Кіріспе

Ulmus rubra, тайғақ елім, Солтүстік Американың шығысында табиғи түрде өсетін елім түрі. Оның басқа да көп таралған атаулары: қызыл елім, сұр елім, жұмсақ елім, қашан елім және үнді елімі.

Сипаттама

Ulmus rubra – орташа мөлшердегі жапырақты ағаш, кең жайылған бұтақтары бар, әдетте биіктігі 5 метрге жетеді, сирек жағдайларда одан да биік болады. Оның өзегі қызғылт қоңыр түсті. Жапырақтары кең сопақшадан сопақшаға дейін, ұзындығы шамалы, жоғары жағында дөңгелек, ал төменгі жағында жұмсақ, тісшелі жиектері, сүйір ұштары және қисайған негіздері бар; сабақтары ұзын. Жапырақтары көктемде ашылғанда қызыл түспен боялған, жазға қарай қою жасыл, ал күзде – көңілсіз сары түске айналады. Толық, құлпытабақсыз, желмен тозаңданатын гүлдер көктемнің басында жапырақтардан бұрын, әдетте 10-20 гүлден тұратын тығыз, қысқа сабақты шоғырларда пайда болады. Қызғылт қоңыр жемісі – жұмырқакөлбеу қанатты самара, дөңгелек немесе сопақша, жоғарғы жағында сәл ойық, ұзындығы шамалы, орталық тұқымы қызыл қоңыр түкті, қалған бөлігі жалаңаш. U. rubra американдық қарағаюдан қалың бұтақтары, қоңыр немесе қызғылт түкті бүршіктері және шырышты қызыл ішкі қабығымен ерекшеленеді.

Таксономия

Ағаш алғаш рет 1753 жылы Ulmus americana түрінің құрамына енгізілді, бірақ 1793 жылы Пенсильваниялық ботаник Готтильф Мюленберг оны жеке түр ретінде, U. rubra деп анықтады. Француз ботаник Андре Мишоның 1803 жылы жариялаған U. fulva атауы әлі де тамақ қосымшалары және дәстүрлі емес медицина туралы ақпараттарда жиі қолданылады.

Этимология

Рубра (қызыл) деген түрлік атау ағаштың қызыл түсті ағашына сілтеме жасайды, ал "сырғақ шырша" деген жалпы атау оның шырышты ішкі қабығына байланысты. Қызғылт қоңыр түсті өзегі ағашқа "қызыл шырша" деген жалпы атау берген.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл түр Солтүстік Американың шығысында, Солтүстік Дакотаның оңтүстік-шығысынан бастап, Мэн және Оңтүстік Квебек арқылы шығысқа қарай, Флориданың солтүстік бөлігіне дейін оңтүстікке және Техастың шығысына дейін таралған. Ол ылғалды биік жазықтарда жақсы өседі, бірақ құрғақ және аралық топырақта да өсуге қабілетті.

Зиянкестер мен аурулар

Ағаш, басқа американдық шырша түрлеріне қарағанда, голландиялық шырша ауруына нашар бейімделгені айтылады, бірақ шырша жапырағы қоңызы (Xanthogaleruca luteola) оған қатты зиян келтіреді. Сенімсіз дереккөз: күні= шілде 2012 ж.

Гибридтер

АҚШ-тың орталық аймағында, жергілікті U. rubra түрі 20-шы ғасырдың басында әкелінген және содан бері кеңінен тараған сибирлік қайыңмен (U. pumila) табиғатта будандасады, бұл бұрынғы түрдің генетикалық сапасын сақтау туралы алаңдаушылықтарды тудырады.

Өсіру

Бұл түрдің өзінде әшекейлік үшін егілуі сирек кездеседі. Кейде ол 20-шы ғасырдың басында АҚШ-тың балабақша каталогтарында кездесетін. Еуропа мен Австралияға енгізілгенімен, Ұлыбританияда жақсы өспеген; Эльвес пен Генри бірде-бір жақсы мысалын білмеді, бірақ Эдинбургте сақталған болуы мүмкін, себебі Бақтың қала бойынша ағаштарды тарату әдеті болған (Wentworth Elm-ге қараңыз). 1990 ж. шамасында RBGE-дегі бір данасы кесілді. Бақтағы қазіргі тірі коллекциялар тізімінде бұл өсімдік жоқ. Брайтон қаласында бірнеше толыққан ағаштар сақталған (Accessions-қа қараңыз). Ағаш 1945 жылдан бастап Ұлыбританияда Хиллиер және Ұлдары питомнигінде (Винчестер, Гэмпшир) өсіріліп, сатылды, 1970-1976 жылдар аралығында 20 данасы сатылып, содан кейін өндіріс тоқтатылды. U. rubra 1830 жылы Еуропаға әкелінді. Кейінірек, ол Висконсин шалғысының селекциялық бағдарламасында 'Репура' және 'Ревера' сорттарын шығару үшін де қолданылды, бірақ олардың коммерциялық мақсатта таратылғаны белгісіз. Германияда бұл ағаш Дармштадт қаласындағы Eisele питомнигіндегі күрделі гибридтің бір бөлігін құрады, алдын ала 'Eisele H1' деп аталды; патент алуда (2020).

