Кіріспе

Қытайдың егін жинау мерекесі

Күз ортасы фестивалі, сондай-ақ Ай мерекесі немесе ай торттары фестивалі деп те аталады, бұл қытай мәдениетінде тойланатын егін жинау мерекесі. Ол қытай күнтізбесінің сегізінші айының он бесінші күні, түнінде толу айымен бірге келеді, Григориан күнтізбесі бойынша қыркүйектің ортасынан қазан айының басына дейін сәйкес келеді. Осы күні қытай халқы айдың ең жарқын және толық күйінде екеніне сенеді, бұл күздің ортасындағы егін жинау кезімен заманауи келеді. Күз ортасы фестивалі – қытай мәдениетіндегі ең маңызды мерекелердің бірі, оның танымалдылығы Қытай жаңа жылымен шайқасады. Мерекенің тарихы 3000 жылдан астам уақытқа созылады. Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа да мәдениеттерінде осыған ұқсас фестивальдар тойланады. Фестиваль кезінде түрлі өлшемдегі және пішіндегі шамдар – адамдардың өркендеу мен бақытқа апаратын жолын жарықтандыратын белгілер – көтеріліп, көрсетіледі. Ай торттары, әдетте тәтті бұршақ, жұмыртқа сарысы, ет немесе лотос тұқымы пастасымен толтырылған бай нан, осы фестиваль кезінде дәстүрлі түрде желінеді. Күз ортасы фестивалі – қытай мифологиясындағы Ай құдайы Чанъэ туралы аңызға негізделген.

Этимология

Бұл мереке қытай күнтізбесіндегі 8-ші айдың 15-і күні күзгі күн мен түн теңелу кезінде өткізілетіндіктен осылай аталады. (hangul=추석) – корейлік мереке, қытай және басқа Шығыс Азия лунисолярлық күнтізбесінде бір күні тойланады. Жапондық орта күз фестивалінің нұсқасы, қытай лунисолярлық күнтізбесінде дәл сол күні тойланады. Ай мерекесі немесе Орақ ай мерекесі, себебі мереке осы түндегі толу аймен байланысты, сондай-ақ Айға табыну және Айды қарау дәстүрлерімен байланысты. Вьетнамда Тет Трунг Тху (節中秋 in Chữ Nôm) деп аталады. Вьетнамда "Балалар фестивалі" деп те белгілі. Мереке әндерінің көп бөлігі балалар орындайды. Сингапур, Малайзия және Индонезияда кейде қолданылатын Фонарьлар фестивалі термині, оны қытай күнтізбесінің бірінші айының 15-ші күні өтетін қытай Фонарьлар фестивалімен шатастырмау керек. Дегенмен, ағылшын тілінде бұл мерекеге сілтеме жасағанда жергілікті тұрғындар көбінесе "Орта күз мерекесі" дегенді қолданады, ал қытай тілінде "Zhōngqiū Jié" деп атайды. Камбоджада Бон Ом Тюк, немесе "Су мен Ай фестивалі" деп аталады. Мереке жыл сайын қараша айында 3 күн бойы өткізіледі.

