Кіріспе
1923 жылы салынған және 1939 жылы батқан SS Athenia – 1923 жылы Шотландияның Глазго қаласында «Анкор Дональдсон» желісі үшін салынған, кейін «Дональдсон Атлантик» желісі болып аталған пар турбиналы трансатлантикалық жолаушылар лайнері. Ол Ұлыбритания мен Канаданың шығыс жағалауы арасында 1939 жылдың 3 қыркүйегіне дейін қызмет етті. 1936 жылы салынған неміс субмаринасы U-30-ның торпедасы оны батырды. «Атения» – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия батырған алғашқы британдық кеме. Осы оқиға «Дональдсон» желісінің теңіздегі ең көп өмірін қорбандаған оқиғасы болды, нәтижесінде 117 жолаушы мен экипаж мерт болды. Кеменің батуы соғыс қылмысы деп танылды. Қаза тапқандардың арасында 28 АҚШ азаматы болды, бұл Германияны АҚШ Ұлыбритания мен Франция тарапынан соғысқа қосылуы мүмкін деген қорқынышқа түсірді. Соғыс жылдары неміс билігі кемені өздерінің кемелері батырғанын мойындаған жоқ. 1946 жылға дейін неміс билігі жауапкершілікті мойындамады. Бұл сол атпен аталған «Дональдсон» желісінің екінші кемесі болды. Ол неміс субмаринасымен Инштрахулл жағалауында торпедаланып батырылды. Алдыңғы кеме де 1917 жылы осылай шабуылға ұшырап, батып кеткен.
the ship built in 1923 and sunk in 1939
SS Athenia was a steam turbine transatlantic passenger liner built in Glasgow, Scotland, in 1923 for the Anchor Donaldson Line, which later became the Donaldson Atlantic Line. She worked between the United Kingdom and the east coast of Canada until 3 September 1939, when a torpedo from the German submarine U 30 was launched in 1936. sank her in the Western Approaches. Athenia was the first UK ship to be sunk by Germany during World War II, and the incident accounted for the Donaldson Line's greatest single loss of life at sea, with 117 civilian passengers and crew killed. The sinking was condemned as a war crime. Among those dead were 28 US citizens, causing Germany to fear that the US might join the war on the side of the UK and France. Wartime German authorities denied that one of their vessels had sunk the ship. An admission of responsibility did not come from German authorities until 1946. She was the second Donaldson ship of that name to be torpedoed and sunk off Inishtrahull by a German submarine. The earlier was similarly attacked and sunk in 1917.
Құрылыс
Глазгодағы Гованның «Фэрфилд кеме құрылысы және инженерлік компаниясы» «Атенияны» салып, оны 1922 жылғы 28 қаңтарда суға түсірді және 1923 жылы аяқтады. Оның ұзындығы 526.3 фут (160 метр), ені 66.4 фут (20 метр), ал тереңдігі 38.1 фут (12 метр) болды. Ол қос бұранданы қоздыратын алты бу турбинасын және қос редукциялық беріліс механизмін пайдаланды, бұл оған белгілі бір жылдамдық берді. Ол 516 кабина класындағы және 1000 үшінші класс жолаушыларын тасымалдауға арналған. 1930 жылға қарай оның навигациялық жабдықтарына радиопеленгатор кірді, ал 1934 жылға қарай бұл эхолот және гирокомпаспен толықтырылды.
Мансап
Афиния Анкор Дональдсон желісі үшін салынған, ол Анкор желісі мен Дональдсон желісі арасындағы бірлескен кәсіпорын болған. Фэрфилд 1924 жылғы қазанда суға түсірілген және 1925 жылы аяқталған бауырлас кемені салған. Афиния мен Летиция Дональдсонның әртүрлі флотындағы ең үлкен екі кеме болды. Кемелер Анкор Дональдсонның Атлантика арқылы Ливерпуль мен Глазгоны жаз айларында Квебек және Монреальмен, ал қыс айларында Галифакспен байланыстыратын бағытында жұмыс істеді. 1928 жылы Галифакста 21-ші иммиграциялық кешені салынғаннан кейін Афиния Галифакске жиі тоқтады, иммигранттармен бірге Галифакске 100-ден астам рейс жасады. 1935 жылы Anchor Line компаниясы таратылып, Donaldson Line компаниясы оның көптеген активтерін сатып алды. 1936 жылы Donaldson компаниясы Donaldson Atlantic Line ретінде қайта құрылды.
