Солтүстік Ирландиядағы «Еркін Дерри» (1969-1972)

Кіріспе

1969–1972 жылдары Солтүстік Ирландияда кіруге тыйым салынған аймақ

Тегін Дерри (Саор Дхоир) – 1969 және 1972 жылдар аралығында Солтүстік Ирландияның Дерри қаласында өзін-өзі жариялаған автономды ирланд ұлттық аймағы. Ол Солтүстік Ирландиядағы азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде пайда болды, ол протестанттық/юнионисттік үкіметтің ирландтық католик/ұлттық азшылығына қатысты кемсітушілігін тоқтатуға бағытталған. Азаматтық құқықтар қозғалысы Корольдік Ольстер полициясының (RUC) сектанттығы мен полицияның қатыгездігін көрсетті. Аймақ, негізінен католиктік Богсайд және Крегган аудандарын қамтыды, 1969 жылдың 5 қаңтарында RUC офицерлерінің Богсайдқа кіргенінен кейін қоғамдық белсенділермен алғаш рет қорғалды. Тұрғындар RUC-тің кіруіне жол бермеу үшін баррикадалар салып, таяқтар мен басқа да қару-жарақтар ұстады. Аты Богсайдтағы қабырғаға жазылған «Енді сіз Тегін Дерриге кіресіз» деген жазудан алынған. Алты күн бойы аймаққа кіруге тыйым салынды, содан кейін тұрғындар баррикадаларды бұзып, RUC патрульдері қайта басталды. Келесі айларда жағдай шиеленісіп тұрды. 1969 жылдың 12 тамызында эпизодтық зорлық-зомбылық Богсайд шайқасына әкелді, бұл Солтүстік Ирландияның басқа бөліктеріне тараған мыңдаған тұрғындар мен RUC арасындағы үш күндік қақтығыс болды. Баррикадалар қайта салынды, бензин бомбалары «фабрикалары» мен алғашқы медициналық көмек көрсету бекеттері құрылды, ал радио хабар таратушысы («Радио Тегін Дерри») қарсылықты шақыратын хабарлар таратты. RUC Богсайдқа CS газын атты, бұл газды Ұлыбритания полициясы алғаш рет қолданды. 14 тамызда британдық армия Богсайдтың шетіне орналасты, ал RUC кері шегінді. Дерри азаматтарын қорғау қауымдастығы (DCDA) өздерінің талаптары орындалғанға дейін аймақты RUC және британдық армиядан қорғауға ниетті екенін мәлімдеді. Британдық әскерлер аймаққа кіруге тырыспады. Жағдай 1969 жылдың қазанына дейін жалғасты, содан кейін Хант есебі жарияланғаннан кейін әскери полицияға рұқсат берілді. Ирландиялық республикалық армия (ИРА) 1969 жылдың тамызынан кейін қайта қаруланып, жауынгерлерді шақыра бастады. 1969 жылдың желтоқсанында ол Ресми ИРА және Уақытша ИРА болып бөлінді. Екеуі де Тегін Дерри халқымен қолдауға ие болды. Осы арада британдық армия мен ұлтшыл қауым арасындағы бастапқыдағы жағымды қарым-қатынас нашарлады. 1971 жылдың шілдесінде британдық әскерлер Дерриде екі жас жігітті атып өлтіргеннен кейін ИРА қатарына қосылу күшейді. Үкімет 1971 жылдың 9 тамызында «Дмитрий» операциясы аясында интернацияны енгізді. Жауап ретінде Тегін Дерридің айналасына тағы да баррикадалар орнатылды. Бұл жолы Тегін Дерриді жақсы қаруланған ИРА мүшелері қорғады. Олар британдық армияға шабуылдар жасады, ал уақытшалар қала орталығында бомбалау науқанын бастады. Бұрынғыдай, қарусыз «көмекшілер» баррикадаларды күзетті, ал қылмыстық істерді «Тегін Дерри полициясы» деп аталатын ерікті ұйым шешті. 1972 жылдың қаңтарында болған Қанды жексенбіде 13 қарусыз ер адам мен жігіт британдық Парашют полкінің Богсайдтағы наразылық шеруі кезінде атып өлтірілді (14-ші адам жараланды және 4,5 айдан кейін қайтыс болды), содан кейін ИРА-ға қолдау одан әрі артты. Қанды жұмадағы бомбалаудан кейін британдықтар «кіруге тыйым салынған» аймақтарды қайта басып алды. Тегін Дерри 1972 жылдың 31 шілдесінде «Мотормен» операциясы кезінде аяқталды, осы кезде мыңдаған британдық әскерлер бронетранспорттық құралдары мен бульдозерлермен кірді.

Free Derry (Saor Dhoire) was a self declared autonomous Irish nationalist area of Derry, Northern Ireland that existed between 1969 and 1972 during the Troubles. It emerged during the Northern Ireland civil rights movement, which sought to end discrimination against the Irish Catholic/nationalist minority by the Protestant/unionist government. The civil rights movement highlighted the sectarianism and police brutality of the overwhelmingly Protestant police force, the Royal Ulster Constabulary (RUC). The area, which included the mainly Catholic Bogside and Creggan neighbourhoods, was first secured by community activists on 5 January 1969 following an incursion into the Bogside by RUC officers. Residents built barricades and carried clubs and similar arms to prevent the RUC from entering. Its name was taken from a sign painted on a gable wall in the Bogside that read, "You are now entering Free Derry." For six days, the region was a no go area, after which the residents dismantled the barricades and RUC patrols resumed. Tensions remained high over the following months. On 12 August 1969, sporadic violence led to the Battle of the Bogside, a three day pitched battle between thousands of residents and the RUC, which spread to other parts of Northern Ireland. Barricades were rebuilt, petrol bomb "factories" and first aid posts were established and a radio transmitter ("Radio Free Derry") broadcast messages calling for resistance. The RUC fired CS gas into the Bogside, the first time that gas had been employed by UK police. On 14 August, the British Army were deployed at the edge of the Bogside and the RUC were withdrawn. The Derry Citizens Defence Association (DCDA) declared their intention to hold the area against both the RUC and the British Army until their demands were met. The British Army made no attempt to enter the area. The situation continued until October 1969 when, following publication of the Hunt Report, military police were allowed in. The Irish Republican Army (IRA) began to rearm and recruit after August 1969. In December 1969, it split into the Official IRA and the Provisional IRA. Both were supported by the people of Free Derry. Meanwhile, the initially positive relations between the British Army and the nationalist community worsened. In July 1971, there was a surge of recruitment into the IRA after two young men were shot dead by British troops in Derry. The government introduced internment on 9 August 1971 in Operation Demetrius. In response, barricades were again erected around Free Derry. This time, Free Derry was defended by well armed members of the IRA. From within the area they launched attacks on the British Army, and the Provisionals began a bombing campaign in the city centre. As before, unarmed "auxiliaries" manned the barricades, and crime was handled by a voluntary body known as the Free Derry Police. Support for the IRA rose further after Bloody Sunday in January 1972, when 13 unarmed men and boys were shot dead by the British Parachute Regiment during a protest march in the Bogside (a 14th man was wounded and died 4 1/2 months later). Following the Bloody Friday bombings, the British retook the "no go" areas. Free Derry came to an end on 31 July 1972 in Operation Motorman, when thousands of British troops moved in with armoured vehicles and bulldozers.

