Кіріспе

Аустриялық-американдық психиатр (1913–1981)

Хайнц Кохут (3 мамыр 1913 – 8 қазан 1981) – Австрияда туған американдық психоаналитик, ең белгілісі – өзіндік психологияны дамытуымен. Бұл психодинамикалық/психоаналитикалық теориядағы ықпалды ой мектебі, ол қазіргі заманғы аналитикалық және динамикалық емдеу тәсілдерін өзгертуге үлкен үлес қосты.

Ерте өмір

Кохут 1913 жылғы 3 мамырда Венада Феликс Кохут пен Эльза Кохут (қыз есімі Лэмпл) отбасында дүниеге келді. Ол отбасының жалғыз баласы еді. Кохуттың ата-анасы Альсергрундта, яғни Тоғызыншы округте тұратын, ассимиляцияланған еврейлер еді және олар екі жыл бұрын үйленген. Оның әкесі концерттік пианист болуға ниеттенген, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстағы тәжірибесінен қатты жапа шегіп, арманынан бас тартып, Пол Беллакпен бірге бизнеске кірісті. Анасы соғыстан кейін өз дүкенін ашты, сол кезде Венада бұл сияқты іспен айналысқан әйелдердің саны аз еді. Эльзаның ұлымен арақатынасы «нарциссистік байланыс» деп сипатталған. Кохут мектепке бес жасқа дейін бармады. Оған дейін ол бірнеше жетекшілерден, «фрейлейндер мен мадмуазельдер» сериясынан сабақ алды. Ол француз тілін үйренуге ерекше көңіл бөлді. 1924 жылдан бастап ол Гринзингтегі Дёблингер гимназиясына, яғни 19-шы округке, Кохуттар үй салған жерге барып оқыды. Оқу барысында ол бір кезде құрбыларынан оқшауланды. Мектепте грек және латын тілдеріне, сондай-ақ грек және рим әдебиетіне ерекше мән берілді. Кохут Гёте, Томас Манн және Роберт Музилді де бағалай бастады. 1929 жылы Кохут француз тілін одан әрі үйрену үшін Бретаньдегі Сен-Кей-Портриоға екі айға барды. Мектепте ол Еврипидтің «Циклоп» пьесасы бойынша дипломдық жұмысын жазды. Латын тілінің мұғалімі, антисемит көзқарастары болған және кейін Австрияның нацистік қозғалысына қатысқан, оны плагиатта айыптады. Дипломдық жұмыс Кохуттың әкесі араласуынан кейін ғана қабылданды. Кохут 1932 жылы Вена университетінің медицина факультетіне түсті. Оның оқуы алты жылға созылды, осы уақыт ішінде ол Парижде алты ай стажировкадан өтті, бірінші «Дьё» қонақүйінде, содан кейін «Сен-Луи» ауруханасында. Соңғы аурухана көбінесе сифилиспен ауруды емдеумен айналысты, бұл Кохутты қатты әсер еткен жағдайларға ұшыратты. Парижде ол Стамбулдан келген еврей медицина студенті Жак Палачимен танысып, 1936 жылы оның қонағы болды. Келесі жылы Кохуттың әкесі лейкемиядан қайтыс болды. Осыдан кейін Кохут Уолтер Марсельмен психотерапиядан өтті, ол өз мамандығында жеткілікті білімі болмаған сияқты. 1938 жылдың басында Кохут Зигмунд Фрейдтің жақын досы Аугуст Айххорнмен психоанализді бастады. 1938 жылдың 12 наурызында Гитлер Австрияны Германияға қосып алғаннан кейін, жаңа режим Кохут үшін қиындықтар тудырды, өйткені ол медицина факультетіндегі соңғы емтихандарын тапсыруға мәжбүр болды. Ақырында оған емтихан тапсуға рұқсат берілді, бірақ барлық еврей профессорлары университеттен алынып тасталғаннан кейін ғана. Нацистер еврейлерге тиесілі барлық мүлікті тәркіледі. Мүлік нарықтық құнынан әлдеқайда арзанға сатылды, ал қалған бөлігі мемлекетке салық ретінде берілді. Кохут ақырында Австриядан кетіп, ең алдымен Англияның Кент қаласындағы босқындар лагеріне орналасты. Оның туған-туыстарының көпшілігі Холокост кезінде қаза тапты. 1940 жылдың ақпан айында Кохутқа британдық конвоймен Бостонға саяхаттауға рұқсат берілді, одан ол Чикагоға автобуспен барды. Оның досы Зигмунд Левари, ол Чикагодағы туысымен бірге тұру үшін көшіп келген және кейін АҚШ-та танымал музыковед болған, оған виза рәсімдеп берді және оны өзімен бірге болуға шақырды. Кохуттың анасы Эльза да Италия арқылы Чикагоға көшіп келді. Ол Австриядан тымызын шығарған ақшаға «Де Элси» деп аталатын дүкен ашты.

Чикагодағы алғашқы күндер

Коут Чикагодағы Оңтүстік жағалау ауруханасында алғашқы қызметін атқара алды, ал 1941 жылы Чикаго университетінің Биллингс ауруханасында неврология бойынша интернатурасын бастады, онда ол 1948 жылға дейін тұрып, жұмыс істеді. 1947 жылы ол неврология мамандығы бойынша сертификат алды. Осы шамада ол бейтарап ұлттық жекелікке ие болуға шешім қабылдаған сияқты, және Unitarian Church дінін таңдады. Коут неврологиядан риза болмады, және бұл сала оны жалықтырды. Оның уақытының көп бөлігі зертханада кетіп, адамдық эмоциялармен жеткілікті байланыс болмады.