Жоғалту
1939 жылдың 1 қыркүйегінде капитан Джеймс Кук басқарған «Афиния» кемесі Глазгодан Монреальға Ливерпуль мен Белфаст арқылы жол тартты. Ол 1103 жолаушыны, соның ішінде шамамен 500 еврей босқынын, 469 канадалықты, 311 АҚШ азаматын және 72 Ұлыбритания азаматын, сондай-ақ 315 экипаж мүшесін алып жүрді. Соғыс кез келген күні басталуы мүмкін деген анық белгілерге қарамастан, ол 2 қыркүйекте сағат 13:00-де Ливерпульден кері шақырылмай, шықты. 3 қыркүйек кешінде ол Роколлдан оңтүстікке және Ирландияның Инштрахуллдан солтүстік-батысқа қарай болғанда, 1936 жылы құрылған U 30 кемесі оны байқады. U 30-дың командирі оберлейтенант Фриц Юлиус Лемп шамамен сағат 16:30-да оны анықтады. Кейін Лемп кеме қараңғыланған, зигзаг сызығымен жүріп, әдеттегі кеме жолдарынан алыс болғандықтан, ол әскер тасымалдау кемесі, Q кемесі немесе қаруланған сауда крейсері деп ойлағанын мәлімдеді. U 30 «Афинияны» үш сағат бойы қадағалап, содан кейін сағат 19:40-та екі кеме де Роколл мен Тори аралы арасында болғанда Лемп екі торпеда атуға бұйрық берді. Бір торпеда «Афинияның» мотор бөліміндегі сол жағынан жарылып, кеме бағытын жоғалта бастады. «Афинияның» апат сигналына бірнеше кеме, соның ішінде «Электра» жауап берді. «Электраның» командирі, лейтенант-коммандер Сэмми А. Басс, аға офицер ретінде басшылықты өз қолына алды. Ол F класты эсминецті аймақтың су асты кемелерінен тазалауға жіберді, ал «Электра», тағы бір E класты эсминец, шведтік яхта «Southern Cross», норвегиялық құрғақ жүк кемесі MS «Knute Nelson» және АҚШ жүк кемесі аман қалғандарды құтқаруға кірісті. Олар барлығы 981 жолаушы мен экипаж мүшесін құтқарып алды. Нью-Йорктан Мурманскқа бағыт алған неміс лайнері «Берлин» да «Афинияның» апат сигналын алды, бірақ британдықтардың тұтқындауынан қашуға тырысқандықтан оған жауап бермеді. «City of Flint» 223 аман қалғанды Галифакстағы 21-қақпаға жеткізді, ал «Knute Nelson» 450 аман қалғанды Галвейге түсірді. «Афиния» 14 сағаттан астам уақыт су бетінде қалды, содан кейін ертесіне таңғы сағат 10:40-та мұртымен суға батты. Бортындағы 1418 адамның ішінде 98 жолаушы мен 19 экипаж мүшесі қаза тапты. Көптеген адамдар мотор бөлімінде және торпеда соққан артқы баспалдақта қаза тапты. «Knute Nelson» кемесінің винтіне соқтығысқан бір құтқару қайығында 50 адам қаза тапты. 5А нөміріндегі құтқару қайығы бос танкердің қасына жақындап, 12 нөміріндегі құтқару қайығының артына байланысты, кеңеске қарамастан. Құтқару қайығы мен танкердің ашық винтісі арасында 5 метр ғана еді. 12 нөміріндегі құтқару қайығы бос қалғаннан кейін суға жіберілді және батты. Бұл факт «Knute Nelson» кемесінің көпіріне хабарланды. Бір себепті кеменің қозғалтқыш телеграфы толық алға жылдамдыққа қойылды. 5А нөміріндегі құтқару қайығының сүйреу арқаны кернеуге шыдамай жыртылып, қайықты айналмалы винтке тартып алды. Сағат 05:00 шамасында екінші оқиға болды, 8 нөміріндегі құтқару қайығы «Southern Cross» яхтасының мұртының астындағы қатты толқында аударылып, он адам қаза тапты. Үш жолаушы құтқару қайықтарынан Корольдік теңіз күштерінің эсминецтеріне ауысуға тырысқанда қаза тапты. Басқа өлімдер «Афиниядан» және оның құтқару қайықтарынан суға құлаудан, немесе жарақаттанудан және суықтан туды. Қаза тапқандардың 54-і канадалық, ал 28-і АҚШ азаматы болды, бұл оқиға АҚШ-ты соғысқа тартуы мүмкін деген қорқынышқа