Кіріспе

Будапешт гамбиті (немесе Будапешт қорғанысы) – шахмат ашылысы, келесі жүргілермен басталады:

1. d4 Nf6
2. c4 e5

1896 жылы дебют жасағанына қарамастан, Будапешт гамбиті 1918 жылы гроссмейстер Милан Видмардың Акиба Рубинштейнге қара түспен жеңіліс тапқаннан кейін ғана алдың қатардағы ойыншылардың назарына ілікті. 1920 жылдардың басында танымалдылығы артты, бірақ қазіргі кезде жоғары деңгейде сирек ойналады. Ол басқа негізгі варианттарға қарағанда төменрек тең түру көрсеткішіне және қаралар үшін жалпы нәтижесі де төмен. 3. dxe5 соңында қаралар 3...Ne4 Фажарович вариантына тырыса алады, ол фигураларды жылдам дамытуға бағытталған, бірақ ең көп таралғаны 3...Ng4, аққа үш негізгі мүмкіндік береді. Адлер варианты 4. Nf3 ақтың фигураларымен, әсіресе маңызды d5 алаңында бақылауды іздегенін көрсетеді. Алехин варианты 4. e4 аққа маңызды кеңістіктік артықшылықты және күшті ұстанымды береді. Рубинштейн варианты 4. Bf4 аққа маңызды таңдау ұсынады, 4...Nc6 5. Nf3 Bb4+ соңында 6. Nbd2 және 6. Nc3 арасында. 6. Nbd2 жауабы позициялық ойынға алып келеді, онда ақ түс артықшылықты пайдаланады және қысым жасауға тырысады, ал 6. Nc3 пешканың артықшылығын сақтайды, бірақ ақ пешка құрылымын әлсіздетеді. Қара әдетте агрессивті ойынды іздейді (көптеген варианттар теорияны білмейтін қарсыластарды таң қалдыруы мүмкін) немесе ақтың пешка құрылымын бұзуға тырысады. Будапешт гамбиті бірнеше нақты стратегиялық тақырыптарды қамтиды. 3. dxe5 Ng4 соңында ақтың e5-тегі қосымша пешкасы үшін күрес жүреді, қаралар әдетте Nc6 және (Bc5 немесе Bb4+ соңында) Qe7 арқылы шабуылдайды, ал ақ оны көбінесе Bf4, Nf3 және кейде Qd5 арқылы қорғайды. 4. Nf3 вариантында ойын қаралардың ақтың қорғанысына шабуыл жасауымен немесе ақтың f2–f4 итерілісімен қаралардың патшалық қанатына шабуыл жасауымен дами алады, онда қаралар e3 пешкасына қарсы орталықта жауап береді. Көптеген варианттарда c4–c5 жүргілігі аққа кеңістік алуға және оның мүмкіндіктерін ашуға мүмкіндік береді, ал Bf8–b4+ қараға жылдам дамуға мүмкіндік береді.

Тарих

Шахмат жазбаларындағы мақаласында Эдвард Винтер осы ашылудың тарихы әлі толыққанды анықталмағанын көрсетті. Будапешт гамбитімен алғашқы танымал партия Адлер–Марочи (1896 жылы Будапештте өткен). Бұл партияда гамбиттің маңызды ерекшеліктері болды, мысалы, қаралардың белсенді ойыны және ақтардың тым ерте патшайымды жылдыру қатесі. Ақтарды ойнаған ойыншының деңгейі жоғары болмағандықтан, жаңа ашылу тек осы ойынды көрген жергілікті сарапшылардың назарына ілікті. Мажар ойыншылары Иштван Абоньи, Зигмонд Бараш және Гюла Брейер ашылуды одан әрі дамытты. Брейер 1916 жылы Будапешттегі шағын турнирде голланд хирургы Йоханнес Эссерге қарсы ойнады. Австриялық ойыншы Йозеф Эмиль Крейчик 1917 жылы Венада Хелмерге қарсы ойнады. Карл Шлехтер «Deutsche Schachzeitung» газетінде гамбит туралы оңтайлы талдау жариялады. Әлемдік деңгейдегі ойыншыға қарсы осы ашылуды алғаш рет қолдану 1918 жылдың сәуір айында Берлинде өткен турнирде болды. Бұл екі айналымды турнирде төрт ойыншы қатысты: Акиба Рубинштейн, Карл Шлехтер, Жак Миес және Милан Видмар. Видмар алғашқы турда Рубинштейнге қарсы қара түспен ойнауға тиіс болды, ол сол кезде әлемнің төртінші үздік ойыншысы болып саналды және ерекше стильде ойнады. Не ойнау керектігін білмей, ол достасы Абоньиден кеңес сұрады, ол оған Будапешт гамбитін және мажар ойыншыларының негізгі идеяларын көрсетті. Видмар Абоньидің кеңесін тыңдап, Рубинштейнді 24 ходта жеңді. Бұл жеңіс Видмарды жігерлендірді, ол турнирді жеңіп алды, ал Рубинштейн бұл жеңілістен соншалықты күйзелді, ол Миеске қарсы тағы бір ойында жеңіліп, Шлехтерге қарсы үшінші ойынды тең түсірді. Осы турнирден кейін гамбит, со наконец, қабылдана бастады. Савиелли Тартаковер және Зигберт Тарраш сияқты жетекші ойыншылар оны ойнай бастады. Шлехтер 1918 жылы «Дамэнгамбитс қорғанысы» атты монографиясын жариялады, оны осы ашылу бойынша алғашқы кітап деп санауға болады. Гамбит 1920 жылға қарай ең жоғары танымалдылыққа ие болды (әр мың партияға шамамен бес Будапешт гамбиті), сондықтан көптеген ақтардың ойыншылары одан қашу үшін 1. d4 Nf6 2. Nf3 жүрісін қабылдады. 1. d4-тің жетекші қолданушылары сенімді қарсы шараларды іздеуге кірісті. Александр Алехин Илья Рабиновичке (Баден-Баден, 1925) және Адольф Зайцке (Хэстингс, 1925–26) қарсы партияларында 4. e4 арқылы ақтардың күшті шабуылға қалай көше алатынын көрсетті. Бірақ бірнеше аптадан кейін Будапештте Будапешт гамбиті бойынша турнир өтті, нәтижесі қаралардың пайдасына 14½–21½ болды. Сол жылы Семерингте өткен тағы бір турнирде Алехин гамбитке қарсы өзінің сүйікті ходымен ақ түспен Карл Гилгке жеңіліп қалды, сондықтан e4 ходының беделі аралас болды. Бұл бағалау ондаған жылдар бойы өзгермеді, өйткені Будапешт гамбитін ең жоғары деңгейдегі аз ғана ойыншылар қолданды және нашар ойыншылардың партиялары туралы ақпаратты табу қиын болды. Осы уақыт ішінде 4. Bf4 ходына қарсы әртүрлі жауаптар жасалды, олардың ішінде Иштван Абоньи ойлап тапқан 4...g5, кейіннен Баконьи және Долфи Дример шеберлерімен дамытылды. Капостас ақтардың позициялық жоспарында сәттілік болған жағдайда, бұл қаралар үшін тек нашар эндшпильге және теңдікке бейімділікке әкелетінін көрсетті. 6. Nbd2 ходымен (әлі 4. Bf4 ходында) d7–d6 немесе f7–f6 пешкаларын жылдыруға және b2-ге қарсы жылдам шабуылға негізделген екі пешка құрбандығы да енгізілді. Будапешт гамбиті 1984–85 жылдары қысқа ғана қайта жанданды, ол кезде «Шахмат ақпаратшысы» үш партияны (соңғы он бес жылдағыдай көп) қамтыды, барлығы жоғары деңгейдегі бәсекелестікте өткен және барлығы қаралар жеңіске жетті. Бірақ ақтардың ойыншылары жақсартулар тапты және тіпті 4. e3 және 5. Nh3 ходымен жаңа жүріс ойлап тапты. 21-ғасырда, Шахрияр Мамедьяровтың 4. Bf4 g5 ходын жаңғыртудағы сәтті күш-жігеріне қарамастан, Будапешт гамбиті ең жоғары деңгейде сирек кездеседі.

