Кіріспе

Шотландиялық жаңа жылды мерекелеу, жаңа жылдық кеш

Хогманай (Hogmanay) – шотланд тілінде ескі жылдың соңғы күнін білдіретін сөз және шотландтық дәстүрде жаңа жылды тойлаумен синонимді. Ол әдетте жаңа жылдың таңында (1 қаңтар) және кейбір жағдайларда 2 қаңтарда – шотландтық мемлекеттік демалысында жалғасады. Кейде Хогманай сөзі ескі жылдың соңғы бірнеше күні мен жаңа жылдың алғашқы бірнеше күнін қамтитын толық кезеңді сипаттау үшін қолданылады. Мысалы, Эдинбургтің Хогманайы атынан өткізілетін барлық шаралар 31 желтоқсанда ғана бола бермейді. Хогманайдың пайда болуы нақты белгісіз, бірақ ол скандинавиялық және гэльдіктердің қысқы күн тоғысы тойлауларынан туындаған болуы мүмкін. Шотландиядағы әдет-ғұрыптар әртүрлі, көбінесе сыйлық беру және достар мен көршілердің үйіне бару, сондай-ақ жаңа жылдың алғашқы қонағына, «бірінші аяққа» ерекше мән беру кіреді.

Мүмкін болатын гоидельдік этимологиялар

Бұл сөз гоидел тілдерінен шыққан болуы мүмкін. Фрейзер мен Келли «Түнде Жаңа жыл түні, Хогуннаа» деген жолмен басталатын Мэн аралының жаңа жыл әнін хабарлайды, бірақ оның толық мәтінін Мэн тілінде жазбаған. Келли өзі Og u naa Tro la la деп жазады, ал басқа көздер оны hog un naa деп түсіндіріп, қазіргі Мэн тіліндегі түрін Hob dy naa деп көрсетеді. Дегенмен, Мэн тілінің сөздіктерінде Hop tu Naa деп келтіріледі, көбінесе оны "Хэллоуин" деп түсіндіреді, бұл көптеген Мэн тіліне тән фольклор жинақтарымен сәйкес келеді. Осыған байланысты, Шотландияның оңтүстігінде (мысалы, Роксбургширде) Hunganay сөзінің кездесетіні айтылады, бұл сөздің бастапқыда Hunganay болғанын көрсетеді, және мүмкін, әріп енгізілген болуы мүмкін. Бірақ бұл жай ғана халықтық этимологияның нәтижесі ме, әлде жоқ па, әлі белгісіз. Жалпы, гаэль тілінде Жаңа жыл қарсаңы Oidhche na Bliadhn(a) Ùir(e) ("Жаңа жыл түні") және Oidhche Challainn ("Календтер түні") деп аталады.

Шығу тегі

Хогманайдың тамырлары скандинавтардың қысқы күн тойлауына және гелдік Сэмхэйн мерекесінен алынған дәстүрлерге дейін барып қалуы мүмкін деп есептеледі. Викингтер Юльды тойлаған.

Хогманай Англияның солтүстігінде, Солтүстік Йоркширдегі Ричмондқа дейін де тойланды. Нортумберлендте ол дәстүрлі түрде «Хагмена», Камберлендте «Хогмина», ал Йоркширдің Солтүстік бөлігінде «Хагман ха» немесе «Хагман хей» деп аталған.

Кедендік

Хогманайға байланысты ұлттық және жергілікті көптеген дәстүрлер бар. Ең көп таралған ұлттық дәстүр – түн ортасынан кейін бірден басталатын «бірінші адым» ғұрпы. Бұл досыңыздың немесе көршіңіздің үйіне ең бірінші болып кіруді және көбінесе үй иесіне түрлі жақсылық әкелу үшін тұз (қазір бұл дәстүр азайып барады), көмір, шортбред, виски және қара нан (мол жемісті торт) сияқты символдық сыйлықтар сыйлауды қамтиды. Содан кейін қонақтарға тамақ-асу сыйланады. Мұндай амал таңғы сағаттар бойы, тіпті келесі күнге дейін жалғасуы мүмкін (бірақ қазіргі заманда адамдар үйлерді қаңтардың ортасына дейін аралай береді). «Бірінші адым» жыл бойына сәттілік әкеледі деп есептеледі. Дәстүр бойынша, «бірінші адымды» ұзын, қара шашты ер адам жасаған дұрыс.