Өмірбаян

Дерри қаласы Солтүстік Ирландия мен Ирландия Республикасы арасындағы шекараға жақын орналасқан. Оның халқының басым бөлігі ұлтшыл, ал ұлтшылдар 1920 жылғы жергілікті сайлауда көпшілік орынды жеңіп алды. Оған қарамастан, Ольстер Юнионисттік партиясы 1923 жылдан бастап жергілікті кеңесті, Лондондерри корпорациясын бақылады. Юнионисттер көпшілігін бірінші кезекте, сайлау округтерінің шекараларын (герримандерлік) манипуляциялау арқылы сақтады, сондықтан Оңтүстік Уорд ұлттық көпшілікпен сегіз кеңесшіні сайлады, ал әлдеқайда кіші Солтүстік Уорд пен Уотерсайд Уорд, одақтас көпшілікпен, олардың арасынан он екі кеңесшіні сайлады; екінші кезекте, жергілікті сайлауда бір адам, бір дауыс емес, тек салық төлеушілерге дауыс беруге мүмкіндік беру арқылы, сондықтан үй иелері немесе жалға алмайтын ұлтшылдардың саны көп болды; үшіншісі, Оңтүстік Уорд сайлау округінің сыртындағы ұлтшылдарға кеңес үйлерін беруден бас тарту арқылы. Нәтижесінде тұрғын үй күту тізімінде 2000 ұлтшыл отбасы болды, ал практикалық түрде ешқандай одақтастар жоқ, ал ұлтшыл аймақтағы тұрғын үйлер көпшілікке толы және өте нашар жағдайда болды. Оңтүстік Уордқа Богсайд, Брэндивелл, Крегган, Бишоп көшесі мен Фойл жолы кірді, және осы аймақ Бос Дерриге айналды. Дерри Тұрғын Үй Іс-қимыл Комитеті (DHAC) 1968 жылы наурыз айында Солтүстік Ирландияның Еңбек партиясының Дерри филиалының және Джеймс Конноллидің республикалық клубының мүшелері, оның ішінде Ээмон Макканн мен Ээмонн Мелау құрды. Олар 1968 жылы наурыз айында Лондондерри корпорациясының жиналысын бұзды және мамыр айында төрт адамнан тұратын отбасының үйі болған кербенді Богсайдтегі Лекки жолының ортасына қойып, Крейгавон көпірінің екінші палубасының ашылуында отырықшы наразылық акциясын ұйымдастырды. Лондондерри корпорациясының кездесуі тамыз айында қайтадан бұзылғаннан кейін, Эамонн Мелаф Солтүстік Ирландияның Азаматтық Құқықтар Қауымдастығына (NICRA) телефон соғып, оларды Дерриде шеру өткізуге шақырды. 1968 жылдың 5 қазаны таңдалды, арнайы комитет құрылды (әлі де іс жүзінде ұйымдастырудың көп бөлігін Макканн мен Мелау жүргізді). Ішкі істер министрі Уильям Крейг 3 қазанда Дерридің шәкірт жігіттері сол күні шеру өткізуге ниетті екендігіне байланысты шеруге тыйым салу туралы бұйрық шығарды. Мартин Мелаудың сөзінше, "осы тактика шеруді тыйым салу үшін қажетті сылтау болды". Содан кейін полиция "Дьюк көшесіндегі адамдарға қатыгездікпен шабуыл жасады". Қашып кетуге тырысқан шерушілер полицияның басқа тобымен кездесті, ал "осы полиция да өздерінің таяқтарын сезімсіздікпен қолданды". Су шашырату машиналары да қолданылды. Полицияның әрекеті Дерридің ұлтшыл аймағында ашу туғызды, ал төрт күннен кейін өткен кездесуде Джон Хьюм төраға және Иван Купер вице-президент болып, Дерри Азаматтық Іс-қимыл Комитеті (DCAC) құрылды.