Психиатрия мен психоанализ саласына көшу

1942 жылдың соңында Кохут 1932 жылы Франц Александр құрған Чикаго психоанализ институтына өтініш білдірді, ол 1920-жылдардағы Берлин психоанализ институлының үлгісімен құрылған еді. Кохут қабылданбады, ал одан бас тарту шешуші болды. Мұның себебі әлі анықталған жоқ, бірақ Кохутке дидактикалық талдау жасауға да рұқсат берілмеді. Дегенмен, ол 1943 жылдың наурыз айынан бастап Рут Эйслермен талдауға түсу арқылы осы қиын жағдайдан шықты. Рут Эйслер де Веналық болып, Август Айхорннің анализист әріптесі және институттың оқытушы-қадағалаушы аналитигі еді. Сонымен қатар, Рут Эйслердің күйеуі Курт Р. Эйслер, өзі де аналитик, Август Айхорн тарапынан Америкадағы психоанализдің болашақтағы ең перспективті көшбасшысы деп есептелді. 1944 жылы Кохут неврологияны қысып, психиатрияға көшуге шешім қабылдады, ал 1947 жылы Чикаго университетінің психиатрия кафедрасының доценті болып тағайындалды. 1949 жылы психиатрия мамандығы бойынша сертификатын алды. 1946 жылдың күзінде ол Чикаго институтына қабылданды және бірден курстарды бастады. 1947 жылдың жазында оған алғашқы екі "бақылау" жағдайы берілді, содан кейін 1948 жылдың басында үшінші және төртінші жағдайлар болды. 1949 жылы ол тұрақты түрде пациенттерді қабылдай бастады. 1950 жылдың қазан айында емтихан беріп, сәтті тапсырды және ресми түрде аналитик атанды. 1953 жылы ол институттың штаттық қызметкері болып, сонымен қатар оқытушы және қадағалаушы аналитик болды. Франц Александрдан айырмашылығы, ол талдауды қысқартуға тырысқан еді, Кохут пациенттердің жазылуына қажет болған уақытқа дейін талдауды жүргізді. Күн тәртібін толығымен пациент анықтайтын, оның міндеті – ойына келгеннің бәрін айту еді. Ол бір пациентіне: «Мен сізге өзіңізді түсінуге көмектесу үшін бар күшімді саламын», – деді. Пациенттерді институтта қабылдады. Оның барлық пациенттері оны жақсы көргені айтылады, бірақ мансабының басында ол бір жағдайда сәтсіздікке ұшырады. Сондай-ақ, аналитик ретіндегі мансабының алғашқы жылдарында оның жетістіктері әр түрлі болды. Кохут бұрыннан аналитик болған, бірақ дидактикалық талдауларынан күткендей нәтиже алмаған бірнеше адамды талдады. Кейбіреулері онымен бірге оқу талдауларын жасады. Олардың ішінде Питер Барглоу, Майкл Франц Баш, Джордж Клумпнер және Пол Толпин болды.

Психоанализ оқытушысы

Кохуттың институттағы оқыту жұмысы өмірінің қалған бөлігінде оның басты міндетіне айналды. Көп ұзамай ол Чикаго институтының ең дарынды және шығармашылық талдаушысы ретінде танылды. Луи Шапиро мен Джоан Флемингпен бірге институттың оқу бағдарламасын қайта жазып, он жыл бойы екі жылдық теория курсын оқытты. Бұл курс психоанализ тарихынан емес, "тарихи принциптерге сәйкес ұсынылған психоаналитикалық психологияны" зерттеуден тұрды. Курс өте фрейдистік болды және оның теориялық көзқарастары бойынша кейін қалай өзгеретінін көрсетпеді. Кохут осы лекцияларда метапсихология шебері ретінде көзге түсті. Кейін ол курсты Филипп Зайцке тапсырды, ол курсқа қатысып, оның жазбаларын жасады, оларды Кохутпен талқылады, содан кейін осы талқылауларға сәйкес түзетті. Бұл ынтымақтастық "Психоанализдің тұжырымдары мен теориялары: әдіс және теорияның байланысы" (1963) атты бірлескен мақаланың жарық көруіне әкелді. Зайц өзінің жазбаларын үш онжылдықтан кейін кітап түрінде жариялады. Кохуттың оқыту стилі керемет болғанымен, тыңдаушылардың ой-өрісін басып тастады, ал курсқа қатысқан Пол Орнштейннің айтуынша, бұл стиль педагогикалық тұрғыдан сәтсіз болды. Басқа да сарапшылар Кохуттың таланты студенттерді пассивті етуге және тәуелсіз ойлауға ынталандырмауға себеп болды деп айтты. Кохут аналитиктердің ғалымдар болуы керек деп санады, өз жұмысына тек ережелерді қолданатын техниктер емес. Оның пікірінше, егер соңғысы орындалса, психоанализ саласының барлығы динамикалық психиатрияға сіңіріліп, мәңгілікке жоғалып кетер еді.

