Кіріспе

XVI ғасырдағы француз католик кардиналы Жан дю Белле (1492–16 ақпан 1560) – француз дипломаты және кардинал, Гиллом дю Белленің інісі, ақын Жоахим дю Белленің туысы және демеушісі. 1526 жылы ол Байонн епископы, 1530 жылдан бастап король Франциск I-нің жеке кеңесінің мүшесі, ал 1532 жылдан бастап Париж епископы болды. 1555 жылы Остия епископы және Кардиналдар коллегиясының деканы атанды.

Өмірбаян

Дю Беллэй Сюдейдеде, Жан дю Беллэйдің ұлы Луидің алты ұлының екіншісі болып дүниеге келді. Олардың төрт ұлы – Гийом, Мартин және Рене балалық шақтан аман қалды. Олардың екі қызы болды: Рене, Ambroise Baron des Cousteaux-ға үйленді, және Луиза, Jacques d'Aunay-ге үйленді, Sieur de la. Беллэй феодалы Анжудағы Самур қаласының жанында орналасқан. Ол Парижде білім алған деген пікір бар. Дегенмен, Анже университетінде оқыған болуы мүмкін деген болжам да бар. Ол "utroque iure" (азаматтық және канондық құқық) саласында лиценциат алған. Ол Ле-Ман епархиясының священнигі болған. Патша Франциск I оны Байон епископы етіп тағайындады, бұл тағайындама 1524 жылдың 12 ақпанында Папа Климент VII-мен бекітілді. Ол 1532 жылы Париж епископтығына ауысқанға дейін осы лауазымды атқарды. 1533 жылдың 2 наурызында Папа Климент епископ дю Беллеге Париж епархиясы және басқа епархияларда да бірнеше игіліктерді бірге иелену құқығын берді. Франциск патша бұл рұхсатті 1534 жылдың 1 қазанында растады. Жан дю Беллэйден кейін оның жүрегі туысы Эвсташ 1551 жылдың 16 наурызында Париж епископы болды, король Генрих II кардинал Жанды қызметтен босатқаннан кейін.

Англиядағы дипломат

Ол дипломатиялық мансапқа өте жақсы дайындалған және 1527–1534 жылдары Англияда бірнеше миссияны орындады. 1527 жылдың қарашасынан 1529 жылдың ақпанына дейін ол Елші болды, содан кейін оның үлкен ағасы Гийом оны алмастырды. Ағасы кеткеннен кейін, ол 1529 жылдың 15 мамырынан 1530 жылдың қаңтарына дейін қайтадан Елші қызметін атқарды. Ол 1530 жылдың тамыз-қыркүйек айларында және 1531 жылдың қазан айында Ерекше Елші ретінде миссияға оралды. Сарайға оралғаннан кейін, ол дереу 1531 жылдың 6 қарашасында Англияға қайта жіберілді. Ол 1532 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Ерекше Елші ретінде тағы да Англияға барды. 1532 жылдың 20 қазанында Булоньде ағылшын және француз монархтары кездесті, онда епископ дю Беллей де болды, содан кейін кардиналдар Турнон мен де Грамон Римге Папа Климент VII-мен келіссөздер жүргізу үшін жіберілді. Дю Беллей 1533 жылдың қарашасынан 1534 жылдың қаңтарына дейін Англияға оралды. Осы соңғы елшілікте оның міндеті Франциск I мен Папа Климент VII арасындағы келісімдерді, 1533 жылдың қазан және қараша айларында Марсельде өткен келіссөздерде жасалған шарттарды түсіндіру болды.