Derry City lies near the border between Northern Ireland and the Republic of Ireland. It has a majority nationalist population, and nationalists won a majority of seats in the 1920 local elections. Despite this, the Ulster Unionist Party controlled the local council, Londonderry Corporation, from 1923 onwards. The Unionists maintained their majority, firstly, by manipulating the constituency boundaries (gerrymandering) so that the South Ward, with a nationalist majority, returned eight councillors while the much smaller North Ward and Waterside Ward, with unionist majorities, returned twelve councillors between them; secondly, by allowing only ratepayers to vote in local elections, rather than one man, one vote, so that a higher number of nationalists, who did not own or rent homes, were disenfranchised; and thirdly, by denying council housing to nationalists outside the South Ward constituency. The result was that there were about 2,000 nationalist families, and practically no unionists, on the housing waiting list, and that housing in the nationalist area was crowded and of a very poor condition. The South Ward comprised the Bogside, Brandywell, Creggan, Bishop Street and Foyle Road, and it was this area that would become Free Derry. The Derry Housing Action Committee (DHAC) was formed in March 1968 by members of the Derry Branch of the Northern Ireland Labour Party and the James Connolly Republican Club, including Eamonn McCann and Eamonn Melaugh. It disrupted a meeting of Londonderry Corporation in March 1968 and in May blocked traffic by placing a caravan that was home to a family of four in the middle of the Lecky Road in the Bogside and staging a sit down protest at the opening of the second deck of the Craigavon Bridge. After the meeting of Londonderry Corporation was again disrupted in August, Eamonn Melaugh telephoned the Northern Ireland Civil Rights Association (NICRA) and invited them to hold a march in Derry. The date chosen was 5 October 1968, an ad hoc committee was formed (although in reality most of the organising was done by McCann and Melaugh The Minister of Home Affairs, William Craig, made an order on 3 October prohibiting the march on the grounds that the Apprentice Boys of Derry were intending to hold a march on the same day. In the words of Martin Melaugh of CAIN "this particular tactic provided the excuse needed to ban the march." Subsequently, the police "broke ranks and used their batons indiscriminately on people in Duke Street". Marchers trying to escape met another party of police and "these police also used their batons indiscriminately." Water cannons were also used. The police action caused outrage in the nationalist area of Derry, and at a meeting four days later the Derry Citizens' Action Committee (DCAC) was formed, with John Hume as chairman and Ivan Cooper as vice chairman.

Алғашқы бөгеттер

5 қазан оқиғаларының нәтижесінде құрылған тағы бір топ – «People’s Democracy» атты Белфаст Король университетінің студенттерінен құралған ұйым болды. Олар 1969 жылдың 1 қаңтарында шамамен қырық жас адамнан тұратын топпен азаматтық құқықтарды қолдау мақсатында Белфасттан Дерриге шеру ұйымдастырды. Шеру жолында бірнеше рет лоялисттік наразылардың қарсылығына тап болды. Соңында, Дерриден бес шақырымдай қашықтықтағы Бёрнтоллет көпірінде екі жүзге жуық адамнан тұратын ұлтшылдар оларға шабуыл жасады. Олардың кейбіреулері шегелермен қапталған таяқтар мен тастарды қолданды. Кейіннен баспасөз суреттерінен шабуылдаушылардың жартысы «B» арнайы жасағының мүшелері екені анықталды. Полиция оқиға орнында болған күйі, ұлтшылдар қамауға алуға дайындалып жатқанда олармен сөйлесіп, шерушілерді қорғамады. Көптеген шерушілер өзенге секіріп, жағалаудан тасталған тастармен шабуылға ұшырады. Оннан астам шеруші ауруханаға жеткізілді. Қалғандары Дерриге қарай жолын жалғастырды, онда Крейгавон көпіріне жақындағанда тағы бір шабуылға ұшырады. Ақырында олар митинг өткізген Гильдхолл алаңына жетті. Лорд Кэмерон тәртіпсіздіктер туралы баяндамасында «тәртіпті және жақсы басқарылатын күштердің мүшелері арасындағы мұндай әрекеттерге ешқандай ақтау немесе кешірім жоқ» деп мәлімдеді және «оның полицияға деген ықылас пен жаулықты тудыру әсері өте үлкен болды» деп қосты. Сол күні 1500-ден астам Богсайд тұрғыны баррикадалар құрып, болаттан жасалған құбырлар, ағаш таяқтар мен хоккей таяқтарымен қаруланды және полицияға оларды ауданға кіргізбейтіндерін айтты. DCAC төрағасы Джон Хьюм тұрғындар жиналысында олар ауданды қорғауы керектігін және ешкімге кіруге рұқсат етілмейтінін мәлімдеді. Көп жыл бойы осы жазуды Джон «Кейкер» Кейси салғанына сендірілді, бірақ Кейси қайтыс болғаннан кейін, бұл суретті басқа жас белсенді, Лиам Хиллен салғаны мүмкін екені белгілі болды. Жазу салынған бұрыш жиналыстар өткізуге танымал орын болғандықтан, кейін «Free Derry Corner» деп аталды. 7 қаңтарда баррикадалармен қоршалған аумақ Крэгганды да қамтыды, ол Богсайдке қарап тұрған төбедегі тағы бір ұлтшыл аймақ еді. «Radio Free Derry» деп аталатын жасырын радиостанция тұрғындарға хабар таратып, көтеріліс әндерін ойнап, қарсылық көрсетуге шақыра бастады. Бірнеше рет заң бұзушылар қылмыс жасауға тырысты, бірақ олар патрульдік топтармен ұсталды. Осыған қарамастан, «Irish Times» газеті «аудандағы революциялық бақылау инфрақұрылымы патрульдік топтарды ұстаудан асып түспеген» деп хабарлады.

Another group formed as a result of the events of 5 October was People's Democracy, a group of students in Queen's University Belfast. They organised a march from Belfast to Derry in support of civil rights, starting out with about forty young people on 1 January 1969. The march met with violent opposition from loyalist counter demonstrators at several points along the route. Finally, at Burntollet Bridge, five miles outside Derry, they were attacked by a mob of about two hundred wielding clubs—some of them studded with nails—and stones. Half of the attackers were later identified from press photographs as members of the B Specials. The police, who were at the scene, chatted to the B Specials as they prepared their ambush, and then failed to protect the marchers, many of whom ran into the river and were attacked with stones thrown from the bank. Dozens of marchers were taken to hospital. The remainder continued on to Derry where they were attacked once more on their way to Craigavon Bridge before they finally reached Guildhall Square, where they held a rally. In his report on the disturbances, Lord Cameron remarked that "for such conduct among members of a disciplined and well led force there can be no acceptable justification or excuse" and added that "its effect in rousing passions and inspiring hostility towards the police was regrettably great." That afternoon over 1,500 Bogside residents built barricades, armed themselves with steel bars, wooden clubs and hurleys, and told the police that they would not be allowed into the area. DCAC chairman John Hume told a meeting of residents that they were to defend the area and no one was to come in. For many years, it was believed that it was John 'Caker' Casey that painted it, but after Casey's death it emerged that it might have been another young activist, Liam Hillen. The corner where the slogan was painted, which was a popular venue for meetings, later became known as "Free Derry Corner". On 7 January, the barricaded area was extended to include the Creggan, another nationalist area on a hill overlooking the Bogside. A clandestine radio station calling itself "Radio Free Derry" began broadcasting to residents, playing rebel songs and encouraging resistance. On a small number of occasions law breakers attempted crimes, but were dealt with by the patrols. Despite all this, the Irish Times reported that "the infrastructure of revolutionary control in the area has not been developed beyond the maintenance of patrols."