Психоанализ бөлімінің меңгерушісі

Коут 1950 жылдардан бастап Америка психоаналитикалық қауымдастығында белсенді болды. Ол Америка психоаналитика қауымдастығының журналының және бірқатар комитеттердің басқармасында қызмет атқарды. Бірақ 1960 жылдары ол осы ұйымның жоғарғы сатысына көтерілді. Алдымен ол 1961–62 жылдары хатшы, содан кейін 1962–63 жылдары сайланған президент, ақырында 1964–65 жылдары президент болды. Бұл оның Курт пен Рут Эйслермен достығын одан әрі нығайтты. Курт Эйслер Нью-Йорк психоаналитикалық қоғамы мен институтының жетекші тұлғаларының бірі болды. Ол сондай-ақ Хайнц Хартманмен достасты, ол үшін өте маңызды тұлға болды. Соңғысы – бұл жұмыс өте көп, әр түрлі кездесулерді дайындау және бірқатар комитеттерде жұмыс істеу, сондай-ақ қауымдастық ішіндегі барлық мәселелерді шешу. Мысалы, сарапшылар Барри Голдуотердің психикалық денсаулығы туралы өз пікірлерін ашық білдіре ала ма, жоқ па деген сұрақ туындады. Кохут сол кезде дәстүрлі Фрейдтік талдаудың өкілі болды және ол дәстүрлі көзқарастан ауытқу ретінде түсіндірілуі мүмкін ештеңе жасамауға өте абай болды. Ол сондай-ақ "психоанализшілердің келесі буынына басшылық жасау үшін таңдалған адам ретіндегі беделіне" де мұқият қарады. Кейін ол әзіл-сықақ айтып, 1950 және 1960 жылдары ол "психоанализдің өкілі" екенін айтты. Осы уақыт аралығында Кохут бүкіл әлемдегі психоанализде маңызды болған барлық адамдармен танысты. Кохут үшін ең маңызды тұлға Анна Фрейд болды. Ол оны 1964 жылы Принстон қаласында өткен кездесуде алғаш рет кездестірген. Содан кейін олар бір-біріне үнемі хат жазып жүрді. 1966 жылдың күзінде Чикаго университеті Анна Фрейдке құрметті докторлық дәрежесін берді. Кохут бұл идеяны бастаған адамдардың бірі болуы мүмкін, және ол осы оқиғаға Чикагоға келгенде, Коуттармен бірге олардың пәтерінде тұрды. Ол үшін Чикагода түрлі іс-шаралар ұйымдастырылды, ал Кохут үшін бұл сапар үлкен жетістікке жетті. Уақыт өте келе Кохут өзінің президенттік қызметі оның күш-қуатын сарқып, өз идеяларын дамытуға кедергі келтіретінін сезінді. Ол классикалық талдау туралы да екіталай пікір айта бастады. Оның үстіне, бұл жағдай оны өзімшіл, өзіне сенімді және нарциссистік қасиеттері бар адамдармен араластыруға мәжбүр етті. Оның ойынша, психоанализ ғылымында ешқандай кемшілік жоқ, бірақ мәселе "осы идеялардың негізінде өз жұмысын жүргізетін" адамдарда. Бұл оның нарциссизм мәселелерінде жоғары білімін алғанын көрсетуі мүмкін. The American журналының президенті лауазымын тастағаннан кейін, Кохут 1965 жылы Халықаралық психоаналитикалық қауымдастықтың (IPA) вице-президенті болып сайланды. 1968 жылы Анна Фрейд пен Эйслерлер оны осы дүниежүзілік ұйымның президенттігіне үміткер болуға шақырды, өйткені 1969 жылы өз өкілдерін сайлау кезегі американдықтарға келді. Ақырында, IPA-ның еуропалық мүшелері Лео Рангельді жақтыра бастады, сондықтан Кохут сайлауда жеңіске жете алмады. Анна Фрейд оған жеңіске ұшырауға өзін ұсынбауды кеңес берді, ал Кохут жарыстан бас тартты. Ол бұл жағдайды әріптестеріне президенттік оның шығармашылық жұмысына кедергі келтіретінін түсіндіріп, бұл көптеген әріптестер сене алған өзіндік ойдан шығарылған аңыз екенін айтты. Егер Кохут сайланса, оның алғашқы монографиясы "Өзін-өзі талдау" психоаналитикалық теорияға қосқан жалғыз маңызды үлесі болар еді.

Алғашқы мақалалар

1946 жылдан бастап Кохуттың досы Зигмунд Левари Чикаго университетінде бірқатар концерттер ұйымдастырды. 1947 жылы Бела Бартоктың шығармасына көрермендердің реакциясы оны музыка психологиясының кейбір жалпы принциптері туралы мақала жазуға жетеледі, ол 1950 жылы "Психоаналитикалық тоқсандық" журналында "Музыка тыңдаудан алатын ләззат туралы" деген атпен жарияланды. Сондай-ақ 1947 жылы Кохут Томас Маннның "Венециядағы өлім" повесін ойға алды. 1950 жылы ол осы повеске қатысты ойларының соңғы нұсқасын жазып, оны дипломдық жұмысы ретінде ұсынды. Бірақ Манн әлі тірі болғандықтан, оны жарияламауға шешім қабылдады. Бұл мақала ақыры 1957 жылы, Маннның өлімінен екі жыл өткен соң, "Психоаналитикалық тоқсандық" журналында жарияланды.

Эмпатия туралы

Кохуттың ғылыми еңбегінің алғашқы үлесі 1959 жылғы «Интроспекция, эмпатия және психоанализ: байқау әдісі мен теория арасындағы байланысты зерттеу» атты эмпатия туралы мақаласы болды. Ол 1957 жылғы қарашада Чикаго психоанализ институтының жиырма бесінші жылдығына арналып жазылған, сондай-ақ Кохут сол жылы Парижде өткен психоаналитикалық конгресте де осы мақаланы ұсынған. Бұл тақырып психоанализдің өзінің негізіне қатысты – бір адамның екінші адамның психологиялық жағдайына қол жеткізу мүмкіндігі. Қызығы, Зигмунд Фрейд бұл құбылысты тек бір мақаласының түсіндірмесінде қысқаша атап өткен («Сәйкестендіруден еліктеу арқылы эмпатияға, яғни біздің екінші жанның өміріне қатысты кез келген көзқарасты қабылдауымызға мүмкіндік беретін механизмді түсінуге жетелейтін жол бар»). Кохут енді бұл мәселені көтеріп, осы тақырып бойынша толық баяндама жасады, қандай мәселелерге эмпатиямен қарауға болатынын және қандай мәселелерге жақындау мүмкін емес екенін түсіндірді. Мұның мәні – эмпатия әдісі ретінде оның көмегімен байқауға болатын саланың шегін анықтайды. Негізгі тезис – эмпатия арқылы танылатын құбылыстар психологиялық (яғни адамның ішкі өмірімен байланысты) деп аталады, ал оған жақындауға болмайтын құбылыстар психологиялық емес, яғни физикалық құбылыстар болып табылады және оларды сезімдік мүшелерімізбен зерттеу керек. Осылайша, бұл тәсіл эпистемологиялық болып табылады. Чикагода бұл мақала жылы қабылданғанына қарамастан, Американдық психоаналитикалық қауымдастығы журналының редакторлары бастапқыда оны қабылдаудан бас тарды, себебі ол психоаналитикалық теорияға тым радикалды сын түйді және психоанализдің қағидаларына сәйкес келмейді деп салды. Бірақ Макс Гитлсон араласып, журнал идеологиялық цензураға бармауы керек деді. Содан кейін редакциялық алқа мақаланы қайта қарастырып, 1959 жылы жариялады.

