Кіріспе

Бақыланатын ашық от

Қазан – өртегіш қоқыстың ресми емес жоюы үшін немесе тойдың бір бөлігі ретінде пайдаланылатын үлкен және бақыланатын ашық от.

Этимология

Сөздің ең ерте тіркелген қолданылуы 15 ғасырдың соңына дейін барып жетеді, «Католикон Англикум» оны banefyre деп жазса, ал Джон Мирк жазған «Мейрамдар кітабында» бұл сөз «сүйек» және «от» сөздерінен құралғандығы айтылады. 1755 жылы Сэмюэл Джонсон «Ағылшын тілінің сөздігінде» сөздің шығу тегін француз тіліндегі «bon» («жақсы») және ағылшын тіліндегі «fire» сөздерінің бірігуі деп қате көрсеткен.

Өңірлік дәстүрлер

Еуропаның көптеген аймақтарында 24 маусымда, Жақияның мерекесінде, сондай-ақ Пасхаға дейінгі сенбі күні от жағу дәстүрі бар. Орталық және солтүстік Еуропада Вальпургис түнінде де от жағылады, Испанияда Сент-Джон күні қарсаңында тойланудың бір бөлігі ретінде де кездеседі. Швецияда сәуір айының соңғы күні Вальпургис түні тойланатын кезде от жағылады. Финляндия мен Норвегияда жаз мезгілінің қарсаңында, бірақ Пасхада да аз дәрежеде от жағу дәстүрі сақталған.

Альпілік және Орталық Еуропа

Көктемнің басында, Күл ширегінен кейінгі жексенбіде (Funkensonntag, әлде Quadragesima жексенбісі деп аталады) жалындаған оттар дәстүрі Еуропаның неміс тілді аймақтарында және Францияның кейбір бөліктерінде кеңінен таралған. Цюрихтегі Sechseläutenде (1902 жылы енгізілген) «қыс бейнесін» өртеу осы Alemannic дәстүрінен шабыттанды. Австрияда «Osterfeuer» немесе Пасха оттарының әдеті кең таралған, бірақ кейбір қалалар мен аудандарда, сондай-ақ елдерде осыдан туындайтын PM10 шаңын шығарудың жылдық деңгейін төмендету үшін реттеледі. 21 маусым күні кешке «Sonnwendfeuer» (күн тоқырауы оттары) да жағылады. 1988 жылдан бері тамыз айында тауларда «Feuer in den Alpen» (Альптегі оттар) жағылады, оларды алыстан көруге болады, бұл таулы аймақтардың тұрақты дамуына үндеу ретінде қарастырылады. Чехияда «Солқындарды өртеу» фестивалі (сонымен қатар Филипп пен Якоб түні, Вальпургис түні немесе Белтане) 30 сәуір мен 1 мамыр арасындағы түнде өтеді. Бұл өте көне және әлі де сақталатын халықтық дәстүр және ерекше мереке. Сол түнде адамдар жиналып, от жағып, көктемнің келуін тойлайды. Көптеген жерлерде май бағаналарын тігеді. 30 сәуір мен 1 мамыр аралығындағы түнде сиқырлы күш бар деп есептелді. Бұл мереке, бәлкім, көктемгі күн мен түннің теңелуі мен жазғы күн тоқырауы арасындағы толық ай кезінде бастапқыда тойланған. Адамдар сол түнде сиқыршылар өздерінің жиындарына ұшып кетеді деп сенді, және бұл шын мәнінде ең ірі язычник мерекелерінің бірі. Сонымен қатар, адамдар түрлі үңгірлерде қазыналар жасырылған деп сенді. Бұл ежелгі халықтық дәстүрдің басты мақсаты, әлдебір құнарлылықты тойлау болған. Өздерін сиқыршылардан қорғау үшін адамдар биік жерлерде от жағып, оны «Солқындарды өртеу» деп атады. Жастық пен құнарлылықты сақтау үшін кейбіреулер оттың үстінен секіріп өтетін. Осы оттың күлінде егін өсіруге қабілетті күш бар деп есептелді, ал адамдар малдарының құнарлы болуы үшін күл арқылы өткізді.

