Кіріспе

Рут Биргитта Даль (Rut Birgitta Dahl, 20 қыркүйек 1937 жылы туған) – швед саясаткері, бұрынғы Социал-демократиялық партия мүшесі. Даль 1969 жылдан 2002 жылға дейін Парламент депутаты болды. Ол 1982 жылдан 1990 жылға дейін Энергетика министрі, 1986 жылдан 1991 жылға дейін Қоршаған орта министрі, ал 1994 жылдан 2002 жылға дейін Парламент спикері қызметін атқарды. 2005 жылдан 2011 жылға дейін ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар қоры (ЮНИСЕФ) Швед бөлімшесінің төрағасы болды.

Білім және ерте мансап

Біргитта Даль Вестра-Гёталанд облысының Хэррида муниципалитетіндегі Рада қаласында дүниеге келген. Ол 1960 жылы Уппсала университетінде бакалавр дәрежесін алды. Оқу кезінде ол Уппсала студенттік одағында саяси белсенділік танытты. 1965 жылдан 1982 жылға дейін Швецияның халықаралық даму және ынтымақтастық агенттігінде жоғары әкімшілік лауазымда жұмыс істеді, 1964 жылдан 1965 жылға дейін Швецияның Солтүстік Африка институтында оқу көмекшісі, ал 1965 жылдан 1967 жылға дейін Даг Хаммаршёльд қорында қызмет етті.

Парламент мүшесі

Даль 1969 жылдан 2002 жылға дейін парламент мүшесі болды (1970 жылға дейін – төменгі палатаның мүшесі). 1969 жылғы сайлау көптеген жас депутаттардың сайлануына әкелді, бұл сол кезде сирек кездесетін жағдай еді, ал Даль 1968 жылғы наразылықтар мен екінші толқын феминизмінің парламенттегі алғашқы өкілдерінің бірі болды. 1969 жылы әйелдер әлі де азшылықта болды және депутаттардың көпшілігі негізінен егде жастағы ер адамдардан тұрды. Даль мини-юбкасы және үйленбеген ана екендігі үшін қызықты пікірлерге себеп болды. 1975 жылы Даль мемлекеттік балалар бағдарламасын құруды және қолданыстағы жүйені кеңейтуді ұсынды, осылайша барлық азаматтарға оған қол жеткізуге мүмкіндік туады, бұл әйелдерге отбасы мен жұмысты үйлестіруді жеңілдетеді. Бұл әйелдер қозғалысы үшін маңызды реформа болды және 1985 жылы Парламент мақұлдады. Бірнеше жыл бойы Даль ата-ана демалысын реформалау үшін жұмыс істеді, оның мақсаты – оны әр түрлі жынысты ата-аналар арасында тең бөлісуге мүмкіндік беру, тек аналарға ғана арналған демалыс емес. Бұл ата-ана демалысы жүйесінің маңызды реформасы болды және Парламент 1974 жылы мақұлдады. Даль балаларды дене жазалауға қарсы заңды реформалауда жетекші рөл атқарды, нәтижесінде 1979 жылы ата-аналар балаларын ұрудан тыйым салынды. Жаңа заңдарды қолдаудан басқа, Даль 1965 жылғы некедегі зорлауға қарсы заңды іске асыруға жұмыс істеді. Некедегі зорлау 1965 жылы тыйым салынғанымен, заң іс жүзінде қолданылмады және 1984 жылға дейін ешкім осы қылмыс үшін сотталмады. Даль қолданыстағы заңның қолданылуын қамтамасыз ету үшін күш салды.

Қызыл кхмерлер туралы дау

1971 жылдан 1977 жылға дейін Даль Вьетнам комитетінің төрағасы болды (1975 жылдан бастап Вьетнам, Лаос және Камбоджа комитеті деп аталды). Бұл Вьетнам соғысы кезінде швед қоғамында Вьетнамға зор симпатия болған және Американың Оңтүстік-Шығыс Азияға араласуына қарсылық көрсетілген кезең еді. 1975-1979 жылдар аралығында Пол Пот пен оның «Қызыл кхмерлер» партиясы Камбоджаны басқарған кезде шамамен 1,7 миллион камбоджалық қаза болды. Даль, «Қызыл кхмерлер» режимінің жасаған қиянаттарына сенуден бас тартқандықтан, дау тудырды. 1976 жылы Даль Швеция радиосында Камбоджадағы жағдай туралы пікірсайысқа қатысты, онда ол мынадай мәлімдеме жасады: «Пномпенді эвакуациялау толығымен қажет болды. Көліктің өндірісін жылдам бастау қажет еді, бұл халықтан үлкен құрбандықтарды талап ететін еді. Бірақ қазіргі кездегі мәселеміз осы емес. Мәселе – бізде нақты куәліктер мен мәліметтер жоқ, Камбоджаның жаулары таратып жатқан барлық өтіріктерді жоққа шығару үшін». Даль 1977 жылы «Vietnam Nu» журналында (Вьетнам, Лаос және Камбоджа комитеті жариялаған) осы пікірлерін қайталады. 1979 жылы Вьетнамның басып кіруінен кейін «Қызыл кхмерлер» режимі құлағаннан соң, осы қиянаттар расталды.