Батылдық туралы

1985 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрген «Батылдық туралы» деген мақала Кохуттың ең жеке мақаласы болды, «Мырза Z-дың екі талдауы» деген мақаладан басқа. Онда ол Гитлер Германиясында Франц Йегерстаттер, Ханс және Софи Шолльдың іс-әрекеттерін және олардың жалғыз сыйлық ретінде өлімді қабылдауға дайындығын қарастырады. Кохут пікірінше, бұл адамдар ақылдан безген емес, бірақ «олар өз іс-әрекеттерінде жоғары және терең психологиялық шындыққа жеткен». Олардың құндылықтары нацистік режимнің талаптарына бойын салудан бас тартудан өзге жол қалдырмады.

Митчерликтің лаудациясы

Кохут 1969 жылы қазан айында Франкфурт-на-Майне қаласында сөйлеуге шақырылғанда неміс халқының соғыстан кейінгі психологиялық проблемалары туралы айтты және жазды. 1950 жылдардан бері танысқан Александр Митчерлихке Неміс кітап саудасының бейбітшілік сыйлығы табысталғанда ол мақтау сөз сөйлеуші ретінде таңдалды. Митшерлих – медицина ғылымдарының докторы және психоаналитик, ол Германияның Екінші дүниежүзілік соғыс және Холокостқа қатысты кінәсі туралы бірнеше сәтті қабылданған кітаптар жазған. Кохуттың басты тезисі Митчерлихтің "жеке емдеудің аналитикалық принципін бүкіл халықтың емдік трансформациясына қолданғаны" болды. Көрермендер қатарында Германия Федеративтік Республикасының Президенті Густав Хайнеман да болды, ал сөйлеген сөзі тікелей эфирде шамамен 20-30 миллион адамға жетті.

Психоаналитикалық өзіндік психологияның дамуы

Екінші дүниежүзілік соғыс пен Холокосттан кейін Фрейдтік талдау жеке кінәға назар аударды және жаңа заман рухын (өзінің кім екендігі, мағынасы, идеалдары және өзін-өзі білдіру мәселелерімен күресіп жатқан адамдардың эмоционалдық мүдделері мен қажеттіліктерін) толыққанды көрсетпеуге бейім болды. Кохут бастапқыда өзін өзіндік ерекшелік ретінде қарастыратын, бірақ эгомен бірге өмір сүретін дәстүрлі аналитикалық көзқарасқа адал болуға тырысты, алайда кейін Фрейдтің id, ego және superego құрылымдық теориясын қабылдамады. Ол өзінің идеяларын үш бөліктен тұратын "Өз" деп атады. Кохуттың пікірінше, бұл үш бөлікті Өз тек қана адамның "Өзіндік күйлерінің" қажеттіліктері – оның ішінде құндылық пен денсаулық сезімі – басқалармен қарым-қатынаста қанағаттандырылғанда дамуы мүмкін. Дәстүрлі психоанализден айырмашылығы, ол инстинктивті қозғаушы күштерге (жыныстық және агрессияға), ішкі қақтығыстарға және қиялдарға назар аударады, сондықтан Өзіндік психология қарым-қатынастардың өзгеруіне ерекше мән берді. Кохут нарциссизмді үлгі ретінде пайдаланып, біздің "Өзімізді сезіну" қалай қалыптасатынына қызығушылық танытты. Егер адам нарциссистік болса, ол өзіне деген сенімсіздік сезімін жасыруға мүмкіндік береді. Өзін жоғары бағалап, адам өзін құндысыз сезінбейді.

Бастауы

Луис Шапиро мен Жером Кавка сияқты адамдардан басқа, Кохуттың әріптестері оның жаңа идеяларын қабылдамады. Дегенмен, Арнольд Голдберг, Майкл Франц Баш, Пол Орнштейн, Анна Орнштейн, Пол Толпин, Мариан Толпин және Эрнест Вольф сияқты жас талдаушылар, сондай-ақ бастапқыда Джон Гедо оның жұмысына қызығушылық танытты, ал Дэвид Маркус та бір кезде қатысты. Голдберг ақырында топтың басты тұлғасы болды, ал Пол Орнштейн Кохуттың жинақталған еңбектерінің редакторы атанды. Баш топтың ең өзгеше ойшылы болды, бірақ ол оның шетінде қалуды жөн көрді. Топ бастапқыда Кохуттың пәтерінде «Өзінің талдауы» деген атпен шығатын қолжазбасын талқылау үшін жиналды. 1969 жылдың көктемі мен шілде айының басында осындай тоғыз жиын өтті. Топ бұл қолжазбаны қиын деп тапты, ал пікірлер Кохутты осы кітапқа жаңа кіріспе жазуға итермеледі, ол кейін кітаптың бірінші тарауы болып, «Кіріспелі ойлар» деп аталды. Шындығында, бұл жаңа кіріспе жазылғанға дейін болған қарағанда кітапты түсінуді одан да қиындатқан болуы мүмкін.