Рим

Содан кейін ол Римдегі Папа сарайына ерекше елші ретінде жіберілді (1534 жылғы қаңтар-мамыр айлары). Оның Англия және Римдегі елшіліктеріндегі мақсаты – Францияның император Карлға қарсы бағалы одақтасы болған Генрих VIII-ге қарсы Рим папасы Клименттің айырылу туралы жарлығының күшіне енуіне кедергі келтіру болды. Дю Беллейдің Римге жасаған елшілігіне қатысқандардың бірі – Франсуа Рабле болды, ол Римге төрт сапарының біріншісін жасады. Римге келген соң, олар Франция сарайына Папалық елшіліктен жаңадан оралған Фаенца епископы Родольфо Пио ди Карпидің, болашақ кардиналдың, резиденциясында орналасты. Епископтың бар күшін салғанына қарамастан, императорлық агенттер, өздерінің жақтаушылығында жақсы бекініп, белсенділік танытқандықтан, Папалық консисторияға Генрих VIII-ге қарсы үкімді бекіту үшін дауыс беруге ықпал етті, бұл 1534 жылғы 23 наурызда болды. Генрихтің Папалық сарайға Прокуратор жібергенге дейін қосымша шаралар күту туралы өтініші – тек уақытты кешіктіру мақсатындағы әрекет – қабылданды. Осылайша, айырылу туралы бұйрық уақытша тоқтатылды. 1534 жылғы қыркүйек айында епископ дю Беллейдің хатшысы Клод де Шаппуи, Папа Климент VII қайтыс болғаннан кейін Римде өткен конклавқа бару үшін француз кардиналдарымен бірге жүрді. Онда кардиналдар мен Шаппуи Париж епископының кандидатурасын кардиналдық лақтыға ие болуына қолдау көрсету үшін өз ықпалын пайдаланды. Олар жаңа Папа Павел III олардың тікелей сұраныстарын жақсы қабылдайтынына көз жеткізді.

Кардинал

1535 жылы 21 мамырда кардиналдарды тағайындау жөніндегі екінші консисториясында Папа Павел III жеті жаңа кардиналды жария етті, олардың ішінде Жан дю Белле де болды. 31 мамырда ол Трастевередегі Санта-Чечилия титулының кардинал-священником тағайындалды. Оның кардинал шапаны 3 сәуірде Францияға жіберілді. 27 маусымда ол Римге сапар шегіп, Милан үшін соғыс туралы герцогпен келіссөздер жүргізу үшін Феррарада тоқтады, содан кейін Римге жетті, онда 6 тамыздағы консисторияда өзінің тағайындалу рәсіміне қатысты. Дегенмен, оның Римге баруының тағы да себептері болды. Ол король Франциск I-нің тапсырмасымен император Карл V-нің Милан герцогтығы үшін күрестегі агрессиясына қарсы Пападан көмек сұрау үшін жіберілді. Оған Франсуа Рабле қайтадан серік болды. 1536 жылы 21 шілдеде дю Белле Парижде және Иль-де-Франс аймағында корольдің «генерал-лейтенанты» болып тағайындалды және императорлық әскерлерге қарсы қорғанысты ұйымдастыру міндеті жүктелді, олар Нассау графының басшылығымен император Карл V-нің басқаруымен Францияның шығысын басып алды, ал Карл Провансты шабуылдады. Оның інісі Гийом дю Белле Пьемонтқа кеткен кезде Жан неміс протестанттарымен келіссөздер жүргізуді басқарды, негізінен гуманист Йоханнес Штурм және тарихшы Йоханн Слейдан арқылы. Франциск I-нің билігінің соңғы жылдарында кардинал дю Белле герцогиня д’Этамптың ықпалында болды және бірнеше игіліктерге ие болды: ол корольдің ұсынысымен және Папа Павел III-нің мақұлдауымен 22 тамызда 1541 жылы Лимож епископтығының әкімшісі болып тағайындалды; ол 13 тамызда 1544 жылы Антуан Сегуэн тағайындалғанға дейін епископтықты басқарды. Ол Бордо архиепископтығының әкімшісі болып тағайындалды және 17 желтоқсанда 1544 жылы Папа мақұлдады, ол 3 шілдеге дейін 1551 жылға дейін осы лауазымда қалды. 1546 жылы 1 қарашада оның інісі Рене отставкаға кеткеннен кейін Ле-Ман епископы болды; ол өзі 1556 жылы шілдеде отставкаға шықты.