Австралия

Австралияда өрт қаупі жоғары болғандықтан, жылы айларда от жағуға көбінесе рұқсат берілмейді. От жағу туралы заңнама штаттар, қалалық және ауылдық аймақтар, жергілікті басқару органдары және меншік түрлері бойынша әртүрлі болады. Мысалы, Канберраның қалалық аудандарында, жергілікті өрттен қорғау қызметтеріне хабарлаған жағдайда, Патшаның ресми туған күніне орай от жағуға болады; бірақ, жылдың қалған уақытында бұл тыйым салынған. Кішкентай оттар, мысалы, лагерьдегі оттар мен ашық ауадағы барбекюлер, көбінесе өртке қатысты шектеулердің болмаған кезеңінде рұқсат етіледі. Квинсленд штатында Килларни ауылы жыл сайын қауымдық от кешін өткізеді; жиналған қаражат қаладағы қарттарға көмектесетін мекемелерді қолдайды.

Канада

Ұлыбритания мен Ирландиямен тарихи байланысы болғандықтан, Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясында көптеген қауымдар отты түндерді, әсіресе Гай Фокс түнін тойлайды; бұл шағын ауылдық қауымдардың бірігіп, жиналатын уақыттарының бірі. Квебек провинциясында көптеген қауымдар 24 маусымда Сент-Жан Баптист күнін тойлау үшін от жағады.

Франция

Францияда от жағу рәсімі Жан-ле-Баптисттің туған күні ("Жохан күні") мерекесінде, күн тоқырауынан кейінгі бірінші сенбіде, шамамен 24 маусымда тойланады. Басқа елдердегідей, бұл бастапқыда күн тоқырауы немесе жазғы уақыттың ортасы мерекесі болған, бірақ христиан діні оны католик мерекесіне айналдырды.

Үндістан

Үндістанда, әсіресе Пенджабта, адамдар Мағ айында болатын қысқы күннің тоқырауын тойлау үшін Лохри мерекесінде оттың айналасына жиналып, жаңғақ және тәттілер жейді. Адамдар қоғамдық жерлерде от жағады. Егер отбасында жақында үйленген немесе нәресте дүниеге келсе, осы қуанышты оқиғаны тойлау үшін үйлерінің алдында от жағады. Мереке жыл сайын қаңтар айының екінші аптасында тойланады. Солтүстік-Шығыс Үндістандағы Ассам штатында қаңтар айының ортасында егін жинау маусымының аяқталуын белгілейтін Бхогали Биху егін жинау мерекесі тойланады. Оңтүстік Үндістанда, әсіресе Андхра-Прадеш, Тамил Наду және Мумбайда, Маркали айының соңғы күні Бхоги фестивалі аталып өтеді, ол сонымен қатар Понгал мерекесінің басталу күні болып табылады. Адамдар үйлерінен қажетсіз заттарды жинап, оларды тойлау үшін отқа лақтырады. Виджаядашамидің он күні бойы Равананың, оның інісі Кумбакарнаның және ұлы Мегханадтың бейнелері күн батқанда жастардың ынтасымен орнатылып, өртеледі. Дәстүр бойынша, Холи күні жағылатын от, Холика атты әйгілі демонның жойылғанын символдық түрде көрсетеді.