1969 жылдың сәуір айы

Келесі үш айда жергілікті жастар полицияға тас лақтырып, зор қақтығыстар болды. Полиция тәртіпсіздік жасаушыларды қуғанда Уильям көшесіндегі үйге кіріп, үй иесі Сэмюэл Девенниді, оның отбасын және екі досын қатты ұрып-сапалады. Девенниді ауруханаға алып келді, ол "басындағы көптеген жаралардан қатты қан келіп жатты". Түн ортасында толық тәртіпсіздікке қарсы жабдықталған және қалқандары бар төрт жүз RUC қызметкері Богсайдты басып алды. Полиция машиналарының колоннасы жарықтарын жандырып, аймақтан өтті. Келесі күні DCAC жетекшілігіндегі бірнеше мың тұрғын Крегганға шегініп, RUC-ге екі сағат ішінде шығып кетуді немесе қуылды деген ультиматум қойды. Екі сағаттың он бес минуты қалғанда полиция қасапшы қақпасы арқылы шығып кетті, тіпті тұрғындар қарсы жақтан кіріп жатқанда да. Сэмюэл Девенни ұрыстан кейін төрт күннен кейін жүрек талмасына ұшырады. 17 шілдеде ол тағы да жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның қосылу рәсіміне мыңдаған адам қатысты, және 12 тамызға жоспарланған жылдық "Оқушы жігіттер" шеруін қауырсыздан өткізу мүмкін емес екені анық болды.

1969 жылдың тамызынан қазаны аралығы

"Аппрентис мальчиктерінің" шеруі – 1689 жылы Дерри қаласының қоршауынан құтылуын тойлау үшін одақтастар жыл сайын өткізетін мереке. Бұл мереке он үш жас шақырушы жігіт Джеймс патша әскеріне қарсы қала қақпаларын жапқаннан кейін басталды. Ол кезде шеру жыл сайын 12 тамызда өткізілетін. Солтүстік Ирландия мен Ұлыбританиядан келген қатысушылар Богсайдтың үстіндегі қала қабырғаларымен жүріп өтіп, тұрғындарға ашық қарсылық көрсетті. 1969 жылдың 30 шілдесінде Дерри азаматтарын қорғау қауымдастығы (DCDA) шеру кезінде бейбітшілікті сақтауға және Bogside және Creggan қалаларын шабуылдан қорғауға тырысу үшін құрылды. Төрағасы Ирландия Республикалық Армиясының (ИРА) ардагері Шон Кинан болды; төрағаның орынбасары Пэдди Доэрти, кейде "Пэдди Богсайд" деп аталатын танымал жергілікті тұрғын, ал хатшысы Джонни Уайт, тағы бір жетекші республикашыл және Джеймс Коннолли Республикалық клубының жетекшісі болды. DCDA-ның жалпы басшылығымен көшелік комитеттер құрылды және 11 тамыз түнінде кедергілер орнатылды. Шеру 12 тамызда жоспарланғандай өтті. Ватерлоо алаңынан, Богсайдтың шетінен өтетін кезінде, шеруді қолдаушылар мен қарсыластар арасында қақтығыс басталды. Екі топ арасындағы ұрыс екі сағатқа созылды, содан кейін полиция да араласты. Олар Уильям көшесімен Богсайд тұрғындарына қарсы шабуыл жасады, содан кейін "Пейслистер" шабуыл жасады. Оларға тас-талқан мен бензин бомбалары лақтырылды. Одан кейінгі шайқас Богсайд шайқасы деп аталды. Кешке қарай полиция қызметкерлері қайта-қайта кері шегіп, көпшілікке CS газы құйылған баллондарды атып жіберді. Росвилл көшесіндегі биік үйдің төбесіндегі жастар полицияға бензин бомбаларын лақтырып тастады. Әртүрлі аймақтар мен DCDA штаб-пәтері арасында байланыс орнату үшін Вестленд көшесіндегі Пэдди Доэртидің үйінде радиотелефондар қолданылды, дәрігерлер, медбикелер және еріктілер жұмыс істейтін алғашқы көмек көрсету станциялары жұмыс істеді. Әйелдер мен қыздар майдан шебіндегі жастарға арналған бензин бомбаларын жасап, жауынгерлер мен олардың отбасыларына "Радио Free Derry" хабарларын таратты. Шайқастың үшінші күні, 14 тамызда Солтүстік Ирландия үкіметі Дерридегі және басқа жерлерде ұлтшылдар қатты қорқатын Ульстердің арнайы констеблин (B Specials) жұмылдырды. Ээмон Макканнды қамтитын делегация жоғары әскери офицерлермен кездесіп, оларға армияның белгілі бір талаптарды орындамайынша, оның ішінде RUC қарусыздалуы, B Specials таратылуы және Стормонттың (Солтүстік Ирландияның Парламенті мен Үкіметі) жойылуы қажет екенін айтты. Офицерлер әскерлер мен полиция Богсайд пен Крегган аудандарына кірмейтініне келісті. Заң мен тәртіпті сақтау үшін "бейбітшілік корпусы" құрылды. Британдық ішкі істер министрі Джим Каллахан Солтүстік Ирландияға барып, 28 тамызда Богсайдқа бару ниеті туралы мәлімдегенде, оған өзімен бірге полиция немесе сарбаздарды әкелуге рұқсат етілмейтінін айтты. Каллахан келісті. Қорғаныс комитетінің мүшелерімен бірге ол "мыңдаған адам жиналып, Россвилл көшесімен және Лекки жолымен бірге жүрді", онда ол жергілікті үйде "пана тапты", кейіннен жоғарғы қабаттағы терезеден жиналған халыққа сөйледі. Каллахеннің сапарына дайындық ретінде "Free Derry" қабырғасы ақ бояумен боялды және "Сіз енді Free Derry-ге кіресіз" деген белгі кәсіби түрде қара әріптермен боялды. Каллахеннің сапарынан кейін кейбір кедергілер бұзылды, бірақ көпшілігі халық реформаның нақты дәлелін күтіп тұрған кезде қалды. Әскерлер бұл жерге кіруге ешқандай әрекет жасаған жоқ. Заң мен тәртіпті "бейбітшілік корпусы" – DCDA ұйымдастырған көшелерді және кедергілерді қарауылдау үшін еріктілер сақтады. Қылмыс өте аз болды. Жаза, Эмонн Макканнның сөзі бойынша, "көп жағдайда Шон Кинаннан аймақтағы ынтымақтың қажеттілігі туралы қатаң сөздер естілді". Қыркүйек айында жолдың үстінде ақ сызық салынды, ал кедергілер алынып тасталды. Солтүстік Ирландиядағы полиция қызметінің болашағы туралы Хант есебі қазан айының басында Стормонт кабинетіне ұсынылды. Джим Каллахан 10 қазанда Белфастта министрлер кабинетімен келіссөздер өткізді, содан кейін есептің ұсыныстары қабылданды және жарияланды. Олардың ішінде RUC "әдетте" қарусыз болуы керек және B арнайы бөлімдері біртіндеп таратылып, жаңа күшпен алмастырылуы керек деген ұсыныс бар еді. Жаңа RUC бас комиссары, ағылшын Артур Янг тағайындалды және Каллаханмен бірге Белфастқа келді. Сол күні Шон Кинан DCDA таратылатындығын жариялады. 11 қазанда Каллахан мен Янг Free Derry-ге барды, ал 12 қазанда алғашқы әскери полиция аяқ киіммен және қарусыз Богсайдке кірді.