Генрих II тұсында күннің тұтылуы

Франциск I патша 1547 жылдың 31 наурызында қайтыс болды. Оның жерлеу рәсімі 23 мамырда С. Дениде өтті, оған кардинал дю Беллей төрағалық етті. Алайда, Франциск патшаның қайтысынан кейін кардиналдың кеңестегі ықпалы Франсуа де Турнонның ықпалынан көлеңкеде қалды. Оның қызы және қамқоршысы, герцогиня д’Этамп король Генридің сүйіктісі Диана де Пуатьемен алмастырылды. Ескі сарай фавориттері жаңа фавориттерге жол беруге тиіс болды. Генрих II өзінің жаңа Корольдік кеңесін (Conseil Privé) жариялағанда, дю Беллейдің есімі таңғы кеңеске қабылданған он үш кеңесшінің арасында болған жоқ, тек (басқа кардиналдармен бірге, Бурбон, Феррара және Шатильонмен) кешкі астан кейін өтетін кеңеске қатысты. Бірінші қатардағы жалғыз кардиналдар – Турнон және Карл, Гиз герцогы, Лотарингия герцогы, Реймс архиепискобы болды. Франциск I-нің көптеген кеңесшілерімен бірге дю Беллей маңызды шешімдерден шеттетілді. Дю Беллей Римге (1547) Францияның Апостол тақтысы алдындағы істерін қадағалауға жіберілді. Ол француз елшісі болған жоқ, бұл лауазым Клод д’Урфеге (1501–1558) тиесілі болды. 1549 жылдың 29 сәуірінде мемлекеттік хатшы Жан дю Тьер патшаға дю Беллейдің Римнен келген хаттарының көлемді екенін, бірақ мазмұны жоқ екенін шағымдады. Феррара кардиналы Ипполит д’Эсте Римге келген кезде оның француз өкілі лауазымы тоқтатылды. 1549 жылдың 23 тамызындағы хатында патшаға қатты наразылық білдірді. Ол Францияға оралды. 1549 жылдың қарашасында папа Павел III қайтыс болғаннан кейін кардинал дю Беллей тағы Римге аттанды. Ол және басқа француз кардиналдары Генрих II-ге жіберілді, ол Римге хат жіберіп, Римдегі кардиналдар француз кардиналдары келгенше күтпесе, қиындықтар туғызады деп қорқытты. Жаңа папа ретінде дю Беллей сегіз дауыс алды. Бұл таңғаларлық жағдай, өйткені француз фракциясында жиырмадан астам кардинал болды. Ол француз патшасының құрметіне ие болмаған сияқты. Басты үміткерлер Реджинальд Поул, Джованни Морон және Джан Пьетро Карафа болды; кардинал дю Беллей папалыққа үміткер емес еді. 1550 жылдың 25 ақпанында ол жаңа папа Юлий III-нің Альбано епископы болып тағайындалды. Кардинал дю Беллей конклавтан кейін Францияға оралғанда, Парижден оңтүстік-шығысқа қарай жеті шақырым жердегі Сент-Маурдағы итальяндық стильдегі вилласында тұрып, Рабле, Макрин, Мишель л’Опиталь және оның жас туысы Жоахим дю Беллеймен бірге болды. 1551 жылы король Генрих II оны Париж кафедрасынан босатып, қайтадан соққы берді. Екатерина де Медичи жиі келіп тұратын, ал 1563 жылы ол оның мұрагерлерінен Château du Bellay [fr] сатып алды. Францияда үш тыныш жыл зейнетте өткеннен кейін (1550–1553), кардиналға папа Юлий III-ке жаңа тапсырма берілді. Римде ол империалистердің барлық жерде билік жүргізетінін анықтады және 1553 жылдың 11 желтоқсанында кардинал Карафаға Остия кафедрасы мен кардиналдар коллегиясының деканы лауазымы берілгенде, ол өзінің болуы керек деп сенді. Ол 1553 жылдың 22 желтоқсанында констебль де Монморенсиге жазған хатында шағымданып айтты. Кардинал дю Беллей одан әрі Римде үлкен салтанатпен өмір сүруін жалғастырды. 1555 жылы ол Остия епископы және кардиналдар коллегиясының деканы болып тағайындалды, бұл лауазым кардинал Джованни Пьетро Карафаның Папа ретінде Папалыққа сайлауымен бос қалды. Бұл тағайындауды Генрих II мақұлдамады және дю Беллейді жаңадан ұятқа қалдырды. Папа Павел IV 1559 жылдың 18 тамызында төрт жыл, екі ай және жиырма жеті күн билік жүргізгеннен кейін қайтыс болды. Оның орнын басушысын сайлау жөніндегі конклав 1559 жылдың 5 қыркүйегінде өзінің ашылу салтанатын өткізді, оған қырық төрт кардинал қатысты. 6 қыркүйекте кардиналдар коллегиясының деканы кардинал дю Беллей Киелі Рухтың мессасын өткізді, содан кейін конклав тыныш жұмыс істеуге кірісті. Олар 8 қыркүйекте сайлауға дайындықты аяқтады, ал 9 қыркүйекте конклав ережелеріне қатысты бұйрықтар оқылды. Алайда, дю Беллей ауырып, оқуға қатыспады. Сол күні кешке өткен бірінші сайлауда ол науқас жатқан төсегінен дауыс беруге мәжбүр болды. 26 қыркүйекте басталған іспан елшісі бастаған әртүрлі елшілер конклав аумағына кіреберіс алдында пайда болды және кардиналдарды папаны сайлау қажеттілігі туралы сөз сөйледі. Қауіпсіздік соншалық нашар болды, 2 қазанда кардиналдар тәртіпті қалпына келтіру үшін реформа комитетін тағайындады, оның төрағасы дю Беллей болды. Бұл тиімсіз болды. 9 қазанда державалардың белгілі агенттері және конклавшылардың көптеген саны шығарылды. 1 қарашада конклавта қырық жеті кардинал болды, олардың бесеуі төсекке жатып жатты. Рождество күні түстен кейін, көптеген саяси ойыннан кейін кардиналдар, ақыры, кардинал Джованни Анджело де Медичиге тоқтап, оны жақсы дауыспен сайлады. Ол ертеңгі күні сайлауға келісімеген жағдайда, оның 25-і күні жарамды және канондық түрде сайланғаны мойындалатынын талап етті. Ол тақ атын Пий IV деп таңдады. Кардинал дю Беллей қатыспады.

