Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Клавицитерий – клавесин, онда резонаторлық тақта мен ішектер ойнаушыға қарай тік орналасқан. Клавесиннің тік конструкцияда жасалуының басты себебі кейінірек тік пианинодағыдай, еден аумағын үнемдеу. Клавицитерийде тілшелер гравитацияға тәуелсіз көлденең қозғалады, сондықтан клавицитерийдің механизмі басқа клавесиндерге қарағанда күрделі.
A clavicytherium is a harpsichord in which the soundboard and strings are mounted vertically facing the player. The primary purpose of making a harpsichord vertical is the same as in the later upright piano, namely to save floor space. In a clavicytherium, the jacks move horizontally without the assistance of gravity, so that clavicytherium actions are more complex than those of other harpsichords.
Дизайн
Кез келген клавесиннің сымдары ағаштан жасалған жіңішке жолақтармен ұсталатын кішкентай плектралар арқылы тартылады. Стандартты клавесиннің сымдары көлденең, ал джактары тік орналасады. Осылайша, джакты орнына қайтару (кілтпен көтергеннен кейін) қарапайым ауырлық күшімен жүзеге асырылады; дұрыс реттеумен джак жай ғана өз тынығу орнына түседі (қаталанбалы және диаграммалар үшін джакқа қараңыз). Клавицитерий осы қарапайымдылықты құрбан етеді және джактарды қайтарудың басқа жолын табуы керек. Кейбір аспаптарда бұл пружинамен жүзеге асырылады. Тағы бір мүмкіндік – джакты механикалық түрде басқа бөліктерге (мысалы, кілттер, рычагтар) қосу, олар ауырлық күшімен кері қайтып келеді, олармен бірге джактарды кері тартады. Әрине, бұл екі тәсіл де стандартты клавесиннің джактарын тік түсіру сияқты қарапайым емес. Шындығында, клавицитерийдің жақсы дизайнын табу оңай емес, сондықтан құрылысшылар бірнеше рет жақсы шешімдер іздеді. Ван дер Меер былай деп жазады: «Ешбір стандарт ешқашан жасалмаған, және құралдар санына қарай оның көптеген нұсқалары бар». Көптеген жобалар сәтті болмады: Рипиннің айтуынша, клавицитериялар көбінесе «қатты әсер етеді және жауап бермейді». Делиннің ерекше нәзік клавицитериясын сипаттап, Коттик «қолдар үшін әсер өте жақсы сезіледі, бұл әрқашан клавицитерий туралы айтуға болмайды» деп атап өтті. Клавицитерияның ерекше ерекшелігі – музыкант дыбыс тақтасының алдында, жақын қашықтықта отырады. Коттик былай дейді: «Барлық клавицитерияларда дыбыс тақтасына жақын ойнаған адам дыбыспен толығудың керемет сезімін сезінеді». Шындығында, заманауи құрылысшы Уильям Хорн клавицитерия жасаудың басты себебі кеңістікті үнемдеу емес, көркемдік мақсат екенін айтады. Клавицитерия пішін жағынан әдетте қарапайым клавесинге ұқсайды, сол жағы оң жағынан ұзын бас сымдарын орналастыру үшін ұзын болады. Кейде симметриялық клавицитериялар жасалды, екі жағы иілген және ортасында шыңы бар; бұл кейде «пирамида» пішіні деп аталады. Пирамидалық дизайн құрылысшыларға қиындық туғызды, өйткені Рипин былай дейді: «Қиындықтар туындайды, өйткені бас сымдары ортада, ал дискант сымдары қабырғаларда орналасқан, ал аралық деңгейлер жүйесі (роллерборд) әр кілтке дұрыс сымды ойнауға мүмкіндік беруі керек, егер диагональды сымдар қолданылмаса». Құрылысының алғашқы кезеңінен басқа, клавицитериялар биік болған. Уильям Хорн әлеуетті сатып алушыларға 280 см қажет екенін ескертеді. Делиннің көшірмесін орналастыру үшін төбелерінен төмен (тоғыз фут екі дюйм) орын керек. Делиндегі аспаптың жобаларын ұсынатын аспаптар шеберханасы оның биіктігін 262 см-ге дейін азайтады (сегіз фут жеті дюйм) «Делиннің дизайнын заманауи интерьерлерге бейімдеу» үшін.