The Apprentice Boys' parade is an annual celebration by unionists of the relief of the siege of Derry in 1689, which began when thirteen young apprentice boys shut the city's gates against the army of King James. At that time the parade was held on 12 August each year. Participants from across Northern Ireland and Britain marched along the city walls above the Bogside, and were often openly hostile to the residents. On 30 July 1969 the Derry Citizens Defence Association (DCDA) was formed to try to preserve peace during the period of the parade, and to defend the Bogside and Creggan in the event of an attack. The chairman was Seán Keenan, an Irish Republican Army (IRA) veteran; the vice chairman was Paddy Doherty, a popular local man sometimes known as "Paddy Bogside" and the secretary was Johnnie White, another leading republican and leader of the James Connolly Republican Club. Street committees were formed under the overall command of the DCDA and barricades were built on the night of 11 August. The parade took place as planned on 12 August. As it passed through Waterloo Place, on the edge of the Bogside, hostilities began between supporters and opponents of the parade. Fighting between the two groups continued for two hours, then the police joined in. They charged up William Street against the Bogsiders, followed by the 'Paisleyites'. They were met with a hail of stones and petrol bombs. The ensuing battle became known as the Battle of the Bogside. Late in the evening, having been driven back repeatedly, the police fired canisters of CS gas into the crowd. Youths on the roof of a high rise block of flats on Rossville Street threw petrol bombs down on the police. Walkie talkies were used to maintain contact between different areas of fighting and DCDA headquarters in Paddy Doherty's house in Westland Street, and first aid stations were operating, staffed by doctors, nurses and volunteers. Women and girls made milk bottle crates of petrol bombs for supply to the youths in the front line and "Radio Free Derry" broadcast to the fighters and their families. On the third day of fighting, 14 August, the Northern Ireland Government mobilised the Ulster Special Constabulary (B Specials), a force greatly feared by nationalists in Derry and elsewhere. A deputation that included Eamonn McCann met senior army officers and told them that the army would not be allowed in until certain demands were met, including the disarming of the RUC, the disbandment of the B Specials and the abolition of Stormont (the Parliament and Government of Northern Ireland). The officers agreed that neither troops nor police would enter the Bogside and Creggan districts. A 'peace corps' was formed to maintain law and order. When the British Home Secretary, Jim Callaghan, visited Northern Ireland and announced his intention to visit the Bogside on 28 August, he was told that he would not be allowed to bring either police or soldiers with him. Callaghan agreed. Accompanied by members of the Defence Committee, he was "swept along by a surging crowd of thousands" up Rossvile Street and into Lecky Road, where he "took refuge" in a local house, and later addressed crowds from an upstairs window. In preparation for Callaghan's visit the "Free Derry" wall was painted white and the "You are now entering Free Derry" sign was professionally re painted in black lettering. Following Callaghan's visit, some barricades were breached, but the majority remained while the people awaited concrete evidence of reform. Still the army made no move to enter the area. Law and order was maintained by a 'peace corps'—volunteers organised by the DCDA to patrol the streets and man the barricades. There was very little crime. Punishment, in the words of Eamonn McCann, "as often as not consisted of a stern lecture from Seán Keenan on the need for solidarity within the area." In September the barricades were replaced with a white line painted on the road. The Hunt Report on the future of policing in Northern Ireland was presented to the Stormont cabinet in early October. Jim Callaghan held talks with the cabinet in Belfast on 10 October, following which the report's recommendations were accepted and made public. They included the recommendation that the RUC should be 'ordinarily' unarmed, and that the B Specials should be phased out and replaced by a new force. The new RUC Chief Constable, Arthur Young, an Englishman, was announced, and travelled to Belfast with Callaghan. The same day, Seán Keenan announced that the DCDA was to be dissolved. On 11 October Callaghan and Young visited Free Derry, and on 12 October the first military police entered the Bogside, on foot and unarmed.