Өзін-өзі талдау

"Өзін-өзі талдау" – Хайнц Кохуттың 1971 жылы жарық көрген тұңғыш монографиясы. Бұл – нарциссикалық тұлғалық бұзылулар және олардың психоаналитикалық емделуі туралы зерттеме. Кохут өзінің негізгі тұжырымы ретінде Хайнц Хартман жасаған өзіндік пен эгоның (неміс тілінде das Selbst және das Ich) тұжырымдық ажыратылуын алады. Ид, эго және суперэго – психикалық аппараттың құрамындағы және ақыл-ойының агенттері болса, өзіндік – агенттік емес, бірақ психикалық аппараттың құрамы мен құрылымын құрайтын мазмұн. Өзіндік екі құрылымдық бөліктен тұрады: қадір-қасиетті өзі және құдіретті объект. Бұл құрылымдар барлық адамның – сауларының да, ауруларының да – дамуында кездеседі. Олардың өзіндік даму жолы бар, Кохуттың (сол кездегі) пікірінше, ол объектілік сүйіспенділік даму жолынан бөлек болды. Нарциссикалық бұзылған адамдарда бұл даму тоқтап, нарциссикалық құрылымдар басылып, олармен байланысты нарциссикалық энергиялар субъектінің билігінде болмайды. Бұл өзіне деген сенімсіздікке және көптеген тұманды симптомдарға, соның ішінде мүмкін болатын ауытқуларға әкеледі. Анализ барысында бұл құрылымдар белсендіріледі және науқас оларды өзгерте алады. Кейбіреулерде қадір-қасиетті өзі басым болады, нәтижесінде «айна көшіру» деп аталатын құбылыс пайда болады, онда науқас аналитиктен құрмет күтеді. Басқаларында құдіретті объект басым болады, және бұл жағдайда науқас аналитикке қатысты идеализациялық көшіруді жүзеге асырады. Қалыпты балалық шақта да, анализде де, бұл (қайта) белсендірілген құрылымдар ішкі қабылдаудың трансмутация процесіне қатысады, содан кейін қадір-қасиетті өзі – мақсаттар жиынтығына, ал құдіретті объект – идеалдар жиынтығына айналады. Психоаналитик сияқты басқа да тұлғалар «өзіндік объектілер» деп аталады, өйткені олар өзіндіктің бір бөлігі ретінде қабылданады. Динамикалық теория балалық шақтағы дамуға баса назар бөлсе де, Кохут мұндай өзіндік объектілік қарым-қатынастардың қажеттілігі балалық шақта тоқтамай, адам өмірінің барлық кезеңінде жалғасады деп сенді. Кохут өзінің теориясын драйв теориясы мен Эдип кешені теориясына паралель ретінде ұсынды. Бұл теория Эдип кешені пайда болғанға дейін психологиялық бұзылуларға ұшыраған науқастарды сипаттауға бағытталған. Бұрыннан осы науқастар психоаналитикалық емделуге тым осал деп есептелген. Кохуттың теориясы психоаналитикалық емді осы науқастарға да қолдануға мүмкіндік берді.

Талдау мен қалпына келтіру арасында

1971 жылы «Өзін-өзі талдау» кітабы жарық көргеннен кейін Кохутқа лимфома немесе лимфалық қатерлі ісік диагнозы қойылды. Қатерлі ісік баяу тарады, бірақ 1977 жылға дейін көбінесе бақылауда ұсталып тұрды. Ол өзінің ең үлкен жетістіктерін тойлап жүрген кезде, оның бақылауынан шыққан ауруға тап болды. Ауруының салдарынан ол көптеген сөз сөйлеу шақыруларын қабылдамай, Гарвард университетінде сөз сөйлеу мүмкіндігінен және Венадағы Фрейд лекциясын оқудан бас тартты. Принстон университетіндегі баяндамасынан да бас тартты, бірақ 1973 жылдың қараша айында оған құрметті диплом берген Цинциннати университетінде үнемі сөз сөйледі. 1973 жылы Кохуттың 60 жылдығына арналған банкет ұйымдастырылды, ол өзіндік психология бойынша конференцияға айналды. Конференцияға Франкфурттан Александр Митчерлих, Цюрихтен Пол Парин, Парижден Жак Палачи және АҚШ-тан көптеген психоаналитиктер, соның ішінде Денверден Рене Шпиц қатысты. Венаның танымал тарихшысы, Принстоннан Карл Шорске баяндама жасады. Ең қызықтысы – Джон Гедо баяндама жасаған банкет болды. Кохут Гедоның сөзіне жауап ретінде, бірнеше ай бойы дайындалып, жатқа алған және спонтанды жауап ретінде ұсынған сөзбен жауап берді. Бұл сөз кейін «Психоанализдің болашағы» деген атпен жарияланды. Строзиердің пікірінше, Кохуттың ауруы оны өзіндік ойлауға мәжбүр етті және психоанализ теориясындағы маңызды жаңалықтарға әкелді. Ол көптеген талдаушылар өздерінің талдауларын интерпретациялардың арқасында ұятқа салу арқылы жүргізгенін, невротикалық патологияның нарциссикалық проблемалардың жасырын түрі екенін, идеализацияның қорғаныс механизмі емес екенін, әр адамға мойынсұну қажеттігін және ашудың өзіндік ыдыраудың салдары екенін түсінді. Ол классикалық метапсихологиядан бас тартып, өзінің орталық тұсы өзі болып табылатын жалпы психологиясын құрды. Бұл – өзіндік психологияның кең мағынадағы түрі. Жақындап келе жатқан өлім Кохутты өз ойларымен ойлауға итермеледі. Ол психоанализді түбінен діңкелейтінін білді және революциялық жұмысын аяқтауға уақыты жетпейді деп қорқады. Көбінесе ол психоаналитикалық әдебиеттерді оқуды тоқтатты, себебі басқалар одан жақсы айтады немесе жаман жазады деді. Ол уақытын өзінің жазбаларына, музыка тыңдауға және өнер туралы оқуға арнады.