In any harpsichord, the strings are plucked by small plectra, held by jacks, which are thin strips of wood. In a standard harpsichord, the strings are placed horizontally and the jacks are vertical. Thus to make the jack return to position (after it has been lifted by a key to pluck) is a simple matter of gravity; with proper adjustment the jack will simply fall back into its rest position (for details and diagrams see harpsichord). A clavicytherium sacrifices this simplicity and must find some other means to make the jacks return. In some instruments, this is accomplished with a spring. Another possibility is to couple the jack mechanically to other portions of the action (e. g. keys, levers) that do return by gravity, pulling the jacks back with them. Inevitably, neither strategy is as simple as the direct vertical drop of the jacks in a standard harpsichord. Indeed, finding a good design for a clavicytherium action is not easy, and builders repeatedly sought better solutions. Van der Meer writes, "no standard was ever devised, and there are nearly as many variations of it as there are instruments in existence." Many designs were rather unsuccessful: Ripin reports that clavicytheria often have "a fairly heavy touch and unresponsive action". Describing the unusually fine clavicytheria of Delin (see below), Kottick observes "the action feels quite good to the fingers, which is not a statement one can always make about a clavicytherium." A special property of clavicytheria is that the player is seated directly in front of the soundboard, at close range. Kottick notes, "[in] all clavicytheria, close proximity to the soundboard provides the player with an overwhelming sense of sonic immersion." Indeed, the modern builder William Horn suggests that it is this esthetic end, not space saving, that is the primary justification for making clavicytheria. In shape, clavicytheria were normally like ordinary harpsichords, with the left side longer than the right to accommodate the long bass strings. Occasionally, symmetrical clavicytheria were made, with two bent sides and the peak in the middle; this is sometimes called a "pyramid" shape. The pyramidal design was a challenge to builders, as Ripin notes: "Difficulties arise, since the longer bass strings are in the middle and the treble strings are at the sides, and system of intermediate levels (rollerboard) is required to permit each key to play the correct string unless diagonal stringing is used." Except in the early period of their construction, clavicytheria were tall. William Horn warns potential buyers that they will need 280 cm. of room below their ceilings (nine feet two inches) to accommodate his Delin replica. The Instrument Workshop, offering plans for a Delin based instrument, actually reduces its height to 262 cm. (eight feet seven inches) in order to "adapt Delin’s design to modern interiors".
RCM клавицитерийі
1480 жылға қарай жасалған ең ерте клавесин – клавицитерий. Арқасының ішкі жағындағы неміс жазуы оның Ұлм қаласында жасалған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қазіргі уақытта ол Лондондағы Корольдік музыка колледжінің музыкалық аспаптар жинағында сақтаулы. Бұл салыстырмалы түрде кішкентай аспап (биіктігі шамамен төрт фут сегіз дюйм) және қысқа диапазонға ие, бар болғаны 41 нотасы бар. Апекс өткір жиекті құрайды, себебі құйрық бөлігі жоқ. Коттик RCM аспабының Анри Арнаут де Цволле еңбегіндегі сурет түрінде сақталған басқа (жойылған) клавицитерийге өте ұқсас екенін атап көрсетеді. Рипин оның "ерекше және қарапайым механизмін" былай сипаттайды: "перне, тік бұрыш және алға қарай иілген тіреуіш барлығы бір тікелей бөлікке біріктірілген. Перне басылғанда, бүкіл құрылым алға қарай иіліп, тіреуіш (доға бойымен қозғала отырып) оның ішегінен өтеді; перне босатылғанда, құрылым өз салмағымен кері қайтады, тіреуішті бастапқы орнына келтіреді". Коттик "RCM клавицитерий – бұл жетілдірілген және күрделі аспап, ол дамыған дәстүрді көрсетеді" деп мәлімдейді. Дейін, клавесиннің 1400 жылға дейін ойлап табылғанын ескеретін болсақ, RCM аспабы бірнеше онжылдық дамудың нәтижесі болуы мүмкін.
The earliest harpsichord known, dating from about 1480, is a clavicytherium. German writing on the inside of the back indicates it may have been built in Ulm, and currently resides in the musical instrument collection of the Royal College of Music in London. It is a fairly small instrument (about four feet eight inches tall) with a short compass, just 41 notes. The apex forms a sharp edge, as there is no tailpiece. Kottick observes that the RCM instrument closely resembles another (unpreserved) clavicytherium found as a diagram in the work of Henri Arnaut de Zwolle. Ripin describes its "unique and simple action" thus: "the key, a vertical lever and the forward projecting jack are all assembled into a single rigid piece. When the key is depressed the entire assembly rocks forward so that the jack (moving along the path of an arc) is forced past its string; when the key is released, the assembly falls back again under its own weight, returning the jack to its original position." Kottick remarks that "the RCM clavicytherium is a refined and sophisticated instrument, which suggests that it represents a mature tradition". Indeed, since the harpsichord was probably invented before 1400, the RCM instrument probably reflects several decades of development.