әкелді. Ол жаудың қолынан қаза тапқан алғашқы канадалықтардың бірі болды. Газеттер бұл оқиғаны кеңінен жариялап, «Торпедоның он жасар құрбаны» деген тақырыпты «Канадалықтардың бірігу нүктесі» деп жариялады және соғыстың қалған бөлігін жариялау үшін тон берді. Оның мәйітін Онтарионың Гамильтон қаласына әкелген пойызды мың адам қарсы алды, Гамильтон қаласының мэрі, қалалық кеңес, генерал-губернатор Альберт Эдвард Мэттьюс, премьер-министр Митчелл Хепберн және бүкіл Онтарио кабинеті қатысқан ресми жерлеу рәсімі өтті. «Афинияның» батқандығын естіген кезде, адмирал Радер сұрастырып, ешқандай су асты кемесі батқан жерге 121 шақырымнан жақын болмағанын білді. Сондықтан ол АҚШ-тың уәкілдігіне неміс әскери-теңіз күштерінің кінәлі емес екенін адал айтты. 27 қыркүйекте U 30 Вильгельмшафенге оралғанда, Лемп адмирал Деницке «Афинияны» қателікпен батырғанын хабарлады. Дениц Лемпті дереу Берлинге жіберіп, ол оқиғаны Радерге түсіндірді. Радер Гитлерге хабарлағаннан кейін, ол оқиғаны саяси себептермен құпия ұстауға шешім қабылдады. Радер Лемпке әскери сот процесін өткізбеуге шешім қабылдады, өйткені ол оның түсінікті қателік жасағанын есептеді, ал көптеген адамдар көрген U 30 журналы ресми жоққа шығаруды қолдау үшін өзгертілді. Лемп 1941 жылы соғыста қаза тапты. Бір айдан кейін нацистік партияның ресми газеті «Völkischer Beobachter» «Афинияның» жоғалуы үшін Ұлыбританияны кінәлайтын мақала жариялады. Ол кездегі Адмиралтействоның бірінші лорды Уинстон Черчилльді Германияға қарсы бейтарап пікірді бұру үшін кемені батыруда айыптады. Радер бұл туралы жариялануға дейін білмегенін мәлімдеді және егер ол осы туралы білген болса, оның жариялануына жол бермес еді. АҚШ-та Gallup сауалнамасына қатысушылардың 60 пайызы немістердің кінәлі екеніне сенді, олардың бастапқы мәлімдемелеріне қарамастан, «Афинияны» Ұлыбритания пропаганда мақсатымен батырған, тек 9 пайызы керісінше сенді. Кейбір араласуға қарсылар сабырлылыққа шақырды, сонымен бірге оқиғаға деген наразылықтарын білдірді. Боак Картер оны қылмыстық акт деп сипаттады. Кейбіреулері Германияның шынымен кінәлі екеніне толық сенбеді. Герберт Гувер өзінің күмәнін білдіріп, «Бұл өте нашар тактика, тіпті ұқыпсыз немістердің мұндай нәрсе жасағанына мен сенбеймін», деді, ал Солтүстік Каролина сенаторы Роберт Райс Рейнольдс Германияның «Афинияны» батыруға себебі болмағанын мәлімдеді. Ең болжамды жағдайда, ол «бұл әрекет әлемді, әсіресе Американы Германияға қарсы одан әрі ашуландырады, батырудан ешқандай пайда көрілмейді». Ол Ұлыбританияның «американ халқын ашу» үшін себебі болуы мүмкін екенін қосты. 1946 жылдың қаңтарына дейін, Нюрнберг процесінде адмирал Радерге қарсы іс қарастырылғанда, адмирал Деництің мәлімдемесі оқылды, онда ол «Афинияны» U 30 батырғанын және оны жасыру үшін барлық күш салынғанын мойындады. Лемп, өзін қаруланған сауда крейсері деп жаңылыстырғанын мәлімдеп, су асты кемесінің журналына жазба жасамау және экипажына құпия сақтауға ант беру арқылы фактілерді жасырудың алғашқы қадамдарын жасады. «Афинияның» батқаннан кейін, жақтас және Ұлыбританияға қарсы топтар тарапынан қастандық теориялары таратылды. Мысалы, Бостонның итальяндық жаңалықтарының редакторы кеме британдық миналармен батырылғанын және Американы соғысқа тарту үшін неміс су асты кемелеріне таңылғанын айтты. Бұл мәлімдемелер негіссіз болды.
