Кіріспе

Клавицитерий – клавесин, онда резонаторлық тақта мен ішектер ойнаушыға қарай тік орналасқан. Клавесиннің тік конструкцияда жасалуының басты себебі кейінірек тік пианинодағыдай, еден аумағын үнемдеу. Клавицитерийде тілшелер гравитацияға тәуелсіз көлденең қозғалады, сондықтан клавицитерийдің механизмі басқа клавесиндерге қарағанда күрделі.

Дизайн

Кез келген клавесиннің сымдары ағаштан жасалған жіңішке жолақтармен ұсталатын кішкентай плектралар арқылы тартылады. Стандартты клавесиннің сымдары көлденең, ал джактары тік орналасады. Осылайша, джакты орнына қайтару (кілтпен көтергеннен кейін) қарапайым ауырлық күшімен жүзеге асырылады; дұрыс реттеумен джак жай ғана өз тынығу орнына түседі (қаталанбалы және диаграммалар үшін джакқа қараңыз). Клавицитерий осы қарапайымдылықты құрбан етеді және джактарды қайтарудың басқа жолын табуы керек. Кейбір аспаптарда бұл пружинамен жүзеге асырылады. Тағы бір мүмкіндік – джакты механикалық түрде басқа бөліктерге (мысалы, кілттер, рычагтар) қосу, олар ауырлық күшімен кері қайтып келеді, олармен бірге джактарды кері тартады. Әрине, бұл екі тәсіл де стандартты клавесиннің джактарын тік түсіру сияқты қарапайым емес. Шындығында, клавицитерийдің жақсы дизайнын табу оңай емес, сондықтан құрылысшылар бірнеше рет жақсы шешімдер іздеді. Ван дер Меер былай деп жазады: «Ешбір стандарт ешқашан жасалмаған, және құралдар санына қарай оның көптеген нұсқалары бар». Көптеген жобалар сәтті болмады: Рипиннің айтуынша, клавицитериялар көбінесе «қатты әсер етеді және жауап бермейді». Делиннің ерекше нәзік клавицитериясын сипаттап, Коттик «қолдар үшін әсер өте жақсы сезіледі, бұл әрқашан клавицитерий туралы айтуға болмайды» деп атап өтті. Клавицитерияның ерекше ерекшелігі – музыкант дыбыс тақтасының алдында, жақын қашықтықта отырады. Коттик былай дейді: «Барлық клавицитерияларда дыбыс тақтасына жақын ойнаған адам дыбыспен толығудың керемет сезімін сезінеді». Шындығында, заманауи құрылысшы Уильям Хорн клавицитерия жасаудың басты себебі кеңістікті үнемдеу емес, көркемдік мақсат екенін айтады. Клавицитерия пішін жағынан әдетте қарапайым клавесинге ұқсайды, сол жағы оң жағынан ұзын бас сымдарын орналастыру үшін ұзын болады. Кейде симметриялық клавицитериялар жасалды, екі жағы иілген және ортасында шыңы бар; бұл кейде «пирамида» пішіні деп аталады. Пирамидалық дизайн құрылысшыларға қиындық туғызды, өйткені Рипин былай дейді: «Қиындықтар туындайды, өйткені бас сымдары ортада, ал дискант сымдары қабырғаларда орналасқан, ал аралық деңгейлер жүйесі (роллерборд) әр кілтке дұрыс сымды ойнауға мүмкіндік беруі керек, егер диагональды сымдар қолданылмаса». Құрылысының алғашқы кезеңінен басқа, клавицитериялар биік болған. Уильям Хорн әлеуетті сатып алушыларға 280 см қажет екенін ескертеді. Делиннің көшірмесін орналастыру үшін төбелерінен төмен (тоғыз фут екі дюйм) орын керек. Делиндегі аспаптың жобаларын ұсынатын аспаптар шеберханасы оның биіктігін 262 см-ге дейін азайтады (сегіз фут жеті дюйм) «Делиннің дизайнын заманауи интерьерлерге бейімдеу» үшін.