Өнер көрсету

Будапешт гамбиті ешқашан қара ретінде ең үздік он шахматшыда кеңінен қолданылған емес. Ричард Рети оны 1919–26 жылдар аралығында әлемнің ең үздік он ойыншысының қатарында болған кезде бес рет қолданған, бірақ ол тек 1½ ұпай жинаған. Савиелли Тартаковер 1928 жылы әлемнің сегізінші үздік ойыншысы болған кезде төрт рет қолданған, оның ішінде бір турнирде үш рет (Bad Kissingen 1928), бірақ ол әлемдік деңгейдегі қарсыластарға қарсы тек ½ ұпай жинады: Боглубов әлемнің төртінші, Капабланка екінші және Рубинштейн жетінші орында. Рудольф Спильман 1922–23 жылдары әлемдегі 9–12 орынды иеленген кезде үш рет қолданған, Еввеге қарсы жеңіске жетті, бірақ Ятес пен Сэмишқа қарсы жеңілді. Найджел Шорт 1992–93 жылдары 7–11 орында болғанда екі рет гамбит ойнады, Карповқа (сол кезде екінші орын) және Иванчукқа (сол кезде үшінші орын) қарсы тек ½ ұпай жинады. Соңғы уақытта Мамедъяров оны 2004 жылы екі рет қолданды (Ван Велиге қарсы жеңіске жетіп, 1½ ұпай жинады), ол әлі үздік ойыншылардың қатарында болмаған кезде, ал 2008 жылы 6–14 орынды иеленгенде алты рет; ол бұрынғы әлем чемпионы Крамникке (содан кейін үшінші орынға ие болды) және гроссмейстерлер Ткачиев пен Эльяновқа қарсы жеңістермен бес ұпай жинады, бірақ алты ойынның барлығы да жылдам немесе блиц ойындарда өтті. Николас Гиффард Будапешт гамбитіне қазіргі заманғы бағаны былай деп түйіндеді: Бұл ескі ашылу, чемпиондар оны сирек қолданады, бірақ оның беделі түсіп кеткен жоқ. Ақтардың шағын артықшылыққа ие болудың бірнеше тәсілі бар, бірақ бұл қорғаныс стратегиялық тұрғыдан дұрыс. Қара жақсы піштік құрылымын алады және патшалық жаққа шабуылдау мүмкіндігіне ие болады. Оның проблемалары көбінесе d бағанасындағы ақтардың қысымынан және фигураларын маневрлеуге орынның жетіспеуінен туындайды. Борис Аврух былай деп жазады: "Будапешт гамбиті – бұл құрметті ашылу; оны жоққа шығаруға күмәнім бар. Тіпті ақтар қосымша піштік сақтап қалған жағдайда да, қараның оны қайтаруға әрқашан мүмкіндігі болады".

Ақ түсті қос ортада

Алекин нұсқасында ақ өз пешкасын e5 қорғауға және материалдық артықшылығын сақтап қалуға тырыспайды, керісінше, әсерлі пешка орталығын құруға назар аударады. Бұл оған болашақта патшаға шабуыл жасау үшін негіз бола алатын кеңістіктік басымдықтың жақсы мүмкіндіктерін береді. Дегенмен, кеңейтілген пешка орталығының кемшіліктері де бар, Лалик түсіндіргендей: «Ақ пешка құрылымын қорғау үшін құнды уақытты жұмсауы керек, бұл қараға ақ ортаға қарсы ойынға тамаша мүмкіндіктермен кішігірім фигуралар үшін ең жақсы алаңдарды иеленуге мүмкіндік береді». Сондықтан, осы нұсқада қара аққа пешка орталығын құруға рұхсат етеді, бірақ кейін оны әлсіретуге тырысады, бұл гипермодернистік мектептің қағидаларына сәйкес келетін ойын философиясы. Стратегиялық тақырыптар басқа дебюттерде де кездеседі, мысалы, Төрт пешка шабуылы, Алекхин қорғанысы немесе Грюнфельд қорғанысы. Бұл жағдайда қара a8 мұнарасын a7–a5 және Ra8–a6–h6 жүргісі арқылы алтыншы қатарда белсенді түрде қолданады. Мысалы, мұндай жағдай Адлер нұсқасында 1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. Nf3 Bc5 5. e3 Nc6 6. Be2 Ngxe5 7. Nxe5 Nxe5 8. a3 a5 9. O-O 10. Nc3 Ra6 11. b3 Rh6 қозғалыстарынан кейін туындауы мүмкін. Мұнара ақ патшаға қарсы шабуылды қолдау үшін пайдаланылады. Қара ақ патшаның айналасына бірнеше фигураны жинақтай алады, атап айтқанда h6-ға мұнара, h4-ке ханыша және g4-ке ат. Ханышаның h4 алаңына келуіне ақ аттың f3 алаңында болмауы (әйтпесе h4 алаңын қорғап тұрар еді) және қара аттың f6 алаңында болмауы (қара ханышаның жолын кесер еді) көмектеседі. Сонымен қатар, e3-ке шабуыл кейде e қатарындағы негізгі фигураларды екі еселеу арқылы күшейтіледі. Бұған қоса, Bc5 кейде Bc5–a7–b8 арқылы b8–h2 бағытына қайта бағытталып, h2 алаңына қосымша қысым жасайды. Егер ақ бір фигурамен қайтарып алса, c3-тегі айырбас көбінесе епископ жұбын жеткіліксіз компенсацияға беріп қоюға әкеледі. Егер ақ Nb1–d2 ойнауға мәжбүр болса, бұл кейде минималдық позициялық жеңіліс болуы мүмкін, өйткені бұл аттың d5 алаңына жетуі қиындатады. Алайда, егер қара кейіннен Bxd2-ні алмастыруға мәжбүр болса, бұл аққа пайдалы, себебі ол епископ жұбын иеленеді. 7. Nc3-ден кейін қара 7. Bxc3+ 8. bxc3 немесе 7. Qf6 жауабын бере алады, соның ішінде c3 және f4 алаңдарына шабуылдайды.

e4-шаршы мен e3-пешекке қарсы қысым

Адлер вариациясында 3 Ng4 4. Nf3, ақ f2–f4 қозғалысын жасағаннан кейін, e3 пешка ашық вертикальде артқа қарай пешкаға айналады. Бұдан кейін қара жалпы e вертикаліне, әсіресе e3 пешкасына және e4 шаршысына қысым көрсетуге мүмкіндік алады. Бұл жоспарға Ne5–d7–f6 маневрі және содан кейін Rf8–e8 және Qd8–e7 (суретті қараңыз) арқылы ауыр фигураларды e вертикаліне орналастыру кіреді. Bc5 қазірдің өзінде e3 пешкасына қысым көрсетуге қолайлы жағдайда орналасқан. Қажет жағдайға байланысты, Bc8 b7 немесе f5 шаршыларында қолдануға болады, екеуі де орталық e4 шаршысын бақылауға бағытталған. Бұл жоспар тек белгілі бір шарттар орындалғанда ғана мүмкін болады. Ne5 үшін d7 шаршысы бос болуы керек, содан кейін ол f6-ға көше алады. Ақтар e3 пешкасын e4-ке оңай жылжыта алмайды, онда оны Nc3 және мүмкін Bf3 тиімді қорғайды. Бұл жылжу ақтарға бірнеше артықшылықтар бере алады: ол олардың мүмкіндіктерін арттырады, мүржалармен шабуылдау үшін жартылай ашық вертикаль жасайды және c5xd6 алмасудан кейін d6-да оқшауланған, артқа қарай пешка жасайды. Егер қара 11. Qxc5 12. Rc1 Qd6 13. Qxd6 cxd6 14. Rd1 соңынан уақытша құрбандықты қабылдаса, ақтар пешкасын қайтарып алып, d7-де әлсіз пешка жасайды, ал егер қара пешканы қабылдамаса, патшалық қанатын дамытуда қиындықтарға тап болады (мысалы, 11...d6 кейін 12. cxd6 Qxd6 13. Qxd6 cxd6 және d6-дағы пешка әлсіз болады). Адлер вариациясында 3 Ng4 4. Nf3, 4 Bc5 5. e3 Nc6 6. Be2 0–0 7. O–O Re8 8. Nc3 Ngxe5 9. b3 a5 10. Bb2 Nxf3+ Bxf3 Ne5 12. Be2 Ra6 13. Qd5 Qe7 14. Ne4 Ba7 ақтардың 15. c5 жылжуын жасауына жеткілікті себептері бар. Бұл жылжу Ba7 диагоналін жабады. Бұл қараға Bc8 дамытуды қиындатады, себебі b7–b6 немесе d7–d6 сияқты пешка жылжуларына сәйкесінше cxb6 немесе cxd6 жауабы берілуі мүмкін, бұл қара үшін әлсіз пешка жасайды. Сонымен қатар, Be2-нің мүмкіндіктері де артады.