Иран

Шахаршанбе Сури – парсы, күрд және басқа да этностар тойлайтын отқа секіру мерекесі. Бұл шара Наурыз мерекесінің алдындағы соңғы сәрсенбі күні кешінде өтеді. «Сәрсенбі нұры» деп аударылатын бұл атау, парсы тілінде «нұр» деген мағынаны білдіретін «сур» сөзінен шыққан. Алайда, «сур» сөзі «сорқы» (қызыл) сөзінің түрі болуы мүмкін, ол оттың өзіне немесе денсаулықты жақсарту мен пісіп-жетілуді білдіретін «сорқылыққа» (sorkhi) сілтеме жасауы мүмкін. Оттың үстінен секіру арқылы осыларға қол жеткізіледі деп есептеледі. Бұл ежелгі ирандық мереке, б.з.д. 1700 жылға дейін, ерте зороастризм дәуіріне дейін созылады. Бұл мереке Наурыз мерекесіне дайындық ретінде, көктемнің басталуын белгілейді. «Шахар Шанбе» сөзі «сәрсенбіні», ал «Сури» сөзі «қызылды» білдіреді. Оттарды таң атқанша «күнді тірі ұстау» үшін жағады. Мереке әдетте кешке басталады, адамдар көшелерде от жағып, «зарди йе ман аз тох, сорхи йе тох аз ман» әнін айтып, оттың үстінен секіреді. Бұл сөздердің сөзбе-сөз мағынасы: «Менің сары түсім сенікі, сенің қызыл түсің менікі». Бұл – тазару рәсімі. Бұл сөздер оттың сіздің сырқатыңызды, ауруларыңызды және проблемаларыңызды алып, орнына қызыл түс, жылу және қуат сыйлауын тілейді дегенді білдіреді. Шахаршанбе Сури зороастризм дінімен байланысты және ирандықтар мен иран тілдес халықтар үшін мәдени фестиваль болып табылады. Бұл күні арнайы Шахаршанбе Сури ажилі – жаңғақ пен жидек қосылған аралас жидектер дайындалады. Адамдар маска киіп, есіктерді қағып, «Шырақ немесе сыйлық» беруге ұқсас әрекет жасайды. Ажил сыйлық ретінде қабылданады, сондай-ақ сумен толтырылған шелек қабылдау да дәстүрге айналған. Ежелгі парсылықтар жылдың соңғы 5 күнін барлық жандарды еске алу мерекесі – Хамаспәтмаедая (Фарвардиган немесе халық арасында Фородиган) мерекесінде тойлаған. Олар Фаравахардың, адамдардың қорғаушы періштелерінің және өлгендердің рухтарының қайтадан кездесу үшін оралатынына сенген. Жеті Амеша Спента «жеті S» (хафт-син) ретінде бейнеленеді. Бұл рухтар ескі үйлерінде құрметті қонақтар ретінде күтіліп, Жаңа жылдың таңында ресми түрде салтанатты қоштасу рәсімі өткізілген. Бұл мереке от пен адамды жаратуды тойлайтын мерекелермен бірге өтеді. Сасанидтер дәуірінде мереке екі бөлек пентадаға – кіші және үлкен пентадаға немесе бүгінгі күні Панджи деп аталатын екіге бөлінген. Бірте-бірте «кіші Панджи» балалар мен күнәсіз өлгендердің жандарына тиесілі екені, ал «үлкен Панджи» барлық жандарға арналғаны туралы сенім қалыптасты.

Ирак

Иракта ассириялық христиандар Крест мерекесін тойлау үшін от жағады. От жағудан басқа, әр шаңырақта дәстүр бойынша үйдің шатырына жарық от ілінеді.

Ирландия

Бүкіл Ирландияда 31 қазан күні түнде Хэллоуин немесе Самхэйн мерекесін тойлау үшін от жағылады. Сондай-ақ, 30 сәуірде, әсіресе Лимерикте Беалтайн мейрамын атап өту үшін, ал 23 маусымда Сент-Джон қарсаңында, әсіресе Корк округінде, бұл түн "Бонна түн" деп аталады. Солтүстік Ирландияда Хэллоуин күні, 31 қазанда от жағылады, және 11 шілдеде көптеген протестант қауымдары 1690 жылғы 12 шілдеде өткен Бойн шайқасында Уильям әскерлерінің жеңісін тойлау үшін от жағады. Бұл көбінесе "Он бірінші түн" деп аталады. 1972 жылдан бері католик қауымдары 9 тамызда интернацияға наразылық білдіру және сол оқиғаны еске алу үшін от жағуды жалғастырып келеді.