Гонконг пен Макао

Гонконг пен Макаода Орта күз мерекесінен кейінгі күн мереке күні болып саналады, мереке күні емес (егер ол күн жексенбіге түспесе, онда дүйсенбі де мереке күні болады), себебі көптеген мерекелік шаралар түнгі уақытта өтеді. Фонарь жағу сияқты түрлі мерекелік іс-шаралар бар, бірақ ай торттары осы жерде ең маңыздысы. Дегенмен, адамдар көбінесе ай торттарын өзіне емес, туыстарына сыйлық ретінде беру үшін сатып алады. Адамдар мерекеге жеткенше бұл сыйлықтарды алмастыруды бастайды. Сондықтан ай торттары әдемі қораптарда сатылады. Бұл қораптардың бағасы да арзан емес – лотос тұқымынан жасалған, жұмыртқа сарысы қосылған төрт ай торттық қораптың құны әдетте 40 АҚШ долларынан жоғары тұрады. Алайда, соңғы жылдары қоршаған ортаны қорғау мәселесіне қоғамдық назар ауғандықтан, Гонконгтағы көптеген ай торттарын өндірушілер қаптама материалдарын мүмкіндігінше азайту тәсілдерін қабылдады. Ай торттарын өндірушілер мұз ай торттары және қар қабықты ай торттары сияқты жаңа түрлерін жасауды да зерттеп жатыр. Гонконгта Орта күз мерекесімен байланысты тағы да бірнеше дәстүрлер бар. Гонконгтың барлық аудандарында дәстүрлі сахналық қойылымдар, ойын автоматтары, жұлдыз жорамалдары және тағы да басқа мерекелік шаралармен әсерлі фонарь көрмелері ұйымдастырылады. Ең әсем мерекелер Гонконгтың Виктория паркінде өтеді. Ең жарқын рәсімдердің бірі – 19 ғасырға дейін соққан және Қытайдың материалдық емес мәдени мұрасының бір бөлігі ретінде танылған Отты Айдаһар биі. 200 фут (шамамен 60 метр) ұзын отты айдаһарды басқару үшін 300-ден астам адам кезекпен қатысады. Отты айдаһар биінің жетекшісі хакка тілінде бата айту арқылы бейбітшілік және жоқ-жоқ тілейді. Рәсімнен кейін отты айдаһар шамдар мен қағаз қабаттарымен бірге теңізге тасталады, бұл айдаһар теңізге оралып, бақытсыздықтарды алып кетеді дегенді білдіреді. Халық Орта күз мерекесін Квонг Син мерекесі деп атаған. Олар Ша Подағы Датонг тоғанында Пок Сан Нгау Цайды өткізеді. Пок Сан Нгау Цай – Квонг Син мерекесінің тойлау шарасы, оны көру үшін адамдар жиналатын. Шара барысында біреу барабан соғып, ал кейбір ауыл тұрғындары "Маошань шеберлері" деп аталып, иелік еткендей болады. Олар өздерін құрбандық шалу таяқтарымен өртеді және нағыз қылыштар мен сүңгілермен шайқасады.

Қытайдағы этникалық азшылықтар

Яньбиань корей автономиялық облысында тұратын корей ұлттық азшылықтары Айды қарсы алу дәстүрін сақтайды. Олар "ай үйі" деп аталатын құрғақ қарағай бұтақтарынан жасалған үлкен конус пішіндес үй каркасын тіктейді. Айдың шуағы ішке түсіп, оны тамашалауға мүмкіндік береді. Балалар да помело қабығынан бас киімдер жасайды және киеді. Айдың иесі Чанъе балаларды өзінің сүйікті жемісімен байқап, оларға бақ сыйлайды деп сендіреді.

Басқа елдерде де осындай дәстүрлер бар

Азияның басқа аймақтарында да ұқсас дәстүрлер кездеседі, олар да толу айына байланысты болады. Мұндай мерекелер әдетте Күзгі тоймен бір күні немесе оған жақын уақытта өтеді.

Жапония

Жапондық айды көру фестивалі (お月見, "айды қарау") осы кезде өткізіледі. Ел шілдебайрамды тойлау үшін толу айының астында пикник жасап, саке ішеді.

Корея

(추석; 秋夕; [tɕʰu. sʌk̚]), сөзбе-сөз "Күз кеші", бұрын хангави (한가위; [han.ɡa.ɥi]; көне корей тілінен "күздің ортасы" деген мағынада) деп аталған, Солтүстік Корея мен Оңтүстік Кореядағы маңызды егін жинау мерекесі және үш күндік демалыс. Бұл мереке қытай-корей күнтізбесінің 8-ші айының 15-ші күні, толық ай кезінде тойланады. Оны Силла патшалығының Үш патшалық дәуірінде де тойлаған. Жақсы егін жинауды тойлау үшін корейлер ата-бабаларының туған жеріне сапар шегіп, отбасылық рәсімде (차례) оларды құрметтейді және (송편), (토란국) сияқты корей ұлттық тағамдарымен, сондай-ақ күріштен жасалған шараптармен бірге дастархан жаяды.