Тағам

Ағаштың шырышты ішкі қабығын шикі немесе қайнатып жеуге болады, және бұрынғы американдықтар оны жеп отырған. Қабығынан шай да жасауға болады.

Дәрілік

Бұл түрдің әр түрлі дәстүрлі медициналық қолданыстары бар. Ішкі қабығы ұзақ жылдар бойы жұмсартқыш ретінде қолданылып келген, және АҚШ-та осы мақсатта коммерциялық өндіріспен шығарылады. АҚШ-тың Тағам және Дәрілік басқармасы оны рецептсіз сатуға рұқсат берген жұмсартқыш ретінде сатуға бекітілген. Кейде жапырақтарын кептіріп, ұнтақтап, содан кейін шай дайындайды.

Ағаш

Ағаш саудада аса маңызды емес және көп мөлшерде кездеспейді. Ол теміржол байланыстарына, қоршау тіректеріне және рельстерге жақсырақ жарайды, ал Пиншот оны Миссисипи аңғарына отырғызуды ұсынды, себебі ол жас кезінде тез өседі және өте жас болғанда қоршау тіректеріне пайдалануға болады, өйткені шөп ағашы, мұқият кептірілсе, өзекті ағаштан гөрі де берік. Ағаш өте серпімді болғандықтан, вагон доңғалақтарының орталық бөліктерін жасауға да қолданылады, себебі оның талшықтары бірімен бірі байланысқан. Сонымен қатар, бұл ағаштан ("қызыл елім") кейде садақ жасалады. Америка Құрама Штаттарының тәуелсіздігінің символы саналатын "Еркіндік қоңырауының" мойны тайғақ елімнен жасалған.

Бейсбол

Қазір қолданылмайтын болғанымен, тайғақ елімше таблеткаларын бейсбол добын иіп тастау үшін, оның қисаюын күшейту мақсатында, доп тастаушылар шайнаған. Гейлорд Перри 1974 жылы жарық көрген «Мен және түкіруші» атты автобиографиясында тайғақ елімше таблеткаларын қалай қолданғаны туралы айтқан.

Әр түрлі

Ағаштың талшықты ішкі қабығы күшті және берік талшықтарды шығарады, оларды жіпке, бауға немесе арқанға тоқуға болады. АҚШ ұлттық чемпионы, айналысы және биіктігі, орташа тәжінің енімен Кентуккиде өседі. 2002 жылы Бронксте, Нью-Йорк қаласында, 710 Батыс 246-шы көшедегі тағы бір биік нұсқасы өлшенген биіктігіне ие. Ұлыбританияда белгіленген Ағаш тізілімінің чемпионы жоқ.

Солтүстік Америка

Арнольд Арборетумы, АҚШ. Тіркеу нөмірі 737–88 (шығу тегі белгісіз), 172 2017 (Массачусетс), 344 2017 (Миссури). Бернхайм Арборетумы және зерттеу орманы, Клермонт, Кентукки, АҚШ. Қосымша мәлімет жоқ. Брентон Арборетумы, Даллас орталығы, Айова, АҚШ. Қосымша мәлімет жоқ. Чикаго ботаникалық бақшасы, Гленко, Иллинойс, АҚШ. 1 ағаш, басқа мәліметтер жоқ. Доминион Арборетумы, Оттава, Онтарио, Канада. Тіркеу мәліметтері жоқ. Лонгвуд Гарденс, АҚШ. Тіркеу нөмірі L–3002, шығу тегі белгісіз. Небраска штатының арборетумы, АҚШ. Қосымша мәлімет жоқ. Смит колледжі, АҚШ. Тіркеу нөмірі 8119PA. АҚШ Ұлттық Арборетумы, Вашингтон, АҚШ. Тіркеу нөмірі 77501.

Еуропа

Бригтон және Хоув қалалық кеңесі, Ұлыбритания. NCCPG Elm жинағы. Карден паркі, Холлингдин (1 ағаш); Малтхаус автотұрағы, Кемп Таун (1 ағаш). Грандж Ферм Арборетумы, Саттон Сент Джеймс, Спэлдинг, Линкольншир, Ұлыбритания. Тіркеу нөмірі 522. Hortus Botanicus Nationalis, Саласпилс, Латвия. Тіркеу нөмірлері 18168, 18169, 18170. Упсаладағы Линнеев бақтары, Швеция. Тіркеу нөмірі 2009–0223. АҚШ-тан табиғатта жиналған. Корольдік ботаникалық бақтар, Уэйкхерст-плейс, Ұлыбритания. Тіркеу нөмірі 1973–21050. Тенфорд Хаус Арборетумы, Нортгемптоншир, Ұлыбритания. Қосымша мәліметтер жоқ. Копенгаген университетінің ботаникалық бағы, Дания. Қосымша мәліметтер жоқ. Виддемерен қалалық кеңесі, Нидерланды. Радинг 1, Лосдрехт бағына бір ағаш отырғызылды.

Австралия

Иствудхилл Арборетумы, Гисборн, Жаңа Зеландия. 1 ағаш, қосымша мәлімет жоқ.