Нарциссистік ашу-ызаға

Өзінің "Өзін-өзі талдау" атты кітабында Кохут нарциссикалық ашу-ыза тақырыбы жеке қарастырылатынын айтады. Ол мұны 1972 жылы жарық көрген "Нарциссизм және нарциссистік ашу-ыза туралы ойлар" атты мақаласында атап өтті. Мақалада Кохут былай деп жазды: Нарциссикалық ашу-ызаның көптеген түрлері бар, бірақ олардың барлығы белгілі бір психологиялық ерекшелікті бөліседі, бұл оларға адам агрессиясының кең аясындағы ерекше орын береді. Кек алу қажеттілігі, жасалған қателікті түзету, қандай да бір жолмен келтірілген зиянды жою және осы мақсаттарға жетудегі терең, тоқтаусыз құштарлық, нарциссикалық жарақат алған адамдарға демалыс бермейтін күйзеліс – бұл нарциссикалық ашу-ыза құбылысының барлық түрлеріне тән ерекшеліктер және оны басқа агрессия түрлерінен ажыратады. Осы себепті оған сын айтылды, оның агрессия мен ашу-ызаға қатысты көзқарастары жеткіліксіз, тіпті ең жақсы жағдайда үстіртті деп бағаланды. Фрейд үшін ашу-ыза – біздің эголарымызды цивилизацияның жұқа ғана қабаты бөлетін, бастапқы психологиялық деңгейге регрессия нәтижесінде туындайтын соғыстардың, төзімсіздіктің және қысымның биологиялық алғышарты еді, оны бағындыру қажет. Кохут үшін тарихты да, адам жанын да мұндай редукционистік формулалармен түсіндіру мүмкін емес. Оның пікірінше, ашу-ыза – өзіндік құлдырауының салдары. Оның ойынша, ашу-ызаның күші оны тудырған кемсітуге пропорционал емес. Ашуға толы адам оны ренжіткен адамға ешқандай жанашырлық танытпайды. Дегенмен, ересектердегі агрессия мақсатқа бағытталған және шектеулі. Ашу, керісінше, кек алудың үрейлі қажеттілігінен, қателікті түзету үшін кешірімсіз ашудан тұрады, егер адам өзін-өзі тәжірибелі кемсітудің салдарынан ыдырап қалса. Кохут 1976 жылы "Жаратылыстық, харизма, топтық психология. Фрейдтің өзін-өзі талдауына қатысты ойлар" атты тағы бір маңызды мақала жариялады. Ол психоаналитикалық қауымдастыққа қатысты бірнеше пікірлер айтудан бастайды, содан кейін Фрейдтің өзін-өзі талдауына және Вильгельм Флисспен қарым-қатынасына көшеді, бірақ соңында харизматикалық және мессиалық тұлғалар туралы жазады. Оның мысалдары – Гитлер мен Черчилль. Бұл мақаладағы басты ұғым – топтық өзіндік, ол "потенциалды жемісті ұғым" ретінде ұсынылады. Харизматикалық және мессиалық тұлғалар балалық шақтағы жағдайлардан қалыптасады, онда балаға алдымен жанашырлық көрсетілген, бірақ содан кейін айнадағы және идеалданған бейнелер оларға "күтпеген және болжай алмаған күйзелістерді" тудырған. Нәтижесінде бала өзіндік объектілердің міндеттерін орындауға кіріседі, өзіне қатысты супер-эмпатияны дамытады, ал сыртқы әлемге деген эмпатия мен ашу-ызаны жоққа шығарады. Ол ертедегі өзіндік объектілерден көрген азапқа ашумен толы архаикалық әлемде өмір сүре бастайды. Ол өзін кемелді сезінеді, өзінің кемелділігін өзінің әділдігімен бекітеді және өзін-өзі бағалаудың өкілетті реттеушілері ретінде қызмет ететін басқаларды бақылауға талап етеді. Бұл адамдар ерекше сезімталдыққа ие.

Топ жаңадан бастайды

"Өзін-өзі талдау" атты еңбегі жарияланғаннан кейін, бір жағынан Кохут пен Анна Фрейд және Курт Эйслер арасындағы достық баяу суыта бастады, себебі соңғылары Кохуттың жұмысының салдарына көз жеткізе бастады. Кохуттың құрбыларының арасында бұл үрдіске ерекше тосқауыл болғандар – Рене Спиц және Жером Кавка еді. Көптеген бұрынғы достары одан жаңылды. Мысалы, Нью-Йорктық Мартин Стейн Кохуттың 1977 жылғы кітабын "Journal of the American Psychoanalytic Association" журналында қатты сынады. Кохут тіпті Чикаго психоанализі институтының кеңесінен де шығарылды. 1973 жылы Кохут 1969 жылдан бері іс-қимылсыз болған жас ізбасарларын қайта жинап, "Casebook" деп аталған, ресми түрде "The Psychology of the Self: A Casebook" кітабын жазуға кірісті. Шақырылғандар: Джон Гедо, Арнольд Голдберг, Майкл Франц Баш, Пол Орнштейн және Анна Орнштейн, Пол Толпин және Мариан Толпин, Эрнест Вольф, Дэвид Маркус және Мейер Гюнтер. Бірақ Гедо көп ұзамай топтан шығып кетті. Осы идея бойынша, Кохуттың шәкірттері Кохуттың жетекшілігімен жүргізілген талдаулардың жағдайларын сипаттауға тиіс еді, ал Кохут кітапқа өз түсініктемелерін қосатын еді. Кітапты Арнольд Голдберг редакциялады, бірақ Джон Гедо 1974 жылы топтан кетіп, Кохуттың өзі де көп ұзамай жобадан бас тартты, дегенмен мұқабасында "Хайнц Кохуттың қатысуымен жазылған" деп көрсетілген. Содан кейін Кохут кішкентай топты құрды, олар жеке үйлерде жиналатын. Чикагодан тыс жерлерден де адамдар шақырылды. Бұл топ 1978 жылы өзіндік психология бойынша жылдық конференцияларға айналды.