Израиль

Израильде Лаг Баомер қарсаңында, мишналық ғалым раввин Шимон Бар Йохайды еске алу үшін от жағылады. Дәстүр бойынша, раввин Шимон Бар Йохай Лаг Баомер күні қайтыс болған. Ол Кабаланың "Зохар" атты еңбегін жазғанмен белгілі (сөзбе-сөз "Нұр" – сондықтан оны еске алу үшін от жағу дәстүрі бар). Салтанаттың басты орыны Солтүстік Израильдегі Мерон тауындағы раввин Шимонның бейіті, бірақ елдің барлық аймақтарында ашық алаңдарда от жағылады. Қазіргі еврей дәстүрі бойынша Рим империясына қарсы Бар-Кохба көтерілісімен (132–135 ж.с.) байланысты, Лаг Баомер кеңінен тойланады және күрескен еврей халқының рухының символы ретінде қабылданады. Лаг Ба'Омер жақындаған сайын балалар от үшін материал жинауға кіріседі: ағаш тақталар, доскалар, ескі есіктер және ағаштан жасалған кез келген зат. Осы түнде отбасылар мен достары оттың айналасына жиналады, ал жастар таң атқанға дейін от жағады.

Италия

Солтүстік-шығыс Италияда Паневин ("нан мен шарап"), Фогера және Пигнарул мерекесі Эпифания күні кешке (5 қаңтар) тойланады. Ескі киім кигізілген сабаннан жасалған әйел бейнесі отқа қойылып, күлге айналдырылады. Бұл бейне өткенді символдайды, ал түтіннің бағыты жаңа жылдың жақсы немесе жаман болатынын көрсетеді. Солтүстік Италиядағы La vecchia ("қарт әйел") – қалалық фестивальдердің бөлігі ретінде жылына бір рет өртелетін қамыстан тоқылған адамның бейнесі. Федерико Феллинидің "Амаркорд" фильмінде көрсетілгендей, ол оразаның ортасы кезінде өртелгенде, христиандық-язықшылық мәніне ие. Тускананың оңтүстігіндегі Аббадия Сан-Сальваторе ауылында мыңжылдық дәстүр бойынша Рождество қарсаңында жеті метрге дейін биіктіктегі фиакколь деп аталатын оттар жағылады, олар түн ортасына дейін күтіп отырған адамдарды жылытады. Оңтүстік Италияда дәстүр бойынша 16 және 17 қаңтар аралығында от жағу салты бар, бұл жылдың ең қараңғы және ең ұзақ түні деп есептеледі. Бұл мереке Ұлы Антонийдің құлшынысына да байланысты.

Жапония

Әр жылдың 16 тамызында Киотоның ежелгі қаласында *О Бон маусымын аяқтауды белгілейтін буддалық отты шара – Гозан но Окуриби өтіледі.

Люксембург

Люксембургтің Ремих қаласы жыл сайын үш күндік карнавал тойын өткізеді (люксембург тілінде Fuesend Karneval деп аталады). Ремих Fuesend Karneval тойы Buergbrennen отымен аяқталады, бұл от қыс мезгілінің аяқталуын білдіреді. Люксембургтің басқа да қалалары мен ауылдары да осыған ұқсас оттарды ұйымдастырады, бірақ олар әдетте бір кеш ғана жағады.

Непал

Непалда от жағу шаралары лагерьтік отпен шамалас деп есептеледі. Қыс айларында қонақүйлерде, демалыс орындарында, тұрғын үйлерде және жеке меншіктерде от жағу жиі кездеседі. Бұл оттар Шива ратри кешінде де жағылады. Бұл мереке ай күнтізбесіне сүйенген және көбінесе ақпан айына келеді.

Солтүстік елдер

Исландияда Жаңа жыл қарсаңында және 6 қаңтарда, яғни исландиялық Рождество маусымының соңғы күні от жағу дәстүрлі. Норвегия мен Данияда 23 маусымда Иван Крестительдің туған күніне дейінгі кеште "Йонсок" немесе "Сент Хансафтен" мерекесін тойлау үшін үлкен оттар жағылады. Скандинавиядағы көптеген дәстүрлер сияқты, Сент-Ганс та ежелгі діни сенімдерге, яғни жазғы күн тоғысының қарсаңына байланысты деп саналады. Швецияда Вальпургис түні 30 сәуірде тойланады, мерекелік шараларға от жағу кіреді. Финляндияда, Эстонияда, Латвияда және Литвада жазғы күн тоғысы қарсаңы үлкен оттармен тойланады.