Киенгер тұзағы

1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. Bf4 Nc6 5. Nf3 Bb4+ 6. Nbd2 Qe7 7. a3 Ngxe5 8. axb4 Nd3 Кинингер тұзағы – бұл Георг Кинингердің 1925 жылы Венада Годайға қарсы өткен ойынында қолданған тұзақ есімімен аталады. Ол Рубинштейн вариациясында 3...Ng4 4. Bf4, 4...Nc6 5. Nf3 Bb4+ 6. Nbd2 Qe7 7. a3 жүреді. Ақ b4-тегі пілге шабуыл жасайды, бірақ оны жылжытудың орнына, қара гамбит пешкасын қайтарып алып, 7...Ngxe5 (суретті қараңыз) арқылы шабуылға өте алады. Ақ 8. axb4 арқылы пілді ұстай алмайды, себебі қара 8...Nd3 мат деп жауап береді; және егер ақ алдымен e5-тегі жылқыларды айырса, дәл солай болады. Ұқсас тактика Фажарович вариациясында да кездеседі, 1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ne4 4. Qc2 Bb4+ 5. Nd2 d5 6. exd6 Bf5 7. Qa4+ Nc6 8. a3 Nc5 9. dxc7 Qe7! соңынан ақ патшасын сақтап қалуға тырысып, 10. Qd1 Nd3 матқа түседі.

Адлер нұсқасы 3...Ng4 4.Nf3

1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. Nf3 Адлер вариациясы 1896 жылғы Будапешт турнирінде өткен Адлер–Марочи ойынының құрметіне аталған. Ақ e5 пешкасын қайтаруға дайын, осы арқылы өзінің кейіпкерлерін ең қолайлы алаңдарға орналастыруға тырысады, яғни Nb1 үшін d5 алаңына, Ng1 үшін f3 алаңына және Bc1 үшін a1–h8 диагоналіне. Қара 4 Nc6 деген балама жолды таңдап, кейіпкерлерін дамытуды кейінге қалдырып, жағдайға қарай a1–h8 диагоналінің орнына a3–f8 диагоналімен дамытуға тырысуы мүмкін. Бірақ басты нұсқа 4 Bc5 болып табылады, ол f2 пешкасына шабуыл жасайды, нәтижесінде 5. e3 жүреді, бұл ақтардың c1-дегі епископының жолын кеседі. Содан кейін 5 Nc6-дан кейін ақтардың e5 пешкасын ұзақ мерзімде қорғауға жеткілікті кейіпкерлері болмайды. Епископты c5 алаңына орналастырудың да маңызды тұстары бар, Цейтлин түсіндіргендей: Бірінші қарапайым көзқарас бойынша, c5-тегі епископ перспективасыз, e3-тегі пешкамен тоқтатылып, Nc3–a4/e4 арқылы айырбастау қаупіне байланысты қауіпті. Бірақ шындығында, епископты осында орналастырудың терең стратегиялық мағынасы бар. Ол e және f пешкаларының алға жылжуын тоқтатады (ақ епископ b2-ге өтеді деп есептесек), осылайша e5-ті болашақ аттың бекінісі ретінде сақтайды, бұл өз кезегінде ақтардың екі епископының да белсенділігін шектейді. Ал айырбастау қаупіне келетін болсақ, епископ ыңғайлы түрде a7 немесе f8 алаңдарына шегіне алады, тіпті кейбір жағдайларда b6-дағы пешканың қолдауымен c5 алаңында да қалуы мүмкін. Ақтар үшін маңызды теориялық шешім – a2–a3 ойнауды таңдау. Бұл жүріс b4 алаңын қорғайды және b2–b4 пешкасының алға жылжуына қауіп төндіреді, бірақ қараның Ra8–a6–h6 мұнарасын көтеруіне мүмкіндік береді. Лалик былай дейді: Бұрын 8. a3, b2–b4 арқылы кеңейту мақсатымен стандартты жүріс болған. Алайда, қаралардың a7–a5 логикалық жауабынан кейін, турнирлік тәжірибеде бұл жүрістерді енгізу қаралар үшін тиімді екені анықталды, өйткені ол олардың ханшайым мұнарасына a6 алаңы арқылы ойынға қатысуға мүмкіндік береді.

4...Bc5 сызығы a2a3

1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. Nf3 Bc5 5. e3 Nc6 6. a3 6. a3 жүруге жасалған пікір біртіндеп негізгі жалғастырудан мүмкін жалғастыруға, содан кейін қателік деп есептелуге дейін өзгерді. Қаралар b2–b4 итерілісіне жасалатын қауіпті қабылдауы керек, олар әдетте 6...a5 деп жауап береді. Бірақ 1980-жылдары a7–a5 итерілісінің қара үшін өте пайдалы екені анықталды, себебі ол Ra8-ді алтыншы қатар бойында дамытуға мүмкіндік береді. Ал a2–a3 итерілісі ақ үшін оңай b2–b4 итерілісін жасауға мүмкіндік бермейді, сондықтан тиімділігі төмен. Цейтлиннің айтуынша, "6...a5 ақтардың патшалық қанатына шабуыл жасау жоспарына сәйкес келеді, ал 6. a3 оны қорғауға көмектеспейді". Егер ақтар a2–a3 жүруін тиімді пайдаланудың нақты жолын таппаса, бұл уақытты зейінсіз кетіруге алып келуі мүмкін. 7. b3 0-0 8. Bb2 Re8 9. Nc3 Ngxe5 10. Nxe5 Nxe5 11. Be2 соңында қаралар жоғалтқан пионын қайтарып алды. Ақ орталықта кеңістіктік басымдылығына ие және b3–b4 және c4–c5 сияқты пиондық итерілістермен (d5 алаңындағы жылқының қолдауымен) осы жерде немесе ханшалық қанатында қысым жасауға тырыса алады. Ақ патшаның қорғаушылары жетіспейді, сондықтан қаралар 11...Ra6 (қараңыз "Будапешт мұнарасы" бөлімі) арқылы шабуылды бастай алады. Ойын 12. Nd5 Rh6 13. Bd4 d6 14. Ra2 Bf5 15. Bxc5 dxc5 жалғасты, және қаралар 26 жүруде жеңіске жетті. Мұндай жағымсыз жағдайды болдырмау үшін ақ ойыншылар Bc1-ді бастапқы алаңында мүмкіндігінше ұзақ уақыт ұстап тұру үшін жүру тәртібін өзгертті, осылайша ол қорғанысқа көмектесе алады. Осылайша, стандартты жүру тәртібі 7. b3 0-0 8. Nc3 Re8 9. Be2 Ngxe5 10. Nxe5 Nxe5 11. 0-0 болды, онда 11...Ra6 12. Nd5 Rh6 13. e4 жүруімен дереу маверик мұнараға шабуыл жасалады. Сондықтан қаралар көбінесе 11...d6 таңдайды, Ra8–a6–h6 маневрін ұмытып. 12. Bb2-ден кейін ECO жағдайды ақтар үшін жақсы деп санайды, бірақ Цейтлин қаралардың әлі де көптеген мүмкіндіктері бар деп санайды (мысалы, Re8–e6–h6 мұнарасын жылжыту), сондықтан "күрес әлі алда".