Жүк
Глазго қаласында 888 тонна жүк салынды, оның 472 тоннасы құрылыс кірпіштерінен тұрды. Басқа заттардың ішінде Шотландиядан келген граниттен жасалған керлинг тастары, Торонто мектептеріне арналған оқулықтар, туристер Еуропадан сатып алған жаңа киімдері салынған бірнеше темір жәшіктер және жолаушы, сондай-ақ ағылшын суретшісі Виннифред Уокердің суреттері болды. Ол суреттер оның жоспарлаған «Шекспирдің гүлдері» кітабына арналған еді. 1938–1940 жылдары американдық ғалымдар Кирсопп пен Сильва Лейк жасаған Урарту ескерткіштерінің қазба жұмыстарының көп бөлігі мен далалық жазбалары кеме батып кеткен кезде жоғалып кетті. 1939 жылдың 4 қыркүйегінде керлинг тастарын өндіруші Эндрю Кей және компаниясы Торонтодағы өкіліне телеграмма жіберіп, былай деді: «Біз бүгін таңертең "Афиния" кемесі Шотландия жағалауында батып кеткенін білдік және зауытымыздан шыққан ең жақсы керлинг тастары онымен бірге кеткеніне өкінеміз». 2018 жылы Шотландияның Кейс (қазіргі компанияның атауы) компаниясының хатшысы және директоры Джеймс Уиллидің сөзіне сәйкес, осы жүк тасымалына арналған үш жүк құжатында Лондон, Онтарионың керлинг клубына арналған 48 жұп Blue Hone Ailsa керлинг тастары, Торонтоның High Park Curling клубына арналған 41 жұп Blue Hone Ailsa керлинг тастары және Линдси Керлинг клубына арналған 50 жұп Red Hone Ailsa керлинг тастары кірген. Бұл барлығы 278 Эндрю Кей & Co. Excelsior Ailsa керлинг тастары, тұтқалары мен қаптамалары бар, салмағы шамамен алты тонна, 1939 жылғы құны (585,12 фунт стерлингке тең) соңғы жылдары <есептелген сомаға> тең.
Айналып кеткен кемелердің табылғаны
2017 жылы океанограф және теңіз археологы Дэвид Мирнс Афиния кемесі болуы мүмкін деп санайтын кеме қалдығын тапты. Мирнс кеме қалдығын Роколл жағалауында, Ирландия геологиялық қызметі теңіз түбін картаға түсіру үшін сканерлеген сонар суреттерін пайдаланып тапты. Ол: "Мен сотта "100%, бұл Афиния" деп айта аламын ба? Жоқ. Бірақ фотосурет болмаса, сарапшы пікірімше, бұл Афиния болу ықтималдығы өте жоғары. Барлығы да сәйкес келеді" деді.