Литва

Литвада жазғы күн тоғысында (яғни Расос мерекесінде) Әулие Жан күнін тойлау үшін от жағады. Отты жаққаннан кейін, зұлым рухтар мен әдемілерді қорғауға болады деп есептейді.

Польша

Польшада оттар дәстүрлі түрде және әлі де ынтамен Пётр мен Павел мерекесінде, Елуінші күні және Иоанн Киелісі түнінде, 23/24 маусымда Соботка, ognie świętojańskie (Сляск, Малопольска, Подкарпация), Палинокка (Вармия, Мазури, Кашуби) немесе Ноч Купалы (Мазовец және Подлясье) сияқты тойларда жағылады. 23 және 24 маусымда ежелгі дәстүр бойынша, екі жыныстың көптеген поляктар Сан, Висла және Одра өзендерінің жағалауына келіп, болашақтарына қатысты тағдырға сұраныс жасаған. Иоанн Киелісінің алдындағы түні оттың үстінен секіру – денсаулыққа кепілдік берудің сенімді жолы болған. Жастардың от үстінен секіруі (соботка) – алыс өткен заманнан жеткен дәстүр болуы керек. 1584 жылы қайтыс болған Ян Кохановский бұл туралы ежелгі дәстүрге негізделген әнінде айтады. Варо мен Овидийдің мәлімдемесінше, 20 сәуірде Римнің құрылысының құрметіне құдай Палес үшін өткізілетін Палилияда жас римдіктер жанып жатқан шөп шоғырларынан секіріп өткен. Қазіргі Италияда бұл секіру түрі Папа Сергий III тыйым салғанмен, Sabatina деген атпен жалғасуда.

Румыния

Румынияда, Аргеш округінде, әр жылдың 25 қазанында Дактар заманынан бері сақталған дәстүр бойынша от жағылады. Бұл – құдайдың денесін еске түсіретін биік ағашты өртеуден тұрады. Оны көбінесе алыстан көрінетін биік тау шаңырағында жасайды.

Славян Еуропасы

Босния және Герцеговинада, Хорватияда, Сербияда және Словенияда 1 мамырдың алдындағы кешке дәстүрлі түрде от жағылады, бұл Еңбек күнін еске алу үшін жасалады. Пасха христиан мейрамының қарсаңында, яғни Қасиетті сенбі күні де от жағылады және ертесіне таңда жағылады. Бұл оттар вузменка немесе вазменка деп аталады. "Вазам" түбірі – серб-хорват тілінде Пасха деген сөз. Олардың жағылуы Исаның қайта тірілуін символдайды. Қалалардан шалқары орналасқан ауылдарда бұл дәстүр әлі де сақталған. Жас жігіттер мен балалар ауылдан алыс, кең жайлы жерге жиналып, ағаш кеспелерін, жүзімдіктер мен бау-бақшалардан қиылған бұтақтарды жинап, от жағуға кіріседі. Киелі Георгий күнінің алдындағы кешке де от жағылады, бұл Юрьево (Хорватияда Григориан күнтізбесі бойынша 24 сәуірде) немесе Джурджевдан (Сербияда Юлиан күнтізбесі бойынша 6 мамырда) деп аталады. Мүмкін, барлық осы от жағу идеясы ежелгі славян дәстүрінен алынған, онда көктемнің келуін тойлау үшін от жағылған. Ресейде дәстүрлі түрде 17 қарашада от жағылады.

Чехия және Словакия

Чехия мен Словакияда сәуірдің соңғы түні от жағу тойлары өткізіледі, олар "Филипп Якобтың түні" (FilipoJakubská noc) немесе "Қызылбас әйелдерді өртеу" (pálení čarodějnic) деп аталады. Бұл шаралар тарихи тұрғыдан Валпургис түні мен Белтайнмен байланысты деп есептеледі.

