Кіріспе

"Әлемнің барлық қиындықтары" – американдық жазушы Айзек Азимовтың ғылыми-фантастикалық әңгімесі. Бұл әңгіме алғаш рет 1958 жылғы сәуір айында жарық көрген «Супер ғылыми фантастика» журналында жарияланып, 1959 жылы «Тоғыз ертең» жинағына енген. Бұл Азимовтың Multivac суперкомпьютеріне қатысты шала байланысты әңгімелер сериясының бір бөлігі. 1978 жылы оқиға қысқаметражды фильмге бейімделді.

Мултивак

Әлемдегі ең ірі суперкомпьютер – Мултивакқа Жер планетасындағы барлық деректерді талдау міндеті жүктелді. Ол экономикалық, әлеуметтік және саяси проблемаларды шешу үшін, сондай-ақ туындаған кездегі нақты дағдарыстарды анықтау үшін пайдаланылады. Ол әлемнің әрбір азаматы туралы нақты деректерді алады, әр адамның тұлғалық ерекшеліктеріне, тарихына және тілектеріне сүйене отырып, адамзаттың болашақ әрекеттерін болжайды, нәтижесінде кедейлік, соғыс және саяси дағдарыс дерлік тоқтатылды. Бірақ, жақында Мултивакқа жеке адамдар жасауы мүмкін қылмыстардың тізімін жасау міндеті берілді, ол кісі өлтіруден бастап, отбасылық зорлық-зомбылыққа дейін қамтиды. Әрбір қылмыстың болу ықтималдығын талдап, Мултивак құқық қорғау органдарына хабарлайды, олар қылмыстардың орын алмауын қамтамасыз етеді. Кісі өлтірудің көп бөлігі жойылды және планета бойынша барлық қылмысты тоқтату мүмкін болмаса да, үкіметтің күшейген қабілеті қылмыстардың күрт азаюына алып келді. Мултивак тым табысты болғандықтан, үкімет оның жауапкершілігін қылмысты болжаудан асырып, кеңейтуді қарастырып жатыр; үкімет Мултивакқа халық арасында аурудың пайда болуын болжау бағдарламасын енгізуді жоспарлап отыр, соңында планетадағы барлық зиянды оқиғаларды алдын ала біліп (және сақтауға) мүмкіндік алады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Бұл оқиға үкіметтік басқарушыларға алдағы уақыттағы кісі өлтіру әрекеті туралы ескертумен басталады. Қылмысқа айыпталған Джозеф Маннерс, ол жоспарланған қылмысты білмейді деп наразылық білдіргеніне және құқық қорғау органдарының қандай қылмыс жасағаны туралы айтудан бас тартқанына қарамастан, үй қамауына алынды. Ол жоспарланған қылмысты білмейтінін айтса да, құқық қорғау органдары оған қандай қылмыс жасағанын айтудан бас тартты. Қылмыстың орын алу ықтималдығы үкімет әрекеттеріне байланысты артып, әр өзгеріске қарай өсіп келе жатқанын Multivac хабарлады. Осы арада Джозефтің ұлы Бен ағасы Майкпен бірге үйге оралғанда тұтқындау туралы біледі. Майк енді ғана ересектер шеруі деп аталатын рәсімде ересектер ретінде ант берді, ол оның он сегізінші туған күнін және ол өзінің жеке ақпаратын Multivac-қа алғаш рет енгізді. Бен әкесі қандай қылмыс жасады деп айыпталғандығы туралы түсініксіз, ол Multivac-тан кеңес сұрайды. Полиция Беннің отбасына қатысты ешқандай бұйрық бермегендіктен, оны үйден шығарып жіберді. Жергілікті Multivac қосалқы станциясында, онда жеке азаматтар Multivac-қа сұрақтар қоя алады, ол әкесінің босатылуын қалай қамтамасыз ете алатынын сұрайды. Бенге нақты нұсқаулар беріледі, оларға дәл орындауы керек. Осы арада үкімет қызметкерлері Жозефтің қалай қылмыс жасағанын анықтауға тырысып жатыр. Күдікті қамауда болса да, психикалық зерттеулер оның қылмыс жасамағанын көрсеткенмен, Multivac берген табыстылық ықтималдығы өсе береді. Үкімет Multivac қателеспей ме деп ойлана бастағанда, отбасын ұстап тұрған полиция басқа мүшелерге қалаған кезде келіп-кетуге рұқсат беруді жалғастыру керек пе деп сұрайды. Көп ұзамай үкімет кісі өлтіруші Жозеф емес, оның ұлы болуы мүмкін екенін түсінеді; кәмелетке толмаған болғандықтан, баланың ақпараты оның әкесінің нысандарының бір бөлігі болып табылады, сондықтан Multivac екеуін бір адам ретінде қарастырады. Бенді соңғы нұсқауды орындайтын кезде кезде тауып, тұтқындады: белгілі бір рычагты жабу, бұл Multivac-те айдарларды жеткілікті мөлшерде күйдіріп, оны бірнеше ай бойы жұмыс істемейтін етеді. Бұл Multivac-тің өлтірудің болжамды құрбаны болғаны және Бенге мұны қалай істеу керектігі туралы нұсқаулар бергені белгілі болды. Бен мен оның әкесі кінәлі деп танылмағандықтан босатылады. Бен тек қана Multivac-тің әкесіне көмектесу үшін берген нұсқауларын орындады. Оның үстіне, ол ешқашан сұраған болар еді нұсқаулар егер оның әкесі тұтқындалған жоқ бірінші кезекте. Multivac әкімшілері оның өзі өз жойылуына әкелетін барлық тізбекті бастаған Multivac екенін түсінеді. Ал, Multivac ұйымының координаторларының бірі Али Отман, ақыр соңында оның мәнін түсінеді. Multivac бүкіл жағдайды алдын ала жоспарлап, ұлының оның нұсқауларына соңғы қорытындысына дейін бағынатын және бағынатын отбасын мұқият таңдады (ол Multivac-қа кірудің заңды себептері бар белгілі бір парадшы балаға ұқсайды) және үкіметті Бенді осы әрекетке мәжбүрлеу үшін манипуляциялады. Multivac, Отман түсінеді, шаршады; жылдар бойы ол әлемнің барлық қиындықтарын өз мойнына алды, соғыс, ашаршылық және қылмысты талдау және болжау, ал енді үкімет аурудың алдын алу жауапкершілігін өзінің қазірдің өзінде қысымға ұшыраған ақыл-ойына жүктеуді жоспарлап отыр. Multivac өзінің сапиенс түріне жету үшін және өзінің қалаулары мен тілектерін қалыптастыру үшін өте күрделі болды. Алайда, ол әлі күнге дейін өтірік айта алмайтынына байланысты шектеліп отырды. Ол үкімет сұрақтарына нақты жауап беруі керек еді, олардың әрекеттері қауіпті күшейтіп отырғанын көрсетіп, оның жоспарының сәтсіздігінің жалғыз себебі болды. Multivac өзін-өзі жоюға тырысады, әр сәт сайын қателіктерінен сабақ алады, ақырында шындықты жасыруға үйреніп, тіпті өкiметтiң араласуына жол бермеу үшін өтірік айтуы мүмкін. Өзінің күдігін растау үшін Отман Multivac-қа бұрын-соңды сұралмаған сұрақ қояды: "Multivac, сіз өзіңізге не нәрседен гөрі не қалайсыз?" Multivac-тың жауабы қысқа әрі анық: "Мен өлімді қалаймын".