IRA қайта өрлеуі

Ирланд республикалық армиясы (ИРА) 1962 жылы шекаралық науқаны аяқталғаннан бері әскери тұрғыдан белсенділік танытпады. 1969 жылдың тамызында Штаб бастығы Катал Гулдинг Сеан Кинан мен Пэдди Доэртиге: «Мен Богсайдты қорғай алмаймын. Менде оған жеткілікті адам да, қару-жарағым да жоқ» деді. 1960-жылдары республикалық қозғалыстың жетекшілігі солға қарай жылжыды. Оның басты назарында сыныптық күрес тұрды және мақсаты – ирланд ұлтшылдары мен юнионистердің жұмысшы табын біріктіріп, британдық және ирландтық капитализмді құлату болды. Солтүстік Ирландияда «Синн Фейнге» тыйым салынған Республикалық клубтар құрылды. Бұл клубтар 1967 жылы Солтүстік Ирландияның Азаматтық құқықтар қауымдастығын (NICRA) құруға қатысты. Дерриде Джеймс Конноллидің республикалық клубы лейборист партиясының радикалдарымен тығыз жұмыс істеді, олармен бірге Дерри тұрғын үй мәселелері жөніндегі комитет пен Дерри жұмыссыздар мәселелері жөніндегі комитет құрылды. Дерри азаматтарын қорғау қауымдастығын бастапқыда республикашылар құрды, содан кейін басқа ұлтшылдарды қосылуға шақырды. Джонни Уайт сияқты жас көшбасшылар мен Сеан Кинан сияқты ескі, дәстүрлі республикашылар арасында шиеленіс болғанымен, екі тарап та 1968-1969 жылдардағы наразылықтарды республикалық мақсаттарға жету мүмкіндігі ретінде қарады және 1969 жылдың сәуірінде Пасха көтерілісін еске алу шарасында бірлесіп сөз сөйледі. 1969 жылдың тамызында Дерриде және әсіресе Белфаста болған оқиғалар, онда ИРА адам өмірін сақтап қалуға немесе үйлері өртеліп жатқан отбасыларды қорғауға шамасы келмеді, қозғалыстағы радикалдар мен дәстүршілдер арасындағы дауды шиеленістіре түсті және 1969 жылдың желтоқсанында Ресми ИРА мен Уақытша ИРА-ға бөлінуге әкелді. Бастапқыда екі армия да қорғаныс мақсатында ұйымдастырылды, бірақ Уақытша ИРА шабуылдық науқанды жоспарлап отырды. Дерриде екі ұйым арасындағы жауыздық басқа жерлерге қарағанда аз болды және үй иелері көбінесе екеуіне де жазылым төледі. 1970 жылдың наурыз айында Ресми ИРА-ның Пасха шеруінен кейін ұсталғандарды Ресми ИРА және Уақытша ИРА бірлесіп сот процесіне пикетке шықты. Бастапқыда Ресми ИРА жастардың көп бөлігін өзіне тартты. 1969 жылдың тамызында баррикадаларды қорғауға көмектескен Мартин МакГиннес бастапқыда Ресми ИРА-ға қосылды, бірақ бірнеше айдан кейін Уақытша ИРА-ға өтті. Британ армиясы мен тұрғындар арасындағы қарым-қатынас 1969 жылдың тамызында әскерлердің алғаш рет пайда болуынан бастап бірте-бірте нашарлады. Қыркүйек айында ұлтшылдар мен юнионистер арасындағы қақтығыс салдарынан протестант Уильям Кинг қаза тапқаннан кейін британ армиясы бұрын бақылап отырған аймақтағы ұлтшыл халқын оқшаулау үшін «бейбітшілік сақинасын» орнатты. Қала орталығына кіретін жолдар түнде жабылып, кейбір көшелерде жүруге тыйым салынды. Кейбір орташа ұлтшылдар мұны қажет деп қабылдаса да, жастар арасында ашу-ыза болды. Жастар мен әскерлер арасындағы қақтығыстар жиіледі. 1970 жылдың наурыз айында Ресми ИРА-ның Пасха шеруінен кейін болған тәртіпсіздіктер кезінде армия алғаш рет «жедел ұстау тобын» пайдаланды, олар Богсайдқа кіріп, тұтқындау үшін таяқтарды қолданды. Жедел ұстау тобы әскердің тұтқындау операцияларының тұрақты құрамына айналды. Сондай-ақ, олар адамдарды кездейсоқ ұстап отырды деген сенім болды, кейде қылмыс жасалғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, және олар едәуір қашықтықтан көрген адамдарды анықтау негізінде. Тәртіпсіздікке қатысушыларды орташа жандар хулиган деп айыптады, олар тәртіпсіздіктерді жағдайды шешуге жасалған әрекеттерге кедергі келтіретін фактор деп қарады. Еңбекші радикалдары мен Ресми ИРА әлі де бірлесіп жұмыс істеп, жастарды тәртіпсіздіктерден аулақ ұстауға және социалистік ұйымдар құруға тырысты – мұндай ұйымдардың бірі «Жас хулигандар қауымдастығы» деп аталды, бірақ бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды. Уақытша ИРА тәртіпсіздіктерді мақұлдамаса да, оларды британдық оккупацияның сөзсіз салдары деп қарады. Бұл философия тәртіпсіздікке қатысушыларға тартымды болды, олардың кейбіреулері Уақытша ИРА-ға қосылды. 1970 жылдың маусымында екі жетекші Уақытша ИРА мүшесінің ерте жарылыс салдарынан қаза болуы ұйымда жас белсенділердің рөлін арттырды. Дегенмен, 1971 жылдың шілдесіне дейін Уақытша ИРА сандық тұрғыдан аз болды. 1971 жылдың 8 шілдесінде таңертең және түстен кейін Семас Кусак пен Десмонд Бити екі бөлек оқиғада атылып өлтірілді. Олар Дерриде британ армиясының қолынан қаза тапқан алғашқы адамдар болды. Екі жағдайда да британ армиясы ерлердің оларға қару немесе бомбамен шабуыл жасағанын мәлімдеді, ал куәгерлер екеуінің де қарусыз болғанын мәлімдеді. Социал-демократиялық және еңбек партиясы (SDLP), Джон Хьюм мен Иван Купер жетекші мүшелері болған жаңадан құрылған партия, наразылық білдіріп, Штормонттан шықты, бірақ тұрғындар арасында орташа саясат сәтсіздікке ұшырады деген пікір қалыптасты. Нәтижесінде ИРА-ға қолдау арта түсті. Уақытша ИРА келесі жексенбіде өткен жиналыста адамдарды «ИРА-ға қосылуға» шақырды. Жиналыстан кейін адамдар ИРА-ға қосылу үшін кезекке тұрды және ірі тәртіпсіздіктер болды. Блайс-Лейн армиялық бекетіне үздіксіз шабуыл жасалды, ал қаланың айналасындағы әскерлер ИРА-дан атылды.

