Жак Дэви дю Перронмен бірлесіп, корольдің Рим католик шіркеуімен және Папамен татуласуын келісті, бұл 1595 жылдың 19 қыркүйегінде өтті. Бұл д’Оссаттың дипломатиялық мансабындағы ең маңызды қадам болды, себебі ол Генрих IV-тің Гиз үйі мен Католик лигасына қарсы толық жеңісін және Франциядағы отыз жылдан астам азамат соғысынан кейін бейбітшілікті қалпына келтіруді қамтамасыз етті (Француз дін соғыстарына қараңыз).

Епископтық

1596 жылдың қаңтар айында король Генри IV д'Оссатты Ренн епископы етіп тағайындады. Епископтың патшаға алғыс хаты 1596 жылдың 20 ақпанында жазылған. Алайда, 1596 жылдың 9 қыркүйегінде өткен консисторияда ғана Папа Климент VIII оның қадімгі рәсімдерге қатысуына рұқсат беретін тиісті бұйрықтарды беруге рұқсат берді. Ол 27 қазанда Римде, Сан-Марко шіркеуінде Верона епискобы, кардинал Агостино Валье арқылы қадімгі рәсімдерге қатыстырылды. Бірге қадімгі рәсімдерге қатысқандар – Эмбрун архиепискобы Гилломе д'Авансон және Багнорежио епискобы Франческо Серрини. Оссат Римде, нақты міндеті жоқ күйде қалды, бірақ ол Венеция мен Флоренцияға (1598) уақыт-уақыт тапсырмалармен жіберілді, сондай-ақ кәсіби дипломаттардың дәстүрлі салты бойынша, ақсүйек елші болмаған кезде француз елшілігін басқарды және әрдайым француз мүдделерінің білгір және адал өкілі болды. Генрих IV-тің барлық елшілеріне оларға жүктелген мәселелер туралы оған хабарлау және оның кеңесімен басшылық етуге бұйрық берілді. Генридің сыртқы істер министрі Виллерой Риммен байланысты барлық мәселелер бойынша өзі де онымен кеңесетін. Оссатты патша Генрих IV-тің оны мемлекеттік кеңесші етіп тағайындағаны туралы 1597 жылдың 6 қыркүйегінде хат арқылы хабарлады.

Кардиналат

1599 жылы 3 наурыздағы консисторияда Франция королі Генри IV-нің ұсынысымен кардинал дін қызметкері болып тағайындалды. Кейін, 1599 жылы 17 наурыздағы консисторияда оған С. Евсевий атағы берілді. Оссат 1600 жылы 26 маусымда Баее епархиясына, бай және беделді бенефиске көтерілді. 1600 жылы 4 тамызда ол Париж Парламентінің кеңесшісі Пьер Руэль арқылы епархияны иеленді, бірақ жаңа епархиясына жеке бармады. Өлімінен бір апта бұрын ғана ол епископтық тағынан бас тартуға патшадан рұқсат алды. 1602 жылы ол Сан-Бернардо-алле-Терме шіркеуін киеледі. Оссаттың шеберлігі мен дипломатиялық қабілетін Францияның Киелі Тақтыға сәтті ұсынған шараларынан көруге болады: иезуиттерді Франциядан қуу, Трент соборының қаулыларын жариялауды белгісіз мерзімге кейінге жылдыру, Нант эдикты, Францияның Англиямен және тіпті Түркия сұлтанымен одақтастығы, Генрих IV-нің Маргарет Валуамен некесін жою, және герцог де Бардың корольдің қарындасы, қайта оралмаған кальвинист Катерина Наваррамен некелесуі. Сонымен қатар д'Оссат Римдегі ықпалын француз гуманистерінің игілігі үшін пайдаланды: тарихшы Жак Огюст де Ту (Бартоломью күні қырғынының куәсі), философ Мишель де Монтень және ғалым Николя Клод Фабри де Пейреск.

Өлім

Кардинал д’Оссат қысқа аурудан кейін 1604 жылдың 13 наурызында (оның қабір тасында 14 наурыз деп көрсетілген) Римде қайтыс болды. Ол Пьяцца Навонаның жанындағы Сан-Луиджи-деи-Франчези шіркеуіне жерленді. Оның қабірі бүгінге дейін сақталған, бірақ қабір тасындағы жазу 1763 жыл шамасында, шіркеу жөндеу кезінде жойылған түпнұсқасының орнына қойылған. Кардинал Гвидо Бентивоглио (1579-1644) оның діни ынтасы, адалдығы және білімінің жоғары деңгейі үшін кардиналдық лауазымға одан артық лайық адам болған емес деді. Дипломатиялық қызметінің барысында Оссат көптеген хаттар мен меморандумдар жазды, олардың 1614 жылы жарылған жинағы ұзақ жылдар бойы дипломаттарға үлгі болып келді, себебі олардағы мәселелердің маңыздылығы ғана емес, сонымен қатар Оссаттың шеберлігімен жазылуы да маңызды рөл атқарды. Француз академиясы Оссатты "француз тілін ең таза қолданған қайтыс болған авторлардың" қатарына қосты, ал Лорд Честерфилд ұлына "кардинал д’Оссаттың хаттарының қарапайымдығы мен түсініктілігі іскерлік хаттарды қалай жазу керектігін көрсетеді" деп жазған.