Оңтүстік-шығыс Азия

Ай толғанда тойланатын көптеген мерекелер Камбоджа, Лаос және Мьянмада да аталып өтіледі. Орта күз мерекесі сияқты, бұл мерекелердің де буддалық тамыры бар және олар толық айға байланысты. Бірақ, Шығыс Азиядағы ұқсас мерекелерден өзгеше, олар жылына бір рет емес, әрбір толық ай кезінде бірнеше рет өтеді. Ашвини және Криттика айларында болатын мерекелер көбінесе Орта күз мерекесімен бір уақытта келеді.

Қазақстан

Камбоджада бұл мейрамды көбінесе "Су мен Ай фестивалі" Бон Ом Тук деп атайды. Су мен Ай мерекесі жыл сайын қараша айында тойланады. Бұл үш күндік той, алғашқы екі күні қайық жарысына арналады. Қайықтар жарқын түстермен боялған, әртүрлі суреттермен безендірілген, ең танымал суреті – камбоджалық теңіз жыланы (неак). Жүздеген камбоджалық еркектер Тоңле Сап өзенінде қайықтарын жүгіріп, жарысқа қатысады. Түн түскен кезде көшелер тамақ сатып алушылар мен түрлі концерттерге қатысушыларға толады. Кешкісін Сампах Преах Хае рәсімі өтеді: айға құрмет көрсету немесе айға дұға ету. Камбоджалықтар үйлерінің алдына қоянға арналған түрлі сыйлықтар, сондай-ақ әртүрлі жемістер мен "Ак Амбок" деп аталатын дәстүрлі тағамды қойып, иіссу жағып, айдан тілек тілейді. Камбоджалықтар "Қоян мен Ай" туралы аңызға сенеді, және айда тұратын қоян камбоджалық халқын күзетіп бағады. Түн ортасында барлығы ғибадатханаға барып, дұға етеді, тілек тілейді және бірге "Ак Амбок" жейді. Камбоджалықтар лотос гүлдерінің немесе басқа да заманауи суреттердің пішінінде үй жасаған шамдар да жасайды. Шамдар мен иіссулар шамдарды жарықтандырады, камбоджалықтар дұға етеді, содан кейін тілектері мен дұғалары қабыл болсын үшін шамдарды өзенге жібереді.

Лаос

Лаоста толық ай күні көптеген мерекелер өткізіледі. Ең танымал фестиваль – Тхат Луанг фестивалі буддалық аңызбен байланысты және Вьентьяндағы Пха Тхат Луанг ғибадатханасында ұйымдастырылады. Мереке көбінесе үштен жеті күнге дейін жалғасады. Салтанатты шеру өтеді және көптеген адамдар ғибадатхананы зиярат етеді.

Мьянма

Мьянмада толық ай күнінде көптеген мерекелер өткізіледі. Дегенмен, Тадиндют фестивалі ең танымал және Тадиндют айында болады. Ол ай күнтізбесіне байланысты, орта күз фестивалімен бірге келеді. Тадиндют фестивалі Мьянмадағы Жаңа жыл фестивалі – Тхингьяннан кейінгі ең ірі фестивальдердің бірі. Бұл буддалық фестиваль, көптеген адамдар храмға барып, монахтарға құрмет көрсетіп, тамақ сыйлайды. Сондай-ақ, бұл алғыс айту және буддалық монахтарға, ұстаздарға, ата-аналарға және ересектерге құрмет көрсету уақыты.

Сингапур

Бейресми түрде тойланады, бірақ мемлекеттік мереке емес.