4...Bc5 сызығы a2a3сіз

1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. Nf3 Bc5 5. e3 Nc6 Ақтар а2-а3 қозғалысын жасамай, бұрынғы бөлімдегі сияқты темп алуға тырысады, бұл қараға Re8–e6–h6 немесе Ra8–a6–h6 мұнараларын көтеруді бастауды қиындатады. 6. Be2 0-0 7. O-O Re8 8. Nc3 Ngxe5 9. Nxe5 Nxe5 соңынан Ақ екі түрлі жоспарды сынады. Ескі жоспар бойынша, Ақ b2–b3, Bc1–b2, Qd1–d5, Nc3–e4 және c4–c5 сияқты қозғалыстармен орталыққа шабуыл жасайды. Ақ орталықта маңызды кеңістіктік артықшылыққа ие болады, бірақ қара мұнараларын көтеру арқылы патшалыққа шабуыл жасай алады. 10. b3 a5 кейін Ақ 11. Na4 немесе 11. Ne4 арқылы Bc5-ті ұстап алуға тырысады, себебі 11...Ba7 қозғалысы Ra8 мұнарасын тоқтатып қоюы мүмкін, өйткені қара Ra8–a6 ойнаған жоқ. Лалик 11. Ba7 қозғалысының 11. Ne4 кейін де дұрыс екенін санайды, себебі a7–g1 диагоналінің маңыздылығы зор, бірақ қара 11...Bf8 арқылы пілді қайта бағыттай алады және «Ақ тіпті бір минуттық артықшылыққа да айқын жол таппайды». 11. Na4 кейін қара 11...b6 арқылы жауап бере алады, онда піл жұбының жоғалуы жартылай ашық b қанатымен және орталық алаңдарды жақсартумен өтеледі. Цейтлин c5-тегі алмасудан кейін қараның қолайлырақ позицияда екенін санайды. Сондықтан негізгі жалғасы 11. Bb2, кейіннен аттың секірулерін сақтап қалу. Содан кейін қаралардың ең көп таралған жоспары – мұнараны көтеру: Ra8–a6–h6 жоспары Åkesson–Tagnon (Берлин Ашық 1984) ойынында көп талқыланды. Қара жеңіске жетті, бірақ ойын 11. Ra6 12. Qd5! Qe7 13. Ne4 Ba7 14. c5 Rg6 15. Rac1 Bb8 16. f4 жалғасқаннан кейін авторлар қай тараптың артықшылығы бар екендігі туралы келіспейді. Борик пен Цейтлин екеуі де Ақтың позициялық артықшылығы бар екенін санайды, ал Цейтлин 15. Nc6! қозғалысын ұсынады, ол қауіпті угрозалармен толық. Алайда Лалик 15. Bb8 туралы былай дейді: «Піл жұбының қазір артқы қатарда әлсіз көрінуі рас, бірақ олардың кейін қашып кетуіне ешқандай тосқауыл жоқ». Ақтың екінші жоспары, 1990 жылы Спасский ашқан, Kg1–h1, f2–f4, Be2–d3 және Qd1–h5 сияқты қозғалыстармен патшалыққа жылдам шабуыл жасауға бағытталған. Бастапқы ойында қара Ақтың идеясын түсінбеді, сондықтан 10. Kh1 a5?! 11. f4 Nc6 12. Bd3 d6 13. Qh5! h6 14. Rf3 кейін қараның фигуралары Ақтың шабуылына қарсы тұру үшін дұрыс орналаспады. Қара үшін принципті жоспар – орталықта, әсіресе артқа қарай e3 пешкасы мен e4 алаңына қарсы әрекет ету. 10. Kh1 d6 11. f4 Nd7! 12. Bd3 Nf6 13. Qf3 Ng4 14. Nd1 f5! соңынан қара Ақтың e3–e4 кеңеюін тоқтатуға сәттілік танытты. Қара 11. f4 қозғалыс ретімен жақсы жүріп жатқандықтан, Ақ 10. Kh1 d6 11. Na4 b6! 12. Bd2 a5 13. Nxc5 bxc5 14. f4 Nd7 15. Bf3 жаңа жол іздеп жүр, онда Джереми Силман Ақты ұнатады. Ақ тіпті 10. f4 Nc6 11. Bd3 қозғалысына батылдық танытты, онда қараның ұсынылған e3 пешкасын алуы өте қауіпті, себебі Ақ патшалыққа тегіс шабуыл жасай алады. Әртүрлі авторлар бұл қозғалысты қара үшін ең қауіпті деп санайды.

4... g5 шеткі желісі

1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. Bf4 g5 4…g5!? сызығы 20 ғасырдың соңына дейін жақсы бағаланбады. Бұл бірнеше квадраттарды әлсіретеді, әсіресе f5 және h5, өйткені оларды g пешкасымен енді жауып болмайды. Ақ бұл әлсіздіктерді Bf4–d2–c3 (a1–h8 диагоналі бойынша қысым), Ng1–e2–g3–h5 (f6 және g7 квадраттарына қысым) және h2–h4 (h файлын ашу) маневрлерімен пайдалануға тырыса алады. Дегенмен, 4…g5 желісі соңғы жылдары екі қара жеңісінің арқасында жаңа қолдаушылар тапты: 5. Bg3 және 5. Bd2-ге қарсы. Жылдар бойы 5. Bg3 реакциясы жақсы қарастырылмады, өйткені кері шегініс қараның дүркін төртінші қимылынан артық пайда бермейді; Цейтлин атап өткендей, "бишоп ұзақ уақыт бойы ойыннан тыс қалу қаупі бар". Бірақ кейін Лалик 5. Bg3 5. Bd2-ге "шамамен тиімді" екенін тапты. Қара e5 пешкасын ұстауға тырысады, ал ақ қара патшаның әлсірегенінен артықшылық алуға тырысады. Типик қимылдардан кейін 5…Bg7 6. Nf3 Nc6 7. Nc3 Ngxe5 8. Nxe5 Nxe5 9. e3 d6 Лалик ең жақсы сынақ 10. c5! екенін санайды, қараның e5 алаңына деген бақылауын әлсірету және қара патшаны одан әрі ашу үшін пешканы құрбан ету. Сонымен қатар, ақ h файлын 7. h4 Ngxe5 8. Nxe5 Nxe5 9. e3 арқылы тез ашуға тырысты, бірақ 9…g4! кейін қара файлды жабық ұстауға үлгерді. 5. Bg3-қа балама – 5. Bd2, бишопты кең ашық диагональға a1–h8 орналастыру, содан кейін "ақ қауіпсіз артықшылық күте алады". Сондықтан 5. Nxe5 жылдамдығы жақсы. Біраз уақыт бойы 6. Bc3 жақсы қарастырылды, өйткені қаралардың әр түрлі позициялық қауіптермен күресуде қиындықтары болды, бірақ қаралар үшін дұрыс жол 5…Nxe5 6. Bc3 Qe7 7. e3 Rg8! 8. Nf3 Nbc6 9. Be2 d6 10. Nd4 Bd7 11. b4 g4 патша жағында қараға жақсы қарсы ойын. Содан кейін ақ 6. Nf3-қа ауысты, e файлын ашуға мүмкіндік береді, бұл қара 6…Bg7 7. Nxe5 Bxe5 8. Bc3 ретінде, одан аулақ бола алмайды, аққа артықшылық береді. Ақтардың артықшылығы оның өзінің атын күшті d5 алаңына орнату және әлсіреген қара патша жағына h2–h4 алға жылжуымен шабуылдау қабілетіне негізделген. Қара 6…Nxf3+ 7. exf3 жалғастырған дұрыс, бірақ екеуі де 7. h5? және 7. Bg7 8. Qe2+ жеңіліске әкеледі, сондықтан қара 7. d6 8. Qe2+ Be6 сынауы керек. Содан кейін қаралар e5 пешкасына 7…Qe7 арқылы қысым көрсете алады, ал ақтардың пешканы ұстап қалу мүмкіндігі – 8. Qd5. Ақ h2–h3 қозғалысымен қысымды жеңілдетумен қорқытады, бұл Ng4-ті қолайсыз h6 квадратқа мәжбүрлейді, сондықтан бастаманы ұстап тұрудың қараға арналған жалғыз мүмкіндігі 8…Qa3 және 8…f6 болып табылады. 8…Qa3 сызығы ақ патшайымның жағында тұрған пешкаларға қысым жасайды, бұл қысым кейінірек Nf6–e4 арқылы күшейтілуі мүмкін. Қара патшайым сонымен қатар a5 алаңына кіреді, одан ақ патшаға бағытталған e1–a5 диагоналі бойынша қысым жасайды. 9. Rc1 f6 10. exf6 Nxf6 11. Qd2 d6 12. Nd4 0-0 біз Рубинштейн мен Видмар арасындағы атақты ойынның орнына жеттік, онда Рубинштейн 13. e3? қатесін жіберді және кейін жоғалды. 13. f3 жақсырақ болғаннан кейін қаралар үшін дұрыс әдіс – c4 пешкасын қайта топтастыру Ne5/Qc5 арқылы нысанаға алу. Сондықтан Лалик 11. Qd2 орынсыз және қараға керемет қарсы ойын береді, ал 11. Qd3 немесе тіпті 11. Qd1!? артықшылық береді. 11. Qd3 0-0 12. g3 d6 13. Bg2 қара 13…Qxa2 материалдық режимге ауысуы керек. Екінші жолда 8…f6 қара өзінің ханымын орталықтандырғысы келмейді және орталықта белсенді ойынға назар аударуды жөн көреді. 9. exf6 Nxf6 кейін 10. Qd1, 10. Qd2 және 10. Qd3 барлық мүмкін, бірақ олардың әрқайсысының кемшіліктері бар: d1-де патшайым дамымаған, d3-де ол Bc8–f5-ке және d2-де Nf6–e4-ке ұшырайды. Лалик 10. Qd3-ді негізгі қимыл деп есептейді, 10. Qd1-ді "қадірлі нұсқа" деп қарастырады, бірақ 10. Qd2-ні "нақты емес" деп белгілейді. Осы уақытта қаралар әлсіз c4 пешке немесе g7–g5 және h7–h5 патша жағына шабуыл жасап, қарсы ойын жасауға тырысады. Екі жағдайда да негізгі мүмкіндік – бұл жылжу Nf6–e4, ол атты орталықтандырып, әлсіз c3 пешке шабуыл жасайды, c5 алаңын басқарады және g7–g5 түрткісін қолдайды.