Өзін-өзі қалпына келтіру

Кохуттың екінші монографиясының атауы – «Өзін-өзі қайта жаңғырту». Ол 1977 жылы жарық көрді. Кохут бұл кітапты 1974 жылы жазғы демалысында Калифорния штатының Кармел қаласында жазуға кірісті. 1975 жылдың ақпанына дейін ол шамамен «үштен екісін» жазып бітірген, ал маусым айында жақын арада аяқталатынын айтты. Кітаптың алғашқы атауы өте ұнамсыз болды: «Өзін-өзі қайта жаңғырту: талдауды тоқтату туралы ойлар және емдеу тұжырымы». 1975 жылдың жазынан кейін ол кітаптың аяқталғанын мәлімдеді. 1975 жылдың қазанында ол соңғы атауға – «Өзін-өзі қайта жаңғырту» – келді. Дегенмен, ол келесі жыл бойы да кітаппен жұмыс істеді және осы уақыт ішінде қосымша тақырыптан бас тартты. Кітап 1977 жылдың көктемінде жарық көрді және бірден сәттілікке ие болды: маусым айына дейін 11 500 данасы сатылды. «Өзін-өзі қайта жаңғырту» – Кохуттың ең жақсы жазылған және ең түсінікті кітабы. Ол алғашқы кітабы «Өзін-өзі талдау» оқуды қиын еткен қозғалыс теориясы мен психоаналитикалық метапсихология тілінен мүмкіндігінше аулақ болуға тырысты. Кохут жаңа кітабын оқырмандарға қолжетімді етуді шешті және баспасының редакторы Натали Альтманмен бірге жұмыс істеді, ол оның мәтінін оқып, пікір білдірді. Бұл жұмыс 1976 жыл бойына созылды. «Қайта жаңғырту» Кохуттың табысқа жеткен туындысы болды, ол өзінің идеяларын жасырын қалпынан ашық көрсетті. Ол қозғалыс теориясы мен оның тілінен бас тартты және енді ешқашан дәстүрлі фрейдтік психоанализге оралмады. Фрейдтен мұра еткен психоаналитикалық техниканың барлық қағидалары қазір сынға ұшырады: қозғалыс теориясы, нәрестелік сексуалдық қатынастың орталық рөлі, Эдип кешені, қақтығыстар, қорғаныс және қарсылық арасындағы тығыз байланыс, сондай-ақ проблеманы шешу. Кохут фрейдтік ойлаудан айқын үзіліс жасады. Кохут «Өзін-өзі қайта жаңғырту» кітабының «бір салада шеберлікке жеткен автордың жеке жазған техникалық немесе теориялық монографиясы емес» екенін айтады. Керісінше, «бұл талдаушының жылдар бойы адал еңбек еткеніне қарамастан, психоанализдің қолда бар аясында түсіне алмаған мәселеде көбірек түсінік табуға жасаған әрекеті туралы есеп». Ол «бір-біріне қайшы келетін, негізсіз және көбінесе түсініксіз теориялық болжамдардың батпағында батып жүр» дейді және алға жылжудың жалғыз жолы – «клиникалық құбылыстарды тікелей байқауға және менің байқауларыма сәйкес келетін жаңа тұжырымдамаларды құруға оралу» екенін түсіндіреді. Ол өзінің ойларын бұрынғы ойшылдардың ойларымен үйлестіруге тырысқанын айтады, бірақ психоанализ саласындағы көптеген авторларды айналып өтеді, бірақ Фрейдті емес. Ол онымен үнемі диалогта болады және көбінесе оған қарсы шығады: Фрейд енді тарих, тұжырымдамалық, терапиялық немесе философиялық тұрғыдан маңызды ойшыл емес. Кохут Трагикалық адам (адам туралы оның көзқарасы) және Кінәлі адам (Фрейдтің адам туралы көзқарасы) туралы жазады, ал Фрейд Кохутты тұншықтыруға тырысады. Ол тыныс алу үшін күреседі, ал «жалғыз құтқарылу – бұл тыныс алу күресі Кохутты өз идеяларын өрісті мәңгілікке өзгерткен жолдармен нақтылауға мәжбүр етеді». Фрейд үшін психоанализдің мәні – «нейротикалық қайғы-қасірет жалпы бақытсыздыққа айналуы», санасыз саналы болуы керек, басқыншылық кедергілері еңсерілуі керек, және жарық құштарлықтардың қазандығына енуі керек, сондай-ақ шындықты бетпе-бет көру керек, одан не туындағанына қарамастан. Фрейд үшін Кохуттың психиканы жаңа нәрсеге айналдыру туралы идеясы «толыққандай жат және өте наив» болды. Строзиердің жазуынша, «Фрейдтің истериямен айналысқан алғашқы еңбектерінде Кохут, ол көбінесе өзінің көзқарастарының дұрыстығына деген сенімі мен күшті күші арқылы емдеген». Фрейдтің мақсаты – ауруды емдеу емес еді. «Фрейдтің құндылықтары бірінші кезекте денсаулық құндылықтары емес еді», – деп жазды Кохут. Алайда Кохуттың пікірінше, «Фрейд тереңдік психологиясын жасағаны үшін мәңгілікке қарыздар». Кохут фрейдтік қозғалыс теориясын түбегейлі түрде күмәнге ұмтылуды қалады, сонымен қатар ол фрейдтік талдаушылардың мақсаттарын да күмәнге ұмтылуы керектігін түсінді: «балалық қозғалыстарды бейімделу арқылы игеру, санасыз материалды саналы ету және эгоның өрісін кеңейту және босату». Кохуттың замандастарының өте аз бөлігі бұл мақсаттардың қозғалыс теориясынан туындағанын түсінді. Бұл парадигманы сынға алу психоанализдің өзегіне шабуыл жасаумен тең болды.

"Мистер З-дің екі талдауы"

1977 жылы 64 жасында Коут "Мырза Z-дың екі талдауы" атты мақала жазды. Бұл мәтін алғаш рет "Өзін-өзі қалпына келтіру" кітабының неміс тіліндегі басылымына арналған, онда ол "Мырза X" жағдайын алмастыруы тиіс болған. Оқиға автобиографиялық, бірақ Коут мұны ешкімге мойындаған жоқ. "Мырза X" жағдайы алғашқыда неміс талдаушысы Анита Экштедт жазған болатын. Мырза X Экштедт талдаған теологияны оқыған неміс студенті болды, бірақ Коут оны Бейбітшілік корпусына қосылғысы келген, бірақ қабылданбаған жас американдыққа айналдырды. Ол, көрінеу, Коуттың жас әріптесімен бірге АҚШ-та талдаудан өткен. Мырза Z Коуттың төрт жыл бойы екі рет талдаған науқасы ретінде суреттеледі, алдымен Фрейдтік көзқарас бойынша, ал бес жылдық үзілістен кейін Коуттың өзіндік психологиясының жаңа аясында. Екі талдау да бес жылға созылды. Коут әйелі Элизабетке немесе ұлы Томасқа Мырза Z жағдайы туралы айтпады және мақаланы оларға оқып бермеді, бұл оның барлық еңбектерімен жасаған әдеті болған. Элизабет пен Томас Коут қайтыс болғаннан кейін ғана мақаланы оқыды. Коуттың өзі Мырза Z болған-болмағанына нақты жауап жоқ, бірақ Строзиер де, Кокс та оны күшті дәлелдермен қорғайды. Строзиердің айтуынша, өзіндік психология үшін осындай маңызды жағдайды Коут өзінің теориясы бойынша екі кітап жазғаннан кейін 1977 жылға дейін пайдаланбауы мүмкін емес еді.

