Кіріспе

Хэллоуинде киілетін костюмдер – 31 қазанға дейін аталатын Хэллоуин мейрамында киілетін киімдер.

Сипаттама

Хэллоуинге арналған киімдер дәстүрлі түрде қорқынышты, табиғаттан тыс немесе халықтық аңыздарға негізделген. Алайда, 1930 жылдары кино, әдебиет және радио сияқты бұқаралық ақпарат құралдарының кейіпкерлерінен жасалған киімдер танымал бола бастады. Хэллоуин киімдерін көбінесе жастар киеді, бірақ 20 ғасырдың ортасынан бері ересектер де жиі кие бастады. Хэллоуинде киім кию туралы ең алғашқы мәлімет 1585 жылға қарай Шотландиядан алынған. Бұл әдет-ғұрыпқа қатысты көптеген деректер 18 және 19 ғасырларда Шотландия, Ирландия, Мэн және Уэльс сияқты кельт елдерінде кездеседі. Бұл әдет кельттердің Самайн және Калан Гаеф мерекелерінен немесе христиандардың Бүкіл Әулиелер күні қарсаңындағы "жан алу" дәстүрінен пайда болған деген болжам бар. Сондай-ақ, Хэллоуинде киінудің бастауы христиандық "өлім биі" дәстүрімен байланысты болуы мүмкін. Киіну тек Хэллоуинмен ғана шектелмейді, христиандар Рождество сияқты мерекелерде де осыған ұқсас дәстүрлерді сақтайды.