Өлім

Кардинал Жан дю Белле 1560 жылғы 16 ақпанда Рим уақыты бойынша сағат 13:30-да Диоклетианның ванналарындағы бағында қайтыс болды. Ол Сантиссима Тринита деи Монти шіркеуінде жерленді. Римде қайтыс болғандықтан, 1516 жылғы Болонья конкордатына сәйкес, оның бос қалған иеліктеріне тағайындау корольға емес, Папаға тиесілі болды. Папа Пий IV Генрих II-ге бұл туралы 1560 жылғы 9 тамыздағы хатында еске салды. Бұл француз патшаларының өте бай иеліктері бар кардиналдарының Римде тұруын қаламауының басты себептерінің бірі болды; нәтижесінде, Конклав қажет болғанда, француз тарапы уақытында келмеді немесе мүлдем келмеді. Көптеген кардиналдар оларды танымағандықтан, олар Папалық лауазымға күшті үміткерлер емес еді. Дю Беллдің соңғы өсиеті мен мұрасы дау тудырды, ал оның туыстары мұраның әртүрлі бөліктері үшін таласты. Кардиналдың қарындасы Луиза, мұраға деген құқығын қамтамасыз ету үшін, Париждегі Епископ сарайында сақталған кардиналдың мүлкін алғаннан кейін, кардиналдың антиквариаттарын королева-ана Екатерина де Медичиге сыйлады.

Алғыс айту

Кардинал ағасы Гвильямға қарағанда әлсіз ниетті және сенімсіз болғанымен, оның керемет қасиеттері мен ашық, еркін ойы болды. Ол төзімділік жақтасы болды және реформаторларды қорғады. Гийом Буде оның досы, Франсуа Рабле – адал хатшысы және дәрігері болды; Этьен Доле және ақын Салмон Макрин сияқты әдебиетшілер оның көмегіне қарыздар болды. Латын тілінде сөз сөйлейтін және өлең жазатын шебер болған ол, үш томдық әдемі латын өлеңдерін қалдырды (1546 жылы Роберт Этьен басып шығарған, Салмон Макриннің Одаларымен бірге), сондай-ақ басқа да туындылар, оның ішінде "Франциски Франкорум регис эпистола апологетика" (1542). Оның қазір жарық көріп жатқан көптеген хаттары өрнектілігімен және көркемдігімен ерекшеленеді.

Дю Белле мен Франсуа Рабле

Рабле досы кардинал Жан дю Беллемен Римге жиі саяхаттап, қысқа уақыт бойы Туринде дю Белледің ағасы Гийоммен бірге тұрды, осы кезде Франсуа I оның демеушісі болды. Рабле, мүмкін, біршама уақыт жасырынып жүрді, себебі оны дінге қарсы деп айыптау қаупі болды. Раблені Сорбонна оның романына айып таққаннан кейін дю Беллдің қорғауы ғана құтқарып қалды. Олар «Гаргантуа мен Пантагрюэль» романын 1542 жылы, үшінші кітабын 1546-1547 жылдары, ал төртінші кітабын 1552 жылы тізімге енгізді. Рабленің жазбаларының «гуманистік» сипаты шіркеудің күдігіне түсті. Рабленің осы сипаттағы басты еңбегі – «Гаргантуа мен Пантагрюэль» сериясы, онда көптеген аллегориялық, ишаралы хабарлар бар.

Атауы

Сақтық керек; мазмұны қолданыстан шыққан.