Саяси көзқарастар

Кохут саяси адам болған жоқ. Оның өмірбаяуын жазған Строзьердің айтуынша, Кохут Венаны басып алған нацистерге аса мән бермеген. АҚШ-та ол либералдық көзқарастағы адам ретінде танылды және қару-жарақ иелігін мемлекеттік бақылауда ұстауды жақтады. Ол Вьетнам соғысын аморальды әрі ақымақтық деп есептеді, бірақ бастапқыда ұлының соғысқа қарсы көзқарасын толық түсінбеді. Томас Кохут сол кезде Оберлин колледжінде оқыды, ол құлдыққа қарсы күрестен бастап, барлық түрлі әлеуметтік теңсіздікке қарсы ұзақ тарихы бар еді және Жерасты жолының маңызды бекеті болған. Ақырында Кохут ұлының пікірінде дұрыс нәрсені көре бастады, ал олардың Никсонға қарсы сезімдері оларға ортақ тіл табуға көмектескен болуы мүмкін.

Өлім

Өмірінің соңғы аптасында, уақыты таусылып бара жатқанын сезінген Кохут, бар күшін отбасы мен достарымен бірге өткізуге арнады. 1981 жылғы 7 қазанда кешкісін комаға түсіп, 8 қазанда таңертең Чикагода рактан көз жұмды.

Жарияланымдар

Өзін-өзі талдау: Нарциссикалық тұлғалық бұзылыстарды психоаналитикалық емдеуге жүйелі тәсіл (1971). Халықаралық университеттер баспасы, Нью-Йорк. Өзін-өзі қалпына келтіру (1977). Халықаралық университеттер баспасы, Нью-Йорк. Өзін іздеу: Хайнц Кохуттың таңдамалы жазбалары 1950–1978, 1-том (1978). Пол Орнштейннің редакциясымен. Халықаралық университеттер баспасы, Нью-Йорк. Өзін іздеу: Хайнц Кохуттың таңдамалы жазбалары 1950–1978, 2-том (1978). Пол Орнштейннің редакциясымен. Халықаралық университеттер баспасы, Нью-Йорк.

Өлімнен кейін

Анализ қалай емдейді? (1984). Ред. Арнольд Голдберг, Пол Э. Степанскимен бірге. Чикаго университетінің баспасы, Чикаго және Лондон. Өзіндік психология және гуманитарлық ғылымдар (1985). Ред. Чарльз Б. Строзиер. W. W. Norton & Co., Нью-Йорк және Лондон. Кохуттың өзіндік психология және психотерапия семинары жасөспірімдер мен жас ересектермен (1987). Ред. Мириам Элсон. W. W. Norton & Co., Нью-Йорк және Лондон. Өзін іздеу: Хайнц Кохуттың таңдамалы жазбалары: 1978–1981 жж. 3-том (1990). Ред. Пол Орнштейн. Халықаралық университеттер баспасы, Мэдисон, Коннектикут. Өзін іздеу: Хайнц Кохуттың таңдамалы жазбалары: 1978–1981 жж. 4-том (1991). Ред. Пол Орнштейн. Халықаралық университеттер баспасы, Мэдисон, Коннектикут. Өмір қисығы: Хайнц Кохуттың хат алмасуы, 1923–1981 (1994). Ред. Геффри Кокс. Чикаго университетінің баспасы, Чикаго және Лондон. Чикаго институтының лекциялары (1996). Ред. Пол Толпин және Мариан Толпин. "Аналитикалық баспасөз", Хиллсдейл, Нью-Джерси.

Хайнц Кохутпен бірлесіп

Арнольд Голдберг (ред.): "Өзінің психологиясы: жағдайдар жинағы". (1978) Халықаралық университеттер баспасы, Нью-Йорк. Филип Ф. Д. Рубовиц Сейтц: "Кохуттың фрейдистік көзқарасы" (1999). "Аналитикалық баспа", Хиллсдейл, Нью-Джерси және Лондон.

Хайнц Кохут пен оның теориялары туралы әдебиет

Фил Моллон: Өзін босату: Хайнц Кохуттың емдік мұрасы (2001). Аллен Сигель: Хайнц Кохут және Өзіндік психология (Қазіргі психотерапия жасаушылары) (1996), Кохуттың мұрасы: Өзіндік психологияға қосқан үлесі (1984). Пол Э. Степански және Арнольд Голдберг редакциялаған. Аналитикалық баспа, Хиллсдейл, Н. Дж. Чарльз Б. Строзиер: Хайнц Кохут: Психоаналитик болу жолы (2004). "Фаррар, Штраус және Жиру", Нью-Йорк. Уайт, М. және Вайнер, М., Өзіндік психологияның теориясы мен тәжірибесі (1986). Эрнест С. Вольф: Өзінді емдеу: Клиникалық өзіндік психология элементтері (2002). Чарльз Б. Строзиер, Константин Пинтерис, Кэтлин Келли және Дебора Шер: Өзіндіктің жаңа әлемі, Хайнц Кохуттың психоанализ және психотерапияны өзгертуі (2022). Оксфорд университетінің баспасы, Оксфорд, Ұлыбритания.