Кіріспе
Итальяндық-американдық математик Джан Карло Рота (27 сәуір, 1932 – 18 сәуір, 1999) – итальяндық-американдық математик және философ. Ол өзінің мансабының көп бөлігін Массачусетс технология институтында өткізіп, комбинаторика, функционалдық анализ, ықтималдықтар теориясы және феноменология салаларында жұмыс істеді.
Gian Carlo Rota (April 27, 1932 – April 18, 1999) was an Italian American mathematician and philosopher. He spent most of his career at the Massachusetts Institute of Technology, where he worked in combinatorics, functional analysis, probability theory, and phenomenology.
Ерте өмір және білім
Рота Италияның Вигевано қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, архитектор және көрнекті антифашист Джованни, математик Розеттаның бауыры болды, Розетта жазушы Эннио Флаяноның әйелі еді. Жан Карлоның отбасы ол 13 жасқа толғанда Италиядан кетіп, бастапқыда Швейцарияға барып қоныстанды. Рота Эквадордағы Колежио Американо де Китода оқыды және 1953 жылы Принстон университетін математика мамандығы бойынша "А" бағасымен бітірді, ал дипломдық жұмысы "Топологиялық векторлық кеңістіктерде сызықтық теңдеулердің шешілуі туралы" деп аталып, Вильям Феллердің жетекшілігімен аяқталды. Содан кейін ол Йель университетінде аспирантураға түсті, онда 1956 жылы "Жай сызықтық дифференциалдық операторлардың кеңейту теориясы" атты докторлық диссертациясын Якоб Т. Шварцтың жетекшілігімен қорғап, математика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды.
Мансап
Ротаның мансабының көп бөлігі Массачусетс технология институтында (МИТ) профессор ретінде өтті, онда ол қолданбалы математика және философия профессоры болып тағайындалған жалғыз адам болды және қазірге дейін солай болып қалып отыр. Рота сонымен қатар Норберт Винер атындағы қолданбалы математика профессоры болды. МИТ-дегі профессорлық қызметіне қоса, Рота Францияның Страсбург университетінен (1984); Италияның Л’Аквила университетінен (1990); Италияның Болонья университетінен (1996); және Бруклин политехникалық университетінен (1997) төрт құрметті доктор дәрежесін алды. 1966 жылдан бастап ол Лос-Аламос ұлттық зертханасында консультант болып жұмыс істеді, лекция оқып, пікір алмасып, әріптестікке кірісіп, әсіресе досы Станислав Уламмен тығыз байланыста болды. Ол сонымен қатар Рэнд корпорациясының (1966–71) және Брукхейвен ұлттық зертханасының (1969–1973) консультанты болды. Рота 1982 жылы Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды, 1995–97 жылдары Америка математикалық қоғамының (АМС) вице-президенті болды және көптеген басқа математикалық және философиялық ұйымдардың мүшесі болды. Ол қиын, бірақ өте танымал ықтималдық курсын оқыды. Сондай-ақ, ол есептеудің қолданбаларын, дифференциалдық теңдеулерді және комбинаторлық теорияны оқытты. Оның феноменология бойынша философиялық курсы тіркелу санын бақылау үшін жұма күндері кешке ұсынылды. Оның көптеген ерекшеліктерінің ішінде, ол Coca-Cola банкасы болмаса сабақ өткізбейтін еді, ал сыныпта сұрақ қойған немесе емтиханды жақсы тапсырған студенттерге Hershey шоколадтарынан бастап қалта пышақтарына дейін сыйлықтар таратты. Рота мансабын функционалдық талдаушы ретінде бастады, бірақ еңбек етіп, көрнекті комбинаторист болды. 1960 жылдардағы "Комбинаторика негіздері" тақырыбындағы он мақалалық сериясы оны қазіргі заманғы математиканың құрметке лайық саласына айналдырғаны үшін мақталады. Ол инциденттік алгебралар теориясы (Мёбиус инверсиясының 19 ғасырлық теориясын жалпылайтын) бойынша жұмыс істеді және олардың зерттеуін комбинатористер арасында танымал етті, көлеңкелік есептеуді қатаң негізге қойды, Шеффер тізбектері мен биномдық типтегі полиномиялық тізбектер теориясын біріктірді және ықтималдық теориясындағы негізгі мәселелер бойынша жұмыс істеді. Оның философиялық еңбектері негізінен Эдмунд Гуссерлдің феноменологиясына арналған. Рота 1961 жылы "Математикадағы жетістіктер" журналын құрды.
Өлім
Рота 1999 жылдың 18 сәуірінде атеросклероздан туындаған жүрек ауруынан қайтыс болды, көрінетіндей, Массачусетс штатындағы Кембридждегі үйінде ұйықтағанда.