Министрлер кабинеті

1980 жылдан 1981 жылға дейін ол Швецияның Біріккен Ұлттар Ұйымына делегаты ретінде қызмет етті. Ол 1982 жылдан 1990 жылға дейін Энергетика министрі, ал 1986 жылдан 1991 жылға дейін Қоршаған орта министрі болды. Ол алғаш рет Олоф Палм кабинетінде қызмет етті. 1986 жылы Палмның ізбасары Ингвар Карлссон оған Энергетика министрі лауазымын сақтап қалдырды және оған Қоршаған орта министрі лауазымын да берді. 1980 жылғы Швециядағы ядролық энергия жөніндегі референдумда Даль жеңіске жеткен Линия 2 баламасының жетекшілерінің бірі болды, ол ядролық энергияны кезең-кезеңімен, бірақ сақтандырумен тоқтатуды көздеді. 1982 жылы Швециядағы жалпы сайлауда Социал-демократиялық партия жеңіске жеткенде, ол Энергетика министрі болып тағайындалды. Энергетика министрі ретінде Даль 1984 жылы қолданысқа енгізілген «Энергетикалық технологиялық қызмет туралы заңды» (Lagen om kärnteknisk verksamhet) ұсынды, ол Швецияда жаңа ядролық реакторлар салуға тыйым салды, бірақ ядролық энергияны зерттеуге және экспорттауға рұқсат берді. Қоршаған ортаны қорғау министрі ретінде ол бұрын кең таралған хлорфторкарбонның қолданылуын тоқтатты. Министр ретінде ол 1980 жылғы Швециядағы ядролық энергия жөніндегі референдумның 2-ші бағытын қорғады, ол көміртегі және табиғи газ сияқты баламалы энергияға инвестиция салу арқылы ядролық энергияны бірте-бірте тоқтатуды көздеді. Өзінің қызмет ішіндегі қарқынды науқандардан кейін Даль парламентте екі ядролық реакторды жабу үшін қолдау тапты. Бұл шешімді парламенттегі әлеуметтік демократтар, коммунистер, жасылдар және Орталық партиясы қолдады, сондай-ақ Премьер-министр Ингвар Карлссон мен Қаржы министрі Кьелл Олоф Фельдт та қолдады. Даль бұл шешімді өзгертуге келмейтін деп мәлімдеді. Алайда, бұл шешім оппозицияға ұшырады және қарқынды лоббистік науқаннан кейін 1989 жылы шешім қайтарылып алынды. Бұл Дальдың беделін түсірді және 1990 жылдың қаңтар айында ол ядролық энергияны қолдаған адаммен министр лауазымынан ауыстырылды.

Парламент Төрағасы

1994 жылғы сайлаудан кейін Даль Парламент спикері болып тағайындалды және 2002 жылға дейін осы лауазымды сақтап қалды. Швецияда осындай қызмет атқарған екінші әйел ол болды. 1994 жылғы сайлаулар нәтижесінде Швеция Парламенті әлемдегі ең гендерлік теңдікті парламентке айналды. Спикер ретінде Даль Парламентте кез келген түрдегі сексуалдық қысымды тоқтату үшін ережелер енгізді. 1994 жылы Даль Парламент спикері болып тағайындалғанда, Пер Ахмарк өзінің "Ашық жара" (Det öppna såret) атты кітабында оның бұрынғы Қызыл кхмерлер режимі туралы мәлімдемелеріне байланысты лауазымға лайықтылығына күмән келтірді. Содан кейін болған пікірсайыста Даль Dagens Nyheter газетінде жария түрде кешірім сұрады, онда ол былай деп жазды: "Мәселе мынада, мен және басқалар сол кезде Камбоджа туралы жазылған көптеген мәліметтердің өтірік және болжам екеніне сендік. Біз – бұл қате болды – Камбоджаның жаңа режимін бұрынғыдан да қорқынышты қылмыстар жасады деп айыптау, бұл үгіт-насихаттың бір бөлігі деп ойладық. Сондай-ақ, мен осындай қорқынышты нәрсенің шындыққа айналуын елестетуге қиналдым. Сондықтан мен айтқан кейбір сөздеріме өте өкінемін. Қорқынышты шындық маған түсініксіз болғаннан бері, Пол Пот режимінің қатыгездігін одан да жылдам түсініп, жоққа шығармағаным үшін қатты өкінемін".

Жеке өмір

Даль алғаш Бенгт Кетнерге үйленген, одан ажырасып, 1986 жылдан оның қайтыс болғанға дейін Энн Кокке екінші рет үйленді. Оның үш баласы бар. Оның бір қызы да бұрынғы социал-демократ саясаткері болған.

Марапаттар

Даль 2003 жылы Illis quorum сыйлығымен марапатталды.