Жергілікті әдет-ғұрыптар

Жергілікті Хогманай дәстүрлерінің бірі – Шотландияның солтүстік-шығысындағы Абердинширдегі Стоунхейвен қаласындағы отты шарларды айналдыру. Бұл жергілікті адамдардан құралған топтардың ескі газет, таяқшалар, мата қиқымдары және басқа да құрғақ, жанғыш материалдармен толтырылған тауық торынан жасалған шарларды жасауымен жүзеге асырылады. Шарлардың диаметрі 2 футқа (1 метрге) дейін жетеді және олардың әрқайсысы шамамен 3 фут (1 метр) ұзындығындағы сымға, тізбекке немесе жанбайтын арқанға бекітіледі. Ескі қалалық үйдің қоңырауы жаңа жылды хабарлағанда, шарлар тұтандырылады, ал шарларды айналдырушылар Меркат Кросс-тан Канонға және кері, Жоғары көше бойымен жүріп, жанған шарларды бастарының үстінде айналдырады. Салтанаттың соңында, әлі де жанып тұрған отты шарлар портына тасталады. Көптеген адамдар осы көрініспен ләззат алады және оны көру үшін көптеген адамдар жиналады, 2007/2008 жылғы шараға 12 000 адам қатысты. Соңғы жылдары, түн ортасына дейін күтетін көпшілікке көңіл көтеру үшін отты пои, құбырлы оркестр, көшедегі барабан соғу және соңғы отты шар теңізге тасталғаннан кейін фейерверк сияқты қосымша ойын-сауықтар қосылды. Мерекелік шаралар қазір интернет арқылы тікелей эфирде көрсетіледі. Шығыс жағалаудағы балықшы қауымдастықтарында және Дандиде, «бірінші келгендер» әшекейленген сельдь алып жүретін. Файфтың Фолкленд қаласында, жергілікті ер адамдар түн ортасына жақындағанда, факелдік шерумен Ломонд төбелерінің басына дейін жүрді. Сент-Эндрюс пекарьлары Хогманай мерекесіне арналған ("Торт күні" деп аталады) арнайы торттар пісіріп, оларды жергілікті балаларға таратып берді. Мекемелердің де өзіндік дәстүрлері болды. Мысалы, шотланд полктерінде офицерлер арнайы кешкі ас кезінде салдатарға қызмет ететін, ал қоңырау соққанда, Ескі жыл казарма қақпаларынан шығарылатын. Қақпадан шыққан қарауыл жаңа күзетке: «Кім онда?» – деп сұрайды. Жауап: «Жаңа жыл, бәрі жақсы». Таулы аймақтағы ежелгі дәстүр – Хогманайды үй шаруашылығы мен малға бата берумен (шотланд тілінде «қорғау, нығмет беру») тойлау. Жаңа жылдың таңында үй иелері ішіп, содан кейін «өлі және тірі өткелден» алынған «сиқырлы суды» үйдің төңірегіне шашыратып (өлі және тірі өткел – тірі де, өлі де кезегімен өтетін өзен өткелін білдіреді). Әр бөлмеге, төсекке және барлық тұрғындарға су шашырылғаннан кейін үй тығыз жабылады, ал қалампыр бұтақтары отқа жағылып, үйдің және мал төбесінің ішінде айналдырылады. Қалампырдың түтіні ғимараттарды толыққанды дезинфекциялап, тұрғындардың жұтынуына және жөтелге шақырады. Содан кейін барлық есіктер мен терезелер ашылып, жаңа жылдың салқын, таза ауасы кіреді. Үйдің әйелі содан кейін вискиден «қайта жаңғырту» ішімдігін ұсынады, ал үйдің иелері Жаңа жылдық таңғы асқа отырады.

"Алд Ланг Сине"

Көптеген елдерде "Аулд Ланг Сине" әнін орындау Хогманэй дәстүріне айналған. "Auld Lang Syne" - Роберт Бернстің шотланд поэмасы, ол дәстүрлі және одан бұрынғы көздерге негізделген. Жаңа жыл күні сағат түнгі он екіні соққанда, бір-бірінің қолымен байланысып, шеңбер құрып ән салу кең таралған. Дегенмен, қатысушылардың соңғы шумақтың басында ғана қол ұстасып, сосын бірлесіп ортаға жүгіруі тиіс.

Пресвитериандық ықпал

1693 жылғы шотландтық пресвитериандық "Елокуенс" шығармасы ресми шіркеу жазбаларында мереке туралы алғашқы айтылымдардың бірін қамтиды. 2003 жылдың 4-інде, өте күшті желдің салдарынан көптеген ұйымдастырылған шаралар қысқа мерзімде күштен шығарылды. Дегенмен, "Стоунхейвен от шарлары" жоспарланғандай өтті, 6 мың адам дауылды ауа райына қарамастан, 42 от шарларын айналдырушылардың "Хай-стрит" көшесімен жүріп өтуін тамашалады. Сол сияқты, 2006–2007 жылдары Эдинбург, Глазго және Стирлинг қалаларындағы мерекелік шаралар да күшті жел мен ауыр жаңбырға байланысты сол күні тоқтатылды. Алайда, Абердиндегі мереке жалғасты және оны "Wet Wet Wet" тобы ашты. Шотландияда COVID-19 пандемиясының салдарынан 2020–2021 және 2021–2022 жылдары көптеген Хогманэй мерекелері жойылды.

Ешқашан

Шотландиялықтардың көпшілігі Жаңа жылды арнайы кешкі аспен, көбінесе стейк пірігімен тойлайды.

Қолғап күні

Тарихи тұрғысынан, Шотландияда жаңа жылдың бірінші дүйсенбісінде сыйлықтар тарту етілген. Мерекені тойлау үшін қуырылған еттен жасалған кешкі ас ішілген. "Хандсел" сөзі "сыйлық" деген мағынаны білдіргендіктен, бұл күн "Хандсел күні" деп аталған. Қазіргі Шотландияда бұл дәстүр тоқтатылған. Рождестводан бастап Хандсел дүйсенбісіне дейінгі мерекелік кезең, оның ішінде Хогманэй мен Не'ердей, "Ақылға сыймас күндер" деп аталады.