10... d6 -ге бара жатқанда

1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. Bf4 Nc6 5. Nf3 Bb4+ 6. Nbd2 Qe7 7. a3 Bb4 шабуылға ұшырайды, бірақ қара 7 Ngxe5 ойнай алады, бұл гамбиттелген пешті қайтарып алу үшін. 8 axb4?? Nd3 матқа (Қиенгер тұзағы" деген бөлімді қараңыз) жол береді. Енді ақ түстер 8 атпен бір жұп ат алмасуға мәжбүр болады. Nxe5 Nxe5. Ақ түстер әлі де 9 axb4?? Nd3# немесе 9 Bxe5?! Bxd2+ 10 Qxd2 Qxe5 арқылы бір кескінді жеңе алмайды, сондықтан ол әдетте 9 e3 ойнайды, c4 пешін қорғау және мат қаупін жою үшін, сондықтан енді қара өзінің Bb4-ін жылжытуға міндетті. 9 Bd6 бишопты дұрыс емес орналастырады, ал 9 Ba5?? 10 b4 Bb6 11 c5 арқылы бишопты жоғалтады, қара әдетте 9 Bxd2+ 10 Qxd2 ойнайды. 10 Qxd2 кейін Цейтлин "ашық нұсқаулықтар бұл позицияны бишкек жұбының негізінде аққа жағымды деп бағалайды. Алайда, позицияның жабық сипатын ескере отырып, ақ түстер осы номиналды артықшылықты жүзеге асыруда елеулі қиындықтарға тап болады" дейді. Қараның мақтанатын нәрсесі көп емес, өйткені ақтардың лагерінде нысаналар жоқ, бірақ аз активтердің арқасында үлкен қарсылық көрсете алады. Қараның Ne5 күшті орталықтандырылған, c4 пешке шабуыл жасайды және Bf1-ді d3 және f3 табиғи квадраттарына көшуден қорғайды. Сонымен қатар, Bxe5 атты алмастыру аққа жағымды емес, өйткені бұл бишкек жұптың артықшылығын жоғалтуды білдіреді. Сонымен қатар, Bc8 кейде оның қарсыласы Bf1-ден жақсы бола алады, егер ол жақсы квадраттарға b7 немесе c6 жетеді, ал Bf1 Ne5 арқылы шектеледі. Бұл екі жақ үшін де ең табиғи жоспарларды түсіндіреді. Ақ түстің королевалық қанатында "a" жүруіне тырысады, кеңістіктегі артықшылығын арттыру және қара пішіндердің кейбір әлсіз жерлерін құру үшін (мысалы, оқшауланған пішін немесе артқа кеткен пішін). Сонымен ақтар b2–b4 немесе c4–c5 алға жылжуын жақсы жағдайда, патшайым мен d қатарындағы c қатарындағы бұрандалардың қолдауымен пайдалануға тырысады. Екінші жағынан, қаралар позицияны жабық ұстауға тырысады, ең бастысы, Bf1-ді аулақ ұстау үшін c4 пешін сол жерде ұстайды. Бұл b7–b6 және d7–d6 сияқты қимылдармен, кейде Ne5–d7–f8–e6 маневрімен жүзеге асырылады. Қараның алғашқы қозғалысы 10 d6! болуы керек, әйтпесе ақ 11 c5! ойнайды және бірден айқын басымдыққа ие болады. Мысалы, 10 b6? 11 Qd5 Nc6 12 Bxc7 арқылы бір пештен айырылады, ал 10 O-O?! 11 c5! Qxc5? 12 Rc1 Qe7 13 Rxc7 және ақ түстілер жеңіске жетіп жатыр. Тейлор 9 Bc5 деп ұсынады, онда қаралар 10 b4 Bd4! кейін жақсы тұрады (11 exd4?? Nd3#). 11 Rb1 d6 12 Be2 Bf5 13 Rb3 Ng6 14 Bg3 (14 exd4 Nxf4 15 Re3? Nxg2+ жеңіп алады; 14 Bxd6 cxd6 15 exd4 Nf4 16 g3 Bc2! материал жеңіп алады) Bf6; 10 Ne4 Ng6; 10 Nb3 Bd6; немесе 10 Be2 d6.

Басты күрес c4c5

1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. Bf4 Nc6 5. Nf3 Bb4+ 6. Nbd2 Qe7 7. a3 Ngxe5 8. Nxe5 Nxe5 9. e3 Bxd2+ 10. Qxd2 d6

10...d6! соңынан Ақтар жоғарыда аталған жоспарды қолдайтын кез келген қадамды жасауға тырыса алады (және тырысқан). Атап айтқанда, Ақтар патшалық қанатында бірден белсенді әрекеттерді бастауды (мысалы, Rc1, Qc3, c5) немесе дамуын бірінші аяқтауды (Be2 және 0-0) таңдауы керек. 11. c5!? дереу жасалатын бұл қадам, пілдер үшін диагональдарды ашу мақсатындағы құрбандық. Лалик атап көрсеткендей, "11...dxc5 соңынан Қараның e5-тегі жылқысы қолдауын жойды, сондықтан Qd5 және Bb5+ негізіндегі барлық тактикалық мүмкіндіктер мұқият тексерілуі керек". Ақтар бұл пешка үшін күшті шабуыл алады, бірақ шешуші ештеңе жоқ. Осы идеяны 11. Rc1 дайындық қадамымен де жасауға болады, ал 11...0-0 12. c5!? dxc5 13. Qd5 Ng6 14. Bg3 соңынан Ақтарға 14. Qf6! және b2 пешкасына қарсы шабуыл жасау арқылы дамуын аяқтамағанын еске салу керек. Қараны ойнаған Свидлер 11...b6 басқа жолды таңдады, бірақ оның қарсыласы Лесиеж бәрібір 12. c5! bxc5 13. b4 0-0 14. bxc5 Bb7 15. f3 пешкасын құрбан етті, ал Свидлер өзінің пешка құрылымын 15...dxc5!? арқылы бұзуды таңдады, бұл оның кейіпкерлерін белсендіруге және d қатарын пайдалануға мүмкіндік берді. Ең танымал қадам – 11. Be2, онда Ақтар қалыпқа келгенше патшалық қанатындағы ойынды кейінге қалдырады. Бұл Қараға да патшалық қанатында b7–b6 қорғанысын ұйымдастыруға көбірек уақыт береді, қазір немесе 11...0-0 соңынан.

6.Nbd2 Qe7 7.e3 жолы

1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. Bf4 Nc6 5. Nf3 Bb4+ 6. Nbd2 Qe7 7. e3 Бұл вариацияда ақ түстілер 7. a3 вариациясына қарағанда бір ходты басымдыққа ие болу үшін a2–a3 жүруінен аулақ болуға тырысады. Стандартты 7...Ngxe5 8. Nxe5 Nxe5 9. Be2 жүргеннен кейін, қараның Bb4-ті Nd2-ге айырбастаудың соңғы мүмкіндігі туады. Қараның епископ жұбынан бас тартуына немесе оны сақтап қалуға тырысуына байланысты ойынның құрылымы толығымен өзгереді. Лалик, қараның епископ жұбынан (Bb4-ті Nd2-ге айырбастау арқылы) бекер бас тарту стратегиясының қате екенін айтады. Ол Bb4-ті d6-ға кері қайтару стратегиясын да ұнатпайды, себебі ол теңдікке ұласады. Ол епископты c5-ке кері шегінуді және a7–a5 пешкасының көмегімен сол позицияны сақтап тұруды ұсынады.