Хэллоуин костюмдерінің тарихы

Хэллоуин күні костюм киіп, көңіл көтерудің қызықты мерекесі, сол кезде паранормальды жаратылыстар мен әлемнен тыс жандардың жер бетінде серуендеп жүреді деген сенімге негізделген. Бұл әдет 31 қазанда қыстың басталуын белгілейтін кельттердің мейрамынан бастау алған болуы мүмкін. Ирландияда, Шотландияда және Мэн аралында бұл мейрам Самайн, ал Уэльсте, Корнуолл мен Бретаньде – Калан Гааф деп аталған. Мейрамның христиан дініне дейінгі тамырлары бар деп саналады. V ғасырда Ирландия христианды қабылдағаннан кейін, осы дәстүрлердің кейбіреулері аймақтағы христиандық мерекеде – Самайн/Калан Гаафта сақталған болуы мүмкін, ата-бабаларының дәстүрлерін христиандықпен үйлестірген. Бұл рухтар мен өлгендердің жандары біздің әлемімізге оңай кіре алатын уақыт ретінде қарастырылды. Аос Сиді құрметтеу қажет болды, осылайша халық пен мал қыста аман қалуы мүмкін. Кемінде 16 ғасырдан бері, мейрамға тамақ алмасу үшін өлеңдер немесе әндер оқып, үйден-үйге костюммен (немесе маскировкамен) бару кірді. Бұл "жақсылық үшін сыйлық талап ететін" қыстың ескі рухтарын бейнеледі. Ф. Мариан МакНиллдің айтуынша, ежелгі пұтқа табынушылық мейрамында рухтарды бейнелеу үшін бетперде немесе костюм киген адамдар болған, ал беттер қасиетті оттан алынған күлмен белгіленген (немесе қаралаған). XIX ғасырдағы Англияда жастардың бет-әлпетін бүркеп, бояп немесе қара түске бояп үйден-үйге жүргендері байқалды, егер оларды қарсы алмаса, жамандық істейміз деп қорқытқан. Allhallowtide кезінде кедей адамдар үй-үйден барып, өлгендердің өкілдері ретінде немесе олар үшін дұға оқу үшін жан торттарын жинаған. XIX ғасырдың ағылшын жазушысы былай деген: "Бұл балалардың әсем киімдер киіп, шаруалар мен коттедждерді аралап, ән айтып, торт, алма, ақша немесе жақсы әйелдер беретін кез келген нәрселерді сұрап жүруінен тұратын". Олар "барлық христиан жандары үшін мейірімділік" тілеген. Шекспир бұл әдетті "Веронаның екі мырзасы" (1593) пьесасында атап өткен. Христиан дін қызметкері принц Сори Конте костюм кию туралы былай деп жазды: "Дәстүр бойынша өлгендердің жандары Бүкіл қасиеттілер күніне дейін жер бетінде серуендеп жүреді, ал All Hallows' Eve – өлгендерге соңғы рет кек алуға мүмкіндік беретін уақыт. Кек алуға ниетті жанның танымауы үшін, адамдар өздерін жасыру үшін бетперде немесе костюм киетін". Орта ғасырларда Allhallowtide кезінде шейіт болған әулиелердің мүсіндері мен реликвиялары көшелер арқылы парадталды. Кейбір шіркеулер мұндай заттарға қол жеткізе алмағандықтан, олардың орнына адамдарды әулиелерге киіндірген. Кейбір діндарлар бүгінге дейін Хэллоуин мерекесінде әулиелерге, Киелі кітап кейіпкерлеріне және реформаторларға киінеді. Еуропада, әсіресе Францияда, көптеген христиандар Хэллоуинде "шіркеулердегі өлгендер қорқынышты тойға қатысады" деп сенді, бұл danse macabre деп белгілі, ол көбінесе шіркеулерді безендіруде бейнеленген. Christianity Today басылымында жарияланған мақалада danse macabre ауылдық сайыстар мен сарайдағы маскарадтарда ойнатылғаны, адамдардың "қоғамның әртүрлі топтарынан келген өлекселер ретінде киінгені" және бұл Хэллоуин костюмдерімен тойлардың бастауы болғаны айтылды. Солтүстік Америкада Хэллоуинде костюм кию салты алғаш рет 1911 жылы Онтарио штатының Кингстон қаласындағы газетте балалар көршілік ауданда "көзге көрінбей" жүргені туралы жазылғанда тіркелді. XIX ғасырдың Америкасында Хэллоуин көбінесе костюмдермен парадтармен және "әдепсіз көңіл көтерулермен" тойланды. Алайда, Виктория дәуірінің моральдық нормаларына сәйкес келу үшін фестивальді "үйлестіруге" тырысты. Хэллоуин мемлекеттік емес, жеке мерекеге айналды, ішімдік пен сезімге толы мерекелер де назардан тыс қалды, және тек балалар ғана мерекеге қатысады деп күтілді. Алғашқы Хэллоуин костюмдері Хэллоуиннің готикалық сипатын көрсетіп, негізінен балаларға арналған. Киім-кешектер үйде жасалды немесе сатып алуға болатын және костюм жасау үшін пайдаланылатын заттарды (мысалы, макияж) пайдалана отырып жасалды. Бірақ 1930 жылдары А. С. Фишбах, Бен Купер және басқа фирмалар дүкендерде сатуға арналған Хэллоуин костюмдерін жаппай шығара бастады, трик-ор-трит популярлыққа ие болғанда. Хэллоуин костюмдері көбінесе табиғаттан тыс және қорқынышты жаратылыстарды еліктеуге арналған. Киімдер дәстүрлі түрде вампирлер, қасқырлар, зомбилер, арбақтар, қаңқалар, сиқыршылар, гоблиндер, тролльдер, шайтандар және т.б. сияқты жындылардың костюмдері болып табылады, немесе соңғы жылдары ғарыш және супербатырлар сияқты ғылыми-фантастикалық кейіпкерлер. Президенттер, спортшылар, атақты адамдар немесе фильмдердегі, теледидардағы, әдебиеттегі кейіпкерлер сияқты поп-мәдениет кейіпкерлерінің костюмдері де бар. Тағы бір танымал тренд – әйелдердің (кейде еркектердің) Хэллоуинді әдепсіз немесе ашық костюмдер киюге мүмкіндік ретінде пайдалануы, әдеттегі жағдайда қоғамда қабылданбайтын терінің көбірек бөлігін көрсетуі. Кішкентай қыздар көбінесе Хэллоуинде қорқынышты емес, ханшайымдар, феялар, періштелер, сүйкімді жануарлар және гүлдер сияқты кейіпкерлерге киінеді. Хэллоуин костюмдерімен кештер көбінесе 31 қазан күні немесе оның маңында, көбінесе мерекеге дейінгі жұма немесе сенбі күні өтеді. Хэллоуин кештері АҚШ-та өткізілетін үшінші ең танымал кеш түрі болып табылады, тек Суперкубок және Жаңа жылдық кештерден кейін ғана қалады.