Вьетнам

Вьетнамда балалар түрлі пішіндегі, түлгесіндегі және түсті шамдармен қараңғыда, толу айының астында шеруге қатысады. Дәстүр бойынша, шамдар қыстан кейін күннің жарығы мен жылылығының қайта оралуын тілейді. Балалар шамдармен қатар, маскалар да киеді. Күрделі маскалар қағаз-машеден жасалған, бірақ қазіргі кезде пластиктен жасалған маскаларды көбірек кездестіруге болады. 12 ғасырдан бері Ли әулеті тұсында қолмен жасалған көлеңкелі шамдар Вьетнам тарихынан алынған тарихи тұлғаларды бейнелейтін орта күздің маңызды бөлігі болды. Басқа бір әңгімеде айдаһар болғысы келген сазан туралы айтылады, сол үшін ол айдаһарға айналғанша жыл бойы тырысып жұмыс істеді. Бұл Малаялам күнтізбесіндегі Чингам айының 22-ші накшатрасы Тирувонамға сәйкес келеді, ол Григориан күнтізбесінде тамыз-қыркүйек айларына тоспадалады. Онам – Малаяли халқы үшін Кераладан тыс және ішіндегі маңызды жылдық оқиға. Бұл егін жинау мерекесі, Вишу және Тируватирамен бірге индустардың үш маңызды жылдық тойының бірі. Онам тойына Валлам Кали (кеме жарыстары), Пуликали (жолбарыс билері), Пуккалам (гүлдерден жасалған ранголи), Онатаппан (ғибадат ету), Онам Кали, Арқан тартыс, Тхумби Тхуллал (әйелдер биі), Кумматикали (маска биі), Онаталлу (жекпе-жек өнері), Онавиллу (музыка), Кажчаккула (банан ұсыну), Онапоттан (костюмдер), Аттачайам (халық әндері мен билері) және басқа да тойлар кіреді. Онам – Кераланың мемлекеттік мерекесі, онда Утрадом (Онам алдындағы күн) күнінен бастап төрт күнге дейін мемлекеттік демалыс жарияланады. Кераланың астанасы Тхируванантапурамда 30-ға жуық жерде мерекелік шаралар өтеді. Бұл мереке бүкіл әлемдегі Малаяли диаспорасы тарапынан да тойланады. Бұл индустардың мейрамы болғамен, Кераланың индус емес қауымдастықтары оны мәдени мейрам деп санайды және Онам тойына қатысады. Шарад Пурнима – индустар ай календарының Ашвин айының (қыркүйек-қазан) толу айы күні тойланатын егін жинау мерекесі, ол жаңбыр маусымының аяқталуын білдіреді.

Шри-Ланка

Шри-Ланкада толған ай күні Поя деп аталады және әрбір толған ай күні мемлекеттік мереке болып табылады. Адамдар толған айға дайындалатындықтан, бұл күндері дүкендер мен кәсіпорындар жабылады. Ғимараттардың сыртқы жағы шамдармен безендіріледі, адамдар тамақ дайындап, уағыз тыңдау үшін ғибадатханаға барады. Бинара толық айлық Поя күні мен Вап толық айлық Поя күні Орта күз мерекесімен бірге келеді. Басқа будда елдері сияқты, бұл мерекелер Будданың жұмаққа көтерілуін және оның аспанға сапарының мәнін атап өтеді, ал екіншісі "Маха" деп аталатын егін шаруашылығы маусымын мойындауды білдіреді.

Израиль

Яһудилердің Суккот егін жинау мейрамы, туыс мереке болып табылады, еврей күнтізбесінің жетінші айы Тишридің он бесінші күні басталады. Осы күнтізбе мен қытай күнтізбесінің ұқсастығына байланысты, ол көбінесе Күз ортасы фестивалімен бірге өтеді.

Канада мен АҚШ

2014 жылға дейін Орта күз мерекесі Азия супермаркеттері мен азық-түлік дүкендерінен тыс жерлерде көбінесе назарсыз қалды, бірақ содан бері Нью-Йорк, Чикаго, Лос-Анджелес және Сан-Франциско сияқты этникалық қытай халқы көп шоғырланған аймақтарда кеңінен танымал болды. Қытайдағы дәстүрлерден өзгеше, АҚШ-тағы мерекелер көбінесе күндізгі уақытта ғана тойланады және әдетте ерте кешкі мезгілде аяқталады. +Америка қалаларындағы Орта күз мерекесі Бостонның қытай ауданы Чикагоның қытай ауданы 2005 Лос-Анджелес қытай ауданы 1938 Нью-Йорк қаласы Мотт көшесі, Флашинг және Сансет Парк 2019 Филадельфияның қытай ауданы 1995 Сан-Францисконың қытай ауданы 1991 Торонто Кадиллак Фэрвью сауда орталықтары Ванкувер Доктор Сунь Ят Сеннің классикалық қытай бағы.