Қара бішкек жұбын береді

Қара 10 Bxd2 таңдағанда, ол 7. a3 нұсқасында темпін жоғалту қаупіне ұшырайды және ақтардың ханшайым қанатындағы позициялық қауіп-қатерлеріне қарсы тұру мүмкіндігінен тез айырылуы мүмкін. Ақ a2–a3 жүруін болдырмай, 7. a3 нұсқасының стандартты жоспарларын жалғастыра алады. Дегенмен, қара үшін жағдай толыққанды жаман емес. Біріншіден, ақ өзінің жоспарын іске асыру үшін дамуға (9. Be2, 10. 0-0) назар аударуы керек, ханшайым қанатына бұрылудан бұрын. Бұл қараның 7. a3 нұсқасына қарағанда ойынды ұйымдастыруға көбірек уақыты бар екенін білдіреді, әсіресе c5 алаңын блокадалауға тырысуға. Сонымен қатар, ақ қараның позициясына бірден қысым жасамағандықтан, қара тез арада қорғанға түсуге мәжбүр болмайды және патшасын ортада ұзақ уақытқа қалдыра алады, тіпті ханшайым қанатына қорғанға да көше алады. Сондықтан Лалик «Ақ a2–a3 жүруге уақытты кетірген жоқ, бірақ бұл қосымша темпті пайдалану оңай емес» деп атап өтеді. Қара үшін бір мүмкіндік – жеңіл алаңдық пілін тез дамыту, b7–b6 және Bc8–b7 жүрулеріне қадамдарды басымдық беру, қорғанға және d7–d6 жүруіне қарағанда. Соложенкин – Стяжкин (Ленинград, 1990) партиясы 9…b6 10. 0-0 Bxd2 11. Qxd2 Bb7 12. c5 bxc5 13. Qa5 d6 14. Bxe5 dxe5 15. Rfc1 жүрістерімен жалғасты, ал Москаленко бұл позицияны ақ үшін жақсырақ деп бағалайды; Лалик 13. Ng6 жақсарту екенін ұсынады. Гаусел – Рейте (Норвегия командалық чемпионаты, 1991) партиясында, сондай-ақ 9. Be2 b6 10. 0-0 Bxd2 11. Qxd2 Bb7 соңынан қара табиғи d7–d6 жүруінен бас тартып, өте ерекше жоспар ұсынды, және ақ c5 жүруіне қарсы c5 жүру арқылы кедергі келтірді. Партия 12. Qc3 f6 13. b4 c5!? жүрістерімен жалғасты, Лалик «Бұл жоспарға қатты таң қалды, ол ақтың барлық мүмкіндіктерін жояды» деді. c4 пешкасы алға жылжуға ешқашан рұқсат етілмейді, сондықтан Be2 тұрақты түрде шектеледі. Bf4 Ne5 арқылы кедергіге ұшырайды, оны оңай алып тастау мүмкін емес. d7 пешкасының әлсіздігі алаңдатуға тұрмайды, себебі қажет болған жағдайда оны Bb7–c6 арқылы қорғауға болады. Қара үшін тағы бір мүмкіндік – Bb4 пілін мүмкіндігінше ұзақ уақыт сақтап, оны ақ атқа тек қолайлы жағдайларда ғана айырбастау. Осы мақсатта a7–a5, b7–b6 және d7–d6 жүрістерімен бірнеше әрекеттер жасалды. 10…d6 қарапайым жүруге жауап ретінде ақ 11. Nb3 (суретті қараңыз) жүру арқылы әйелдер қанатындағы әйелдер піліне қарсы ойнауға, немесе 11. Nb1 жүру арқылы атты идеалды d5 алаңына қайта орналастыруға болады. Тағы бір идея – бірден 10…a5 жүру, пілге d6 алаңын беру, b2–b4 жүруін тежеу және ақ ат b3 алаңына көшкен жағдайда a5–a4 пешкасын алға жылжыту. Михалевский – Чабанон (Bad Endbach, 1995) партиясында қара пілді 11. Nb3 a4 12. a3 Bd6 13. Nd4 Bc5 14. Nb5 d6 15. Nc3 Ng6 16. Bg3 f5 жүрістерімен сақтап, динамикалық ойынға қол жеткізді.

Гамбиттер 5.Nbd2 d6 және 6.Nbd2 f6

4 Bb4+ 5. Nbd2 d6 (диаграмманы қараңыз) Қара патшайымы үшін a1–h8 диагоналін ашуға тырысады. 6. exd6 Qf6 соңынан ақ, Bf4-ке жасалған шабуылға бірнеше түрлі жауап бере алады, ең жақсысы – 7. Nh3, фигураны дамыту және Bf4 пен f2 пешкасын қорғау. Бұған қоса, Bf4 әлі де Nd2-ні қорғап тұр, сондықтан 7...Qxb2? болғанда алмасу қаупі жоқ (8. Bxd2+ 9. Bxd2 жауабы болар еді) және ақ 8. Rb1 Qa3 9. Rb3 Qa5 10. dxc7 Nc6 11. a3! Be7 12. e3 арқылы қараның шабуылын тойтара алады. Егер 7...Nxf2 8. Kxf2 Bxh3 9. g3 Bxf1 10. dxc7!? Nc6 11. Rxf1 ойналса, қара қарқынды ойын көрсетуі керек, мұнда Лалик 11...O-O 12. Kg2 Rfe8 ұсынады. Басқа гамбит – 4. Nc6 5. Nf3 Bb4+ 6. Nbd2 f6 7. exf6 Qxf6 – әлдеқайда қауіпті, себебі қара патшалық жағын әлсіретеді және Bc8 үшін диагональ ашпайды. Қара, ақтың қара квадратын қорғайтын епископын патшайым жағынан жылдырып, b2 пешкасын қорғансыз қалдырғандығын пайдалануға тырысады. Аққа дұрыс жоспарды Глейзеров көрсетті, ол 8. e3 Qxb2 9. Be2 d6 10. O-O-O 11. Nb3 Qf6 12. c5! ойнады, бұл 6...f6 гамбитімен әлсіреген a2–g8 диагоналін ашады. 11. Nb3 қадамы c4–c5 итерілісін қолдау үшін ғана емес, сонымен қатар қараның қара квадратын қорғайтын епископына қарсы атты айырбастау үшін де пайдалы, егер қара Bb4–c5 қозғалысына мәжбүр болса, a2–a3 ойнау мүмкін. Лалик айтқандай, "Мен қаралардың осы ойында ақтардың ойынына қанағаттанарлық жауап бере алатынына күмәнім бар".

Алекин нұсқасы 3...Nг4 4.e4

1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. e4 Бұл вариант Алехинның есімімен аталады, өйткені ол Алехин–Рабинович (Баден-Баден, 1925) және Алехин–Зейц (Хэстингс, 1926) ойындарында жеңіске жеткен. Ақ өз материалдық артықшылығын (e5 пешкасын) сақтап қалуға тырыспайды және күшті пешка орталығын және кеңістіктегі басымдықты құруға назар аударады. Дау тудыратын мәселе – қараның Bf8–b4–xc3 типіндегі маневрі қара үшін тиімді ме (өйткені ол аққа екі еселенген пешканы қалдырады) әлде ақ үшін бе (өйткені ол оның ортасын нығайтады). Лалик екеуін де қарастырады, 6 Bb4+ 4 Nxe5 5. f4 Nec6 6 Nf3 соңынан нашар қадам деп санайды, бірақ 4 Nxe5 5. f4 Nec6 6 Be3 соңынан жақсы қадам деп есептейді. 4. e4 соңынан негізгі бағыт 4 Nxe5 5. f4 болады, онда қаралар Ne5-ті қайда жылжыту керектігі туралы маңызды шешім қабылдауы керек. 5...Nec6 патшалық жаққа шегіну ең жақсысы деп саналады, ал 5...Ng6 патшалық жаққа шегіну ойналы болуы мүмкін. Тейлор 4 Nxe5 нашар деп санайды, орнына Ричард Реттидің сирек ойналатын идеясын ұсынады – 4 h5! (Тейлордың леп белгісі). Содан кейін 5. Nf3 5...Bc5 мүмкіндігін береді, ал Тейлор 5. Be2-ге 5...Nc6! және 5. f4-ке 5...Bc5 жауабын ұсынады, жоғалған пешканы өтеу үшін жылдам дамуға қол жеткізеді. Ол негізгі бағытты 4 h5 5. h3 Nxe5 6. Be3 Bb4+ деп санайды, онда қара үшін жақсы мүмкіндіктер бар.