Кейінгі клавицитерия
Клавицитериялар Себастьян Вирдюнгтің 1511 жылы жазған Musica Getutscht еңбегінде, музыка туралы алғашқы сақталған анықтамалық жұмысында еске алынады; Вирдюнг бұл аспапты clauiciterium деп атаған. Олар Михаэль Преториустың Syntagma Musicum (1614–1620) және Марин Мерсенннің Harmonie universelle (1637) еңбектерінде, сондай-ақ француздық Encyclopédie méthodique-де де кездеседі. Фортепианоны ойлап тапқан Бартоломео Кристофори клавицитериялар жасаған, олардың біреуі бүгінге дейін сақталған болуы мүмкін. XVIII ғасырда Альберт Делин (1712–1771) есімді фламанд шебері, Турнай қаласында жұмыс істеген, ерекше сапалы клавицитериялар жасаған. Чунг оның жұмысын былай сипаттайды: "[Ол] тік клавесин жасаудың қиындықтарын басқа кез келген шеберден жақсы еңсерді. Оның үш аспабы, көптеген адамдардың пікірінше, қазіргі заманға дейін жеткен клавицитериялардың ең жақсысы болып саналады, олардың ерекше сезімталдығы, пернелерді жібергеннен кейін ішектердің серіппелердің немесе қосымша салмақтың қажеті болмай қайтаруын қамтамасыз ететін арнайы механизм арқылы қол жеткізіледі." 18 ғасырда Дублин қаласында да клавицитерияларға үлкен қызығушылық болған, және бірнеше шеберлер сапалы аспаптар жасаған. Бүгінде Фердинанд Вебер (1715–1784), Генри Ротер (шамамен 1762–1774) және Роберт Воффингтон (1823 жылы қайтыс болған) жасаған аспаптар сақталған. Ротер мен Вебердің аспаптары пирамида пішіндес. Клавицитерий 18 ғасырдың соңында көлденең клавесинмен бірге уақытша жойылып кетті. 20 ғасырда клавесиннің қайта жаңғыруына байланысты, шамалы ғана жаңа аспаптар жасалды; Котик 1987 жылғы жағдай бойынша жазғанда, "Клавицитерий көп қызығушылық тудырмаған сияқты", дегенмен, жоғарыда аталған бірнеше заманауи шеберлер оларды жасады.
Clavicytheria are mentioned in Sebastian Virdung's 1511 work Musica Getutscht, the first surviving reference work on music; Virdung calls the instrument clauiciterium. They are also mentioned in the Syntagma Musicum (1614 1620) of Michael Praetorius, the Harmonie universelle (1637) of Marin Mersenne, and in the French Encyclopédie méthodique. Bartolomeo Cristofori, who invented the piano, built clavicytheria, of which one may actually survive. In the 18th century particularly fine clavicytheria were made by Albert Delin (1712–1771), a Flemish builder who worked in Tournai. Chung describes his work thus: "[he] succeeded in overcoming the difficulties of building an upright harpsichord better than any other builder. His three instruments, which are considered by many to be the finest of all surviving clavicytheria, have an amazingly fine touch that is achieved by a special action that upon the release of the keys allows the jacks to return without the need of springs or additional weights." The city of Dublin also apparently enjoyed a vogue in the 18th century for clavicytheria, and quality instruments were made by a number of builders. Instruments survive today built by Ferdinand Weber (1715 1784), Henry Rother (f. 1762 1774), and Robert Woffington (d. 1823). The instruments by Rother and Weber are pyramidal. The clavicytherium became temporarily extinct along with the horizontal harpsichord around the end of the 18th century. The 20th century revival of the harpsichord has seen the construction of a small number of new instruments; Kottick, writing of the revival as of 1987, said "The clavicytherium does not seem to have caught on much at all", though a few modern builders, noted above, have constructed them.
Номенклатура
А. Ж. Хипкинс клавиатуралық аспаптарды зерттеуші "клавицитерий" атауын Вирдұңға жатқызды. Бұл латын және грек тілдерінен құралған сөз, латын тіліндегі clavis 'перне' және грек тіліндегі cythara сөздерінен жасалған; соңғысы түрлі ішекті аспаптарды білдіреді. Басқа тілдерде бұл аспапты клавесин вертикаль (француз тілінде), клавизитериум (неміс тілінде), цембало вертикале (итальян тілінде) деп атайды.
Keyboard instrument scholar A. J. Hipkins attributed the name "clavicytherium" to Virdung. It is a Latino Greek compound, from Latin clavis 'key' and Greek cythara; the latter denoted a variety of stringed instruments. In other languages the instrument is called clavecin vertical (French), Klaviziterium (German), cembalo verticale (Italian).