Түркия

Түркияда көктемнің басында табиғаттың ояну күні саналатын Какава мерекесінде от жағылады. Какава мерекесін Түркиядағы рома халқы 5-6 мамыр түнінде тойлайды.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда және басқа да Достастық елдерінде Гай Фокс түнінде от жағылады. Бұл мереке жыл сайын 5 қарашада кешке 1605 жылғы 5 қарашадағы оқ-дәрі заговордың сәтсіз аяқталуын белгілеу үшін өткізіледі, онда Гай Фокс сияқты бірнеше католиктердің қастандық жасаушылары Лондон қаласындағы Лордтар үйін жоюға тырысты. Солтүстік Ирландияда 31 қазанда Хэллоуин күні от жағылады, ал әр жылғы 11 шілдеде көптеген протестант қауымдары 1690 жылғы 12 шілдедегі Бойн шайқасында Уильям әскерлерінің жеңісін тойлау үшін от жағады. Бұл көбінесе "Он бірінші түн" деп аталады. 1972 жылдан бері католик қауымдары 9 тамызда интернацияға наразылық білдіру және оны еске алу үшін от жағып келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Англияда 1400 жылға дейін, жазғы күн тоғысында Әулие Жан Крестительге арналған күткен түнде от жағылатын болған. Халық кешке оянып, үш түрлі от жағар еді: біреуі тек таза сүйектермен ("bonys") және ағашсыз, ол "bonnefyre" деп аталатын, біреуі таза ағашпен және сүйексіз, ол "wakefyre" деп аталатын, ал үшіншісі сүйектер мен ағашпен, ол "Saynt Ionys Fyre" деп аталатын. Көрінетіндей, бастапқы күту "ылақтық пен тойымсыздыққа" ұласып кеткен, сондықтан шіркеу оны ораза деп жариялаған. "Викермен" фестивалі "Викермен" атты қорқыныш фильмінен шабыттандырылған, ал бұл фильм кельт друидтерінің ритуалды өртеу туралы римдік есептерге негізделген. Қыс ортасында өтетін "Up Helly Aa" фестивалінің бөлігі ретінде кеме де өртеледі. Биггарда (Ланаркшир) Хогманайда (Жаңа жыл қарсаңында) ескі жылдың аяқталуын және жаңа жылдың басталуын тойлау үшін от жағылады. Бұл отты дайындауға шамамен бір ай уақыт кетеді, қолжетімді барлық жанғыш материалдар пайдаланылады. Оны қаланың ең үлкен жасы жағып, жергіліктіқ домбырашылар тобы мен бірнеше шамшырақ ұстаушылармен бірге от жағу орнына (қала орталығындағы астық сақтау орнының жанында) барады. Мерекеге жүздеген адам қатысып, ішіп-жеп, би билейді. Соғыс жылдарында, от жағуға рұқсат болмаған кезде, "ескі жылды өртеу" дәстүрін сақтау үшін печенье қорабында шам жағылып, қолданылатын.

Шаруашылық және бау-бақшадағы оттар

Фермаларда, үлкен бақтарда және бау-шаруашылық учаскелерінде тез компосттала алмайтын өсімдік қалдықтарын жою үшін от жағылады. Бұған ағаш тәрізді материалдар, қиын өсетін арамшөптер, ауруға шалдыққан өсімдіктер және тұрақты пестицидтер мен гербицидтермен өңделген материалдар кіреді. Мұндай оттар көбінесе кішкентай болады, бірақ ылғалды және жасыл материалды күлге айналдыру үшін, оларды бірнеше күн бойы баяу жандыруға арналған, сондықтан жанбаған материалды жиі ортаға жинап отырады. Бұл оттар шөп және басқа да топыраққа ұқсас материалдарды да жоя алады. Бақшадағы оттың күлі калийдің пайдалы көзі болып табылады және кейбір топырақтардың құрылымын жақсартуға көмектеседі, бірақ мұндай оттарды қауіпсіздік ережелерін сақтап басқару қажет. Бақша және шаруашылықтағы оттар көбінесе түтінді болады және дұрыс басқарылмаса немесе қолайсыз ауа райында жағылса, жергілікті тұрғындарға ыңғайсыздық тудыруы мүмкін.