5...6 тармақ

1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. e4 Nxe5 5. f4 Nec6 c6 атты g6-ға қарағанда қауіпсіз және орталық қараңғы алаптарды бақылау стратегиясының бір бөлігі ретінде жақсы орналасқан. Ол d4-ке жүре алады, ал екінші ат a6 немесе d7 арқылы c5-ке өте алады. 6. Nf3 Bc5 соңынан Аққа қысқа рокада жасау қиын, себебі қараңғы алаптық епископтарды Bd3/Qe2/Be3 арқылы алмастыру жоспары Bg4/Nd4 арқылы қарсы алынуы мүмкін, бұл жағдайды күрделендіреді. Лалик атап көрсеткендей: Ақ патша қанатын енді рокадалай алмайды және көбінесе басқа жаққа рокада жасауы керек болады. Дегенмен, бұл өте баяу және қараға ақтардың орталық позициясын бұзуға уақыт береді. Осы мақсатта Bc8–g4 жиі қолданылады, ақ атты f3-те патшайымға тіреу үшін. Қаралар қарсыласының Qe2-мен уақытты ысырап еткенше күтуі керек. Негізгі жалғасы 6. Be3 a7–g1 диагоналін бақылайды және ең жақсы жауап деп есептеледі. Егер қара Bf8-і үшін c5 алаңын бағындыруды қаласа, 6...Na6 ойнауы мүмкін, бірақ көптеген ойындар 6...Bb4+ арқылы жалғасады. Бұл жағдайда Ақ үшін ең жақсы жауап даулы. 7. Nc3 соңынан қараның аралық ходы 7...Qh4+ 8. g3 Bxc3+ 9. bxc3 Qe7 болады, бұл a8–h1 диагоналін әлсітеді, қара Bc8-ін b7 алаңына жеткізбей тұрып. e7 алаңындағы патшайым e4 пешкасына қысым жасауға ыңғайлы жағдайда орналасқан. Алайда, қараның көп бөлігі патшайым жағында болғандықтан, f7–f5 сияқты пешка жылжытулары тым әлсіретеді, 1925 жылы Сейтцке қарсы ойынында Алекхин көрсеткендей. Сондықтан қараның б6/Nc5/Bb7/0–0 пішімімен шабуылға өтуі тиімді. Осы жағдайда Цейтлин, егер қаралар Bxc5-ке dxc5 арқылы жауап беруі керек болса, d7–d6 ходын жасаудан аулақ болу керек деп санайды, себебі ақ пешкалар e4 және f4-те тым көп еркіндікке ие болады. 7. Nd2 Qe7 8. a3 соңынан Лалик 8...Qxe4 жасаудан аулақ болу керек деп есептейді, мысалы, 9. Kf2 Bxd2 10. Qxd2 0–0 11. Nf3 d6 12. Re1 аққа қара патшайымына қарсы бірнеше темп береді. 8...Bc5 9. Bxc5 Qxc5 10. Qf3 жақсырақ болғаннан кейін Лалик 10...a5 ұсынады. 7...Qh4+ 8. g3 Qe7 аралық ходын енгізу Лаликтың пікірін өзгертпейді, себебі 9. Bg2 Na6 10. a3 Bc5 11. Bxc5 Nxc5 12. b4 Ne6 соңынан епископ g2-де жақсы орналасқан және қара Bc8-ін дамытуда қиындықтарға тап болады. Бірақ Лалик Борик келтірген Помар–Хайденфельд ойынына сілтеме жасамайды, онда қаралар ақтардың b2–b4 жылжуын шектеу үшін a7–a5 жылжуын жасап, 9. Bg2 a5 10. Ne2 Na6 соңынан теңдікке қол жеткізді. Оның орнына ол 7...d6 8. Nf3 0–0 9. Bd3 және содан кейін Помар ойынындағыдай дамуды ұсынады: 9...a5 және 10...Na6 назар аударуға лайық, себебі ақтардың патшайым жағындағы қозғалыстары шектеледі және қара ат c5 алаңына b2–b4 жылжуымен ығыстырылмай тұрып орналаса алады. Біз қара үшін темп жоғалтып, бұрынғы ойындардағыдай бірдей позицияға жеттік сияқты көрінеді, себебі ол епископын b4-ке орналастырды және кейіннен бірден сонда барудың орнына c5 алаңына қайта оралады. Алайда, ақ ат d2-де белсенді емес және бұл қараның аз уақыт жоғалтуын толық өтеуге мүмкіндік береді.

5...Ng6 желісі

1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. e4 Nxe5 5. f4 Ng6 g6-дағы ат f4 пешін қысымға алады, бірақ кейін f4–f5 жүруімен қиын жағдайға түсуі мүмкін. Енді 6. a3, Bf8-нің b2–b4 немесе Bc1–e3 арқылы жалғасуымен алаптарын шектеуге жасалған әрекет, 6 Bc5! кейін мақсатына жетпейді. 7. b4?! Bxg1! 8. Rxg1 0–0! 9. Qf3 d6 10. g4 a5 11. b5 Nd7 12. Ra2 Nc5, қараның басым пеш құрылымы мен жақсы орналасқан Nc5 оған үстемдік береді. Бұл аққа 6. Nf3 және 6. Be3 арасында таңдау жасауға мүмкіндік береді. 6. Nf3 жүрісі e5 алапын бақылауға арналған, соның арқасында f4–f5 жүрісіне дайындалуға болады. 5. Nec6 кейінгі жағдайдан өзгеше, аққа 6. Bc5?! қаупі жоқ, ол 7. f5! Nh4 8. Ng5! жағдайында қара аттың Qd1–g4 немесе Qd1–h5 арқылы жоғалу қаупіне тап болады. Оның орнына, қара 6. Bb4+ 7. Nc3 арқылы жылдам әрекет етуі керек, онда d6/0–0/Nc6/b6 қалыпты орналасуын қабылдай алады немесе 7. Qf6 арқылы батыл әрекет жасап, Nc3 және f4 пешіне бірдей қауіп төндіруге болады. 7. Qf6 жүрісінің бір артықшылығы – 8. e5 Qb6 кейін қара патшайымы ақтың қысқа қамал жасауына кедергі келтіреді және ақ ұзын қамал жасаса, жақсы орналасады. 6. Be3 жүрісі қараның Bf8-інен a7–g1 диагоналін алып тастайды және кейбір жағдайларда ұзақ қамал жасауға дайындалуы мүмкін. Міндетті 6. Bb4+ кейін ақ 7. Nd2 таңдауы мүмкін, екі еселенген пештерден сақтану үшін, бірақ ол 7. Qe7 8. Kf2!? Bxd2 9. Qxd2 Qxe4 10. Bd3 кезінде пеш тапшылығы үшін кескін активтігімен пешті құрбан етуге дайын болуы керек, себебі қалыпты қорғаныс 8. Bd3? 8. Qd6! шабуылына ұшырайды, сонда Bd3 және f4 пешіне де қауіп төнеді. Дегенмен, аққа екі еселенген пештерге тым көп алаңдаудың қажеті жоқ, ал 7. Nc3 Bxc3+ 8. bxc3 кейін бейбіт қара ойыншы 8. b6!? таңдауы мүмкін, одан кейін d6/0–0/Bb7/Nd7/Re8/Nc5 қалыпты дамуы жүреді. Бірақ Москаленко өзінің соңғы кітабында «бұл жүріс ойынды тым қиындатады» дейді. Егер қара ойыншы бейбіт те, агрессивті де болмаса, Лалик 8. Qe7 9. Bd3 0–0 10. Qd2 баламасын ұсынады, және тек содан кейін қара патшасын қауіпсіз орналастырғаннан кейін ғана 10. f5! жүрісін жасауы керек, онда «аққа [10. f5] кездесу оңай емес, өйткені екі негізгі жауап, 11. e5 және 11. exf5, қараға 11. d6 және 11. Nxf4 мүмкіндіктерін береді».