RCM клавицитерийі

1480 жылға қарай жасалған ең ерте клавесин – клавицитерий. Арқасының ішкі жағындағы неміс жазуы оның Ұлм қаласында жасалған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қазіргі уақытта ол Лондондағы Корольдік музыка колледжінің музыкалық аспаптар жинағында сақтаулы. Бұл салыстырмалы түрде кішкентай аспап (биіктігі шамамен төрт фут сегіз дюйм) және қысқа диапазонға ие, бар болғаны 41 нотасы бар. Апекс өткір жиекті құрайды, себебі құйрық бөлігі жоқ. Коттик RCM аспабының Анри Арнаут де Цволле еңбегіндегі сурет түрінде сақталған басқа (жойылған) клавицитерийге өте ұқсас екенін атап көрсетеді. Рипин оның "ерекше және қарапайым механизмін" былай сипаттайды: "перне, тік бұрыш және алға қарай иілген тіреуіш барлығы бір тікелей бөлікке біріктірілген. Перне басылғанда, бүкіл құрылым алға қарай иіліп, тіреуіш (доға бойымен қозғала отырып) оның ішегінен өтеді; перне босатылғанда, құрылым өз салмағымен кері қайтады, тіреуішті бастапқы орнына келтіреді". Коттик "RCM клавицитерий – бұл жетілдірілген және күрделі аспап, ол дамыған дәстүрді көрсетеді" деп мәлімдейді. Дейін, клавесиннің 1400 жылға дейін ойлап табылғанын ескеретін болсақ, RCM аспабы бірнеше онжылдық дамудың нәтижесі болуы мүмкін.

Кейінгі клавицитерия

Клавицитериялар Себастьян Вирдюнгтің 1511 жылы жазған Musica Getutscht еңбегінде, музыка туралы алғашқы сақталған анықтамалық жұмысында еске алынады; Вирдюнг бұл аспапты clauiciterium деп атаған. Олар Михаэль Преториустың Syntagma Musicum (1614–1620) және Марин Мерсенннің Harmonie universelle (1637) еңбектерінде, сондай-ақ француздық Encyclopédie méthodique-де де кездеседі. Фортепианоны ойлап тапқан Бартоломео Кристофори клавицитериялар жасаған, олардың біреуі бүгінге дейін сақталған болуы мүмкін. XVIII ғасырда Альберт Делин (1712–1771) есімді фламанд шебері, Турнай қаласында жұмыс істеген, ерекше сапалы клавицитериялар жасаған. Чунг оның жұмысын былай сипаттайды: "[Ол] тік клавесин жасаудың қиындықтарын басқа кез келген шеберден жақсы еңсерді. Оның үш аспабы, көптеген адамдардың пікірінше, қазіргі заманға дейін жеткен клавицитериялардың ең жақсысы болып саналады, олардың ерекше сезімталдығы, пернелерді жібергеннен кейін ішектердің серіппелердің немесе қосымша салмақтың қажеті болмай қайтаруын қамтамасыз ететін арнайы механизм арқылы қол жеткізіледі." 18 ғасырда Дублин қаласында да клавицитерияларға үлкен қызығушылық болған, және бірнеше шеберлер сапалы аспаптар жасаған. Бүгінде Фердинанд Вебер (1715–1784), Генри Ротер (шамамен 1762–1774) және Роберт Воффингтон (1823 жылы қайтыс болған) жасаған аспаптар сақталған. Ротер мен Вебердің аспаптары пирамида пішіндес. Клавицитерий 18 ғасырдың соңында көлденең клавесинмен бірге уақытша жойылып кетті. 20 ғасырда клавесиннің қайта жаңғыруына байланысты, шамалы ғана жаңа аспаптар жасалды; Котик 1987 жылғы жағдай бойынша жазғанда, "Клавицитерий көп қызығушылық тудырмаған сияқты", дегенмен, жоғарыда аталған бірнеше заманауи шеберлер оларды жасады.

Номенклатура

А. Ж. Хипкинс клавиатуралық аспаптарды зерттеуші "клавицитерий" атауын Вирдұңға жатқызды. Бұл латын және грек тілдерінен құралған сөз, латын тіліндегі clavis 'перне' және грек тіліндегі cythara сөздерінен жасалған; соңғысы түрлі ішекті аспаптарды білдіреді. Басқа тілдерде бұл аспапты клавесин вертикаль (француз тілінде), клавизитериум (неміс тілінде), цембало вертикале (итальян тілінде) деп атайды.