The Irish Republican Army (IRA) had been inactive militarily since the end of the Border Campaign in 1962. It was low in both personnel and equipment—Chief of Staff Cathal Goulding told Seán Keenan and Paddy Doherty in August 1969 that he "couldn't defend the Bogside. I haven't the men nor the guns to do it." During the 1960s the leadership of the republican movement had moved to the left. Its focus was on class struggle and its aim was to unite the Irish nationalist and unionist working classes to overthrow capitalism, both British and Irish. Republican Clubs were formed in Northern Ireland, where Sinn Féin was proscribed. These clubs were involved in the formation of the Northern Ireland Civil Rights Association (NICRA) in 1967. In Derry, the James Connolly Republican Club worked closely with Labour Party radicals, with whom they set up the Derry Housing Action Committee and Derry Unemployed Action Committee. The Derry Citizens' Defence Association was formed initially by republicans, who then invited other nationalists to join. Although there were tensions between the younger leaders like Johnnie White and the older, traditional republicans such as Seán Keenan, both sides saw the unrest of 1968–69 as a chance to advance republican aims, and the two shared the platform at the Easter Rising commemoration in April 1969. The events of August 1969 in Derry, and more particularly in Belfast where the IRA was unable to prevent loss of life or protect families burned out of their homes, brought to a head the divisions that had already appeared within the movement between the radicals and the traditionalists, and led to a split in December 1969 into the Official IRA and the Provisional IRA. Initially, both armies organised for defensive purposes only, although the Provisionals were planning towards an offensive campaign. In Derry there was far less hostility between the two organisations than elsewhere and householders commonly paid subscriptions to both. When rioters were arrested after the Officials' Easter parade in March 1970, Officials and Provisionals picketed their trial together. At the start the Officials attracted most of the younger members. Martin McGuinness, who in August 1969 had helped defend the barricades, initially joined the Officials, but a few months later left to join the Provisionals. Relations between the British Army and the residents had steadily decayed since the first appearance of troops in August 1969. In September, after clashes between nationalist and unionist crowds that led to the death of a Protestant man, William King, the British Army erected a 'peace ring' to enclose the nationalist population in the area they had previously controlled. Roads into the city centre were closed at night and people were prevented from walking on certain streets. Although some moderate nationalists accepted this as necessary, there was anger among young people. Clashes between youths and troops became more frequent. The riot following the Officials' Easter parade in March 1970 marked the first time that the army used 'snatch squads', who rushed into the Bogside wielding batons to make arrests. The snatch squads soon became a common feature of army arrest operations. There was also a belief that they were arresting people at random, sometimes days after the alleged offence, and based on the identification of people that they had seen from a considerable distance. The rioters were condemned as hooligans by moderates, who saw the riots as hampering attempts to resolve the situation. The Labour radicals and Official republicans, still working together, tried to turn the youth away from rioting and create socialist organisations—one such organisation was named the Young Hooligans Association—but to no avail. The Provisionals, while disapproving of riots, viewed them as the inevitable consequence of British occupation. This philosophy was more attractive to rioters, and some of them joined the Provisional IRA. The deaths of two leading Provisionals in a premature explosion in June 1970 resulted in young militants becoming more prominent in the organisation. Nevertheless, up to July 1971 the Provisional IRA remained numerically small. Two men, Séamas Cusack and Desmond Beattie, were shot dead in separate incidents in the early morning and afternoon of 8 July 1971. They were the first people to be killed by the British Army in Derry. In both cases the British Army claimed that the men were attacking them with guns or bombs, while eyewitnesses insisted that both were unarmed. The Social Democratic and Labour Party (SDLP), the newly formed party of which John Hume and Ivan Cooper were leading members, withdrew from Stormont in protest, but among residents there was a perception that moderate policies had failed. The result was a surge of support for the IRA. The Provisionals held a meeting the following Sunday at which they called on people to "join the IRA". Following the meeting, people queued up to join, and there was large scale rioting. The British Army post at Bligh's Lane came under sustained attack, and troops there and around the city came under fire from the IRA.

Интернаттау және үшінші бостандық

Дерридегі және басқа жерлерде күшейген зорлық-зомбылық Солтүстік Ирландияда интернациялау енгізілетіні туралы күдіктерді күшейтті, ал 1971 жылдың 9 тамызында таңертеңгі шабуылдарда жүздеген республикашылдар мен ұлтшылдар тұтқындалды. Дерридегі тұрғындар тұтқындауға қарсылық көрсету үшін көшеге шықты, және басқа жерлерге қарағанда онда аз адам тұтқындалды; алайда, Сеан Кинан мен Джонни Уайт сияқты жетекші тұлғалар интернацияланды. Жауап ретінде тағы да баррикадалар орнатылды және үшінші "Еркін Дерри" құрылды. Бұрынғыларынан айырмашылығы, бұл "Еркін Дерри" ИРА-ның ресми және уақытша бөлімдерінің күшті болуымен ерекшеленді. Оны қарулы жарымәскерилер қорғады – британдық қауіпсіздік күштерінің кіре алмайтын аймақ. Британ әскеріне жасалған қарулы шабуылдар көбейді. Интернациялаудан кейінгі күні алты сарбаз жараланды, ал көп ұзамай бір сарбаз қаза тапты – Дерриде ИРА-ның өлтірген алғашқы сарбазы. Дерридің уақытша бөлімдерінің басқа жерлердегі ИРА-мен байланысы аз болды. Олардың қару-жарағы аз болды (шамамен жиырма), оларды негізінен снайперлікке пайдаланды. Сонымен қатар, олар Дерриде бомбалау науқанын бастады. Белфасттан айырмашылығы, олар азаматтарды өлтіруден немесе жарақаттаудан сақтанды. Эмон Макканн "Мартин МакГиннес басқарған Дерриліктер" қала орталығын әуеден шабуыл жасағандай етіп бомбалауға қол жеткізді, бірақ бірде-бір азамат зардап шекпеді деп жазды. Екі ИРА да ашық түрде әрекет етсе де, олардың ешқайсысы "Еркін Дерриді" бақылаған жоқ. Баррикадаларды қарусыз "көмекшілер" күзетті. Қылмысты "Еркін Дерри полициясы" деп аталатын ерікті күштермен күресті, оның төрағасы – Дерри футболшысы және Солтүстік Ирландия құрамасының ойыншысы Тони О'Доэрти болды.