Суға батудың заңдылығы
Афиния қарусыз жолаушылар кемесі болғандықтан, шабуыл Гаага конвенцияларын және 1930 жылғы Лондондық теңіз келісімін бұзды. Бұл келісімге сәйкес, барлық әскери кемелерге, соның ішінде су асты кемелеріне, сауда кемелерін тоқтатуға және тексеруге рұқсат берілді, бірақ кемеде тыйым салынған заттар тасымалданбаса немесе әскери қызметпен айналыспаса, оны тұтқындауға немесе батыруға тыйым салынды. Егер осындай жағдай болса және кемені батыру туралы шешім қабылданса, жолаушылар мен экипажға бірінші кезекте "қауіпсіз жерге" көшірілуі міндетті болды. Германия 1930 жылғы келісімге қол қоймағанымен, 1936 жылғы Германияның теңіз күштері командирлерін міндеттейтін сыйлық ережелері (Prisenordnung) оның көптеген шектеулерін қайталады. U-30 су асты кемесінің капитаны Лемп мұның ешқайсысын жасамады, ескертусіз оқ атуды таңдады.
Ескерткіштер
Афиния экипажының қаза болған британдық мүшелері Лондонның Тауэр-Хилл ескерткішінде еске алынады. Канадалық экипаж мүшелері Галифакс мемориалында (Теңізшілер ескерткіші) – Nova Scotia, Галифакстағы Point Pleasant Park-та, сондай-ақ Монреальден келген 66 жастағы азаматтық стюардесса Ханна Рассел Кроуфорд Бердке арналған арнайы тақтада тізілген. Ол соғыста қаза тапқан алғашқы канадалық болды және Британдық Колумбиядағы Лангфордтағы әйел теңізшілерге арналған ескерткіште еске алынады.
Танымал мәдениет
Суға бату оқиғасының толыққанды көркемдемесі әзірге түсірілмеген, бірақ Митчелл Лейзеннің режиссерлік еткен, Клодетт Колберт пен Рэй Милландтың ойнаған "Көтеріл, сүйіктім" (1940) фильмінде лайнердің торпедалануы эпизоды бар. Ретт Миллер жазған және оның тобы The Old 97's орындаған "Rollerskate Skinny" әні "Атенияның" суға батуын еске алады. Джон Диксон Каррдың "Қимылдамайтын адам" романында доктор Фелл көрермендеріне "ЛИНЕР АТЕНИЯ: ҚҰРБАНДАРДЫҢ ТОЛЫҚ ТІЗІМІ" деген тақырыптағы газетті көрсетіп, оқиғаның аяқталғанын жариялайды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанын және оқиғаның шындығы енді бетке шығуы екіталай екенін білдіргісі келеді. "Атенияның" суға батуы Алысон Ричманның "Жоғалған әйел" романында да айтылады. Бұл роман соғысқа дейінгі Прага және нацистік шабуылдан кейін екі жас ғашықтың армандарының қалай қирағаны, олардың Екінші дүниежүзілік соғыс және Холокост кезіндегі күресі мен басынан өткендері, содан кейін ондаған жылдардан соң АҚШ-та қайта табысқаны туралы баяндайды. Оқиғаға қатысты жақында жасалған жан-жақты зерттеулер Кей Радемахердің 2009 жылы Гамбургтегі MareVerlag баспасынан шыққан "Drei Tage im September – die letzte Fahrt der Athenia, 1939" ("Сентябрьдегі үш күн – Атенияның соңғы сапары, 1939") кітабында келтірілген. Норман Коллинстің "Лондон маған тиесілі" романында ол "Атенияның" суға батуын, Еуропада соғыс басталған кездегі жағдайды суреттейді. Суға батудың нәтижесінде лондондықтар соғыс басталғанына көз жеткізіп, алдағы қиындықтарға дайындала бастайды. Сол сияқты, Патрик Гамильтонның "Ханговер алаңы" (1941) романының соңында басты кейіпкер Джордж Боун газеттердің "бәрі Атенияның суға батуы туралы" екенін біледі. "Атенияның" суға батуы U 47 – Kapitänleutnant Prien (1958) фильмінің бастапқы көрінісінде де бейнеленген. Суға бату мен құтқару операциясы туралы куәгердің баяны Джеймс А. Гудсонның соғыс жылдарындағы өмірінен алынған автобиографиялық естеліктерінің бірінші тарауында келтірілген. "Атенияның" суға батуы Рори Клементстің "Немезис" романының маңызды сюжеттік бөлігі болып табылады.