Хэллоуин костюмдерінің экономикасы

Зерттеушілер АҚШ-тағы Ұлттық бөлшек сауда федерациясы үшін сауалнама жүргізді және тұтынушылардың 53,3% 2005 жылы Хэллоуинге костюм сатып алуды жоспарлап отырғанын, орташа есеппен 38,11 доллар жұмсайтынын анықтады (алдыңғы жылға қарағанда 10 долларға артық). Сондай-ақ, 2006 жылы 4,96 миллиард доллар жұмсалатыны күтілді, бұл өткен жылғы 3,3 миллиард доллардан айтарлықтай жоғары. Экономиканың қиын жағдайы көптеген американдықтарды Хэллоуинге жұмсалатын қаржыларын азайтуға мәжбүр етті. 2009 жылы Ұлттық бөлшек сауда федерациясы американдық үй шаруашылықтары Хэллоуинге жұмсалатын қаражатты 15%-ға дейін, яғни 56,31 долларға дейін азайтатынын болжады. 2013 жылы американдықтар Хэллоуинді тойлауға шамамен 6,9 миллиард доллар жұмсады, оның ішінде костюмдерге 2,6 миллиард доллар (балалар костюмдеріне қарағанда ересектер костюмдеріне көбірек жұмсалды) және үй жануарларының костюмдеріне 330 миллион доллар жұмсалды. 2017 жылы американдықтар Хэллоуин тауарларына 9,1 миллиард доллар, оның ішінде Хэллоуин костюмдеріне 3,4 миллиард доллар жұмсайтыны есептелді. NRF жүргізген тағы бір сауалнамада Хэллоуинге арналған киімдерді сатып алушылардың 67%-ы сатып алатыны және 2019 жылы 3,2 миллиард доллар жұмсайтыны көрсетілді. 2022 жылы Хэллоуинге жұмсалатын қаржы 10,6 миллиард долларға жетеді деп есептелді.

Хэллоуин костюмдерін сынға алу

Қазіргі Батыс әлеміндегі Хэллоуин костюмдері кейде заманауи адамдар мен нәрселерді бейнелейді және кейде олардың саяси және мәдени маңызы тұрғысынан қарастырылады. Хэллоуин костюмдері кейде басқа халықтардың, мысалы, цығандар мен үндістердің стереотиптік бейнелерін ойсыз қолданғандықтан мәдени ұрлық деп айыпталады. Иммиграция және кедендік бақылау басқармасының хатшысы Джули Майерс ICE Хэллоуин кешінде "Ең жақсы костюм" сыйлығын дрейлоктар мен қара бояуға боялған "Ямайкадан қашқан тұтқын" кейіпіндегі адамға бергені үшін дауға тартылды.

Сексизм

Хэллоуин костюмдері көптеген әйелдер костюмдерін, тіпті жас қыздарға арналғандарын да, ашық түрде сексуалдау арқылы дау тудыруы мүмкін. Ерлерге арналған студент, полицей, ғалым, дін қызметкері немесе медбике сияқты түрлі мамандықтардың костюмдері болғанымен, олар көбінесе сол салаларда жұмыс істейтін ер адамдардың киетін киімдеріне ұқсас келеді. Ал әйелдерге арналған костюмдер көбінесе сол мамандықтардағы әйелдердің киетін киімдеріне сай келмейді, олар киген адамды сексуалдауға және бейнеленген идеяға баса назар аударады.