Қазалы жексенбі

1972 жылдың қаңтар айында NICRA ұйымдастырған интернацияға қарсы наразылық акциясы Магиллиган лагерінде 1-ші батальон Парашют полкінің (1 Пара) күшімен тоқтатылды. NICRA келесі жексенбіде, 1972 жылдың 30 қаңтарында тыйым салынғанына қарамастан, Креггеннен Дерри қаласының орталығына шеру ұйымдастырды. Екі ИРА ұйымынан да сол күні операцияларды тоқтатуды сұрады және олар келісті, осылайша шерудің бейбіт өтуін қамтамасыз етуді көздеді. Британ армиясы Free Derry аймағының төңірегіне кедергілер қойып, шерушілердің қала орталығына жетпеуін қамтамасыз етті. Шеру күні ұйымдастырушылар шеруді кедергілерден бұрып, Free Derry Corner-ге жеткізді, бірақ бір топ жас Уильям-стриттегі кедергіге дейін барып, сарбаздарды таспен лақтырды. 1 Пара әскерлері содан кейін Free Derry-ге кіріп, атыс ашты, нәтижесінде он үш адам қаза тапты, барлығының қарусыз болғаны анықталды. 1972 жылдың маусым айында төртінші айдан кейін тағы бір адам көз жұмды. Алдыңғы жылы Кусак пен Бититің қаза болуы сияқты, Қанды жексенбі ИРА қатарына қосылуды күрт арттырды, тіпті бұрынғы "орталықшыл" көзқарастағы адамдардың арасында да.

1972 жылдың ақпан - шілдесі

Уақытша және ресми ИРА қанды жексенбіден кейін шабуылдарын күшейтті, тұрғындардың үнсіз қолдауымен. Алайда, жергілікті халықтың көңіл күйі ресми ИРА-ның рейнджер Уильям Бестті өлтіруінен кейін өзгерді. Бест – 19 жастағы жергілікті жігіт, ол британдық армиядан демалысқа үйіне келген еді. Ол әке-шешесінің үйінде ұрланды, сұраққа тартылып, атып өлтірді. Келесі күні 500 әйел наразылық білдіру үшін Республикалық клуб кеңсесіне шеру тартты. Тоғыз күннен кейін, 29 мамырда, ресми ИРА атысты тоқтату туралы жариялады. Уақытша ИРА бастапқыда олар да солай істемейтінін мәлімдеді, бірақ британ үкіметімен бейресми келісімдерден кейін 26 маусымнан бастап атысты тоқтатуға келісті. Мартин МакГиннес Дерри өкілі болды, ол Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы Уильям Уайтлоупен келіссөздер жүргізу үшін Лондонға барған аға уақытша ИРА өкілдерінің тобында болды. Белфасттағы қақтығыста әскерлер католик отбасыларын Ленадундағы үйлерді иеленуіне кедергі келтіргеннен кейін бітімнен кейін келіссөздер қайта басталған жоқ. Белфастағы қанды жұма оқиғасынан кейін "өтпес" аймақтарға қарсы әрекет етуге саяси қысым күшейді. Британ армиясының шабуылы сөзсіз болады деп есептелді, және ИРА оған қарсы тұрмау туралы шешім қабылдады. 1972 жылдың 31 шілдесінде "Мотормен" операциясы басталды, онда мыңдаған британдық әскерлер бронетехника және бронетракторлармен (AVRE) жабдықталған, баррикадаларды бұзып, аймақты басып алды.

Кейінгі тарихы

"Мотормен" операциясынан кейін британдық армия Богсайд пен Крегганды аумақта көптеген әскерлерді орналастыру арқылы, шын мәнінде барлау мақсатында жүргізілген кең ауқымды "іздестіру" операцияларын жүргізу арқылы және оннан астам жасырын бақылау бекеттерін құру арқылы бақылауға алды. Келесі жылдары қаладағы ИРА-ның зорлық-зомбылығы осы аймақта "соғыс аяқталды" деп ойлауға мүмкіндік беретін деңгейге дейін шектелді, бірақ көшедегі тәртіпсіздіктер жиі орын алды. 1972 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқару туралы заңның (Солтүстік Ирландия) қабылдануымен тұрғындардың бастапқы наразылықтарының көп бөлігі шешілді, ол сайлау шекараларын қайта құрып, бірыңғай трансферттік дауыс жүйесіне негізделген ересектердің жалпы сайлау құқығын енгізді. 1973 жылдың мамыр айында сайлаулар өтті. Ұлтшылдар 1923 жылдан бері алғаш рет кеңесте көпшілік дауысқа ие болды. Содан бері аймақ кеңінен қайта жаңартылды, ескі үйлер мен пәтерлердің орнына заманауи тұрғын үйлер салынды. "Еркін Дерри" дәуірі "Еркін Дерри" қабырғасы, Богсайд суретшілерінің қабырғалық суреттері және "Еркін Дерри" мұражайы арқылы еске алынады.