Фажарович нұсқасы 3...Ne4

1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ne4 Фаярович вариациясы Лейпцигтегі шахмат шеңберлерінде пайда болған, ал алғашқы маңызды партия 1928 жылғы Висбаден турнирінде Х.Штайнер – Фаярович арасында өткен. Бұл вариацияда қаралар гамбит пешін дереу қайтаруға тырыспай, белсенді ойын мен тактикалық амалдарға көбірек назар аударады. 4. a3 жүргізілісі аққа b4-тегі бишоптың шабуылынан және аттың b4-ке секіруінен сақтануға, сондай-ақ Qc2-ні қараның атын әлсіретуге дайындалуға мүмкіндік береді. Лалик пен де Фирмиан бұл жүргізілісті ақтардың ең жақсы қозғалысы деп санайды, ал де Фирмиан оның ақтарға үлкен артықшылық әкелетінін бағалайды. Лалик 4...b6!? жауабын ең дұрысы деп есептейді, себебі Qd1–c2, көптеген басқа жүргізілістерде тиімді болатын, Bc8–b7 жүргізілісімен кездесе алады. 5. Nd2 Bb7 6. Qc2 кейін Лалик 6...Nxd2 7. Bxd2 a5! жүргізілісін ұсынады, онда қара бишоптар b7 және c5 алаңдарында өте тиімді орналасады. Ақ 5. Qd5 жүргізілісімен бір пешканы ұтып алуға тырыса алмайды, себебі 5...Nc5 6. Qxa8 Bb7 7. Qxa7 Nc6 амалымен ақ патшайымын тұтқындауға мүмкіндік туады. Лалик 6. Nf3 жүргізілісін ұсынады, ал де Фирмиан 5. Nf3 Bb7 6. Nbd2 Qe7 7. Qc2 жүргізілісімен ақтарға үлкен артықшылық әкелетінін жалғастырады. 4. Nf3 жүргізілісі бір фигураны дамытады және d2 алаңын қорғайды. 4...Bb4+ 5. Nbd2 Nc6 6. a3 кейін қаралар жүргізіліс ретімен шатасуы мүмкін. Табиғи 6...Nxd2 7. Bxd2 Bxd2+ 8. Qxd2 Qe7 9. Qc3 5. Bd2 кейінгідей позицияға өтеді, бірақ ақ 6...Nxd2 7. axb4! Nxf3+ 8. gxf3 Nxe5 9. Rg1 Qe7 10. Ra3! жүргізілісімен күшті бастама ала алады. Ақ 6...Nxd2 7. Nxd2 жүргізілісімен бишопын сақтап қалуы мүмкін, ал Борик 7...Bf8 жүргізілісін ұсынады, бұл қаралар үшін қиын ойынға әкеледі, себебі олар пешканы қайтарып алуға сенімді емес. Бұл мүмкіндіктерді болдырмау үшін Лалик 6...Bxd2+ 7. Bxd2 Nxd2 8. Qxd2 Qe7 жүргізілісін ұсынады, бірақ ақтардың 6...Bxd2+ жүргізілісіне 7. Nxd2 жауабын атамайды. 4...Bb4+ (схеманы қараңыз) кейін қара үшін мүмкін жақсарту 5...d5, барлық жүргізілістерде пешка үшін өтемақы алуға мүмкіндік береді. 4. Qc2 жүргізілісі дереу Ne4-ке шабуыл жасайды, ал қараның кері қайтуы оның дамудағы уақытша басымдығын жоғалтуына әкеледі, бұл құрбан болған пешка үшін өтемақы болып табылады. Қара Ne4-ті орнында ұстап тұрып, дамуын жалғастыруы керек, бірақ бұл оңай емес. Борик 4. Qc2 жүргізілісін "қараға шешуге ең көп мәселе беретін" қозғалыс деп есептейді, бірақ Лалик оған мүлдем келіспейді, 4...Bb4+ [ ] кейін d7–d5 жауабы қараға жылдам даму мен көптеген қарсы ойынды қамтамасыз етеді деп мәлімдейді. Сондықтан 4. Qc2 қауіпті тізімде жоқ. 4...Bb4+ (схеманы қараңыз) жауабы Ne4 не істеу керектігін шешкенге дейін ақ фигураларын шектейді. Ақ 5. Bd2 жауабын бере алмайды, себебі ол бишоп жұбын жоғалтады және қара Nc6/Qe7/0-0/Re8 жүргізілісімен e5 пешкасын оңай қайтарып алады. 5. Nd2 кейін бұл ат дұрыс емес орналасады және Bc1-ді бұғаттап тастайды, сондықтан қаралар 5...d5 жүргізілісімен ойынды жақсы жағдайда аша алады. Ақ үшін ең жақсысы 5. Nc3 d5 6. exd6 Bf5 7. Bd2 Nxd6 8. e4! Bxc3 9. Bxc3 Bxe4, онда қара пешкасын қайтарып алса да, ақ бишоп жұбына ие болады және патшалыққа шабуылдау мүмкіндігіне ие болады.

3-жол... НГ4 4. е3

1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. e3 Негізгі бағыттардан басқа 4. Bf4, 4. Nf3 және 4. e4, маңызды төртінші қадам – 4. e3, одан әрі 4...Nxe5 5. Nh3 (немесе басқа тәртіппен 4. Nh3 және 5. e3) жүруге мүмкіндік береді, сонда ақ ат Ng1–h3–f4–d5 жолымен өзінің идеалды d5 алаңына жетеді. 4. e3 және 5. Nh3 идеясын көрнекті совет жаттықтырушысы және жазушысы Михаил Шерешевский ұнатқан, ол 1994 жылы жарық көрген «Советтік шахмат конвейері» кітабында бұл бағытты алғаш рет оған күшті корреспонденциялық ойыншы Донатас Лапиенис көрсеткенін жазды. Қаралар ақтардың идеясын 5...Ng6 қадамымен, Nh3 үшін f4 алаңын алып, тойтаруға тырысады. Содан кейін ақ түс әртүрлі схемалар бойынша дамуға мүмкіндік алады, ең белсендісі – 6. Qh5, атты орталыққа қайта бағыттау мүмкіндігімен (Nh3–g5). Қаралар ақтардың ниеттерін елемеуге және d3 алаңына қысым жасау үшін Nb8-ді c5-ке қойып, өз ойынына назар аударуға болады. 5...g6 6. Nf4 Bg7 7. Be2 0-0 8. O-O d6 9. Nc3 Nbd7 10. Qd2 a5 11. b3 Nc5 партиясында қаралардың аттарының орны бекітілді, ал қаралардың позициясы Голландия қорғанысының Ленинград вариантына ұқсас (f7–f5 қадамын жасағаннан кейін). Алайда ақтың a1–h8 диагональын қараларға беруге еш себебі жоқ, ол 5...g6 6. Bd2 d6 7. Nf4 Bg7 8. Bc3 0-0 9. Be2 Nbd7 10. Nd2 b6 комбинациясын сынап көруі мүмкін, және бір ойында ақтар минималды артықшылыққа қол жеткізді.

3...Ng4 кейін басқа төртінші қимыл

Тағы бірнеше мүмкіндіктер қарастырылды, нәтижесі қараның тікелей теңдікке немесе айқын басымдыққа ие болуымен ауысты. 4. e6 қозғалысы қиындықтарды болдырмай, 4 dxe6 5. Qxd8+ Kxd8 соңымен тең ойынға бағытталды, патшайымдар алысқандықтан, қараның рокировка жасау құқығын жоғалтуы аса маңызды емес. Егер қаралар мұндай ерте соңға түсуді болдырмағы болса, 4 Bb4+ 5. Nc3 Bxc3+ 6. bxc3 dxe6 ойнауға болады, онда патшайымдардың алысуы қараға артықшылық береді, себебі ақ патшайым жағындағы пілдер оқшауланып, екіге еселенеді. 4. f4 – нашар қозғалыс, өйткені ақ өзінің дамуын жеңілдетеді және a7–g1 диагоналін әлсіздетеді. Қара 4 Bc5 арқылы осы мүмкіндікті дереу пайдалана алады, бұл f2-де шанышқыға қауіп төндіреді және ақтың рокировка жасауына кедергі келтіреді; кейін қаралар орталықты ашу үшін d7–d6 жылжытуы мүмкін, мысалы, 5. Nh3 0-0 6. Nc3 d6 7. exd6 cxd6, онда қараның кейіпкерлеріне қолайлы жағдайлар туады, ал ақтың рокировкасы кешіктіріледі. 4. Qd4 да ақылға қонымды көрінеді, себебі ол e5 пілін қорғайды және Ng4-ке шабуыл жасайды. Дегенмен, "Будапештте ақтар үшін табиғи қозғалыстар көбінесе апатқа әкеледі". Қара үшін ең жақсысы 4 d6 5. exd6 Nc6! 6. Qd1 Bxd6 гамбиті, онда табиғи 7. Nf3?? қате болады, себебі 7...Nxf2! 8. Kxf2 Bg3+ патшайымды жеңіп алады. Ақ Nc3/Nf3/e3/Be2 сияқты тыныш қозғалыстармен дамуы керек, қараға кейіпкерлері үшін белсенді жағдайлар табуға мүмкіндік береді (0-0/Be6/Qe7/Rfd8), сондай-ақ e3 немесе f2 бойынша құрбандықтар жасауға дайындық жасап, шабуылдаудың тамаша мүмкіндіктерін құруға болады. 4. Qd4-ке ұқсас 4. Qd5, онда 4...Nc6 кейін ақ 5. Bf4 Bb4+ 6. Nc3 арқылы тыныш суларға оралудың соңғы мүмкіндігін пайдалана алады, бұл Рубинштейн позициясына көшуге әкеледі, немесе 5. Nf3 d6 6. exd6 Be6 7. d7+ Bxd7 ойнауға тырысуға болады, онда қараның даму артықшылығы пілдің жоғалуын өтемелейді.

Гамбитті қабылдамау

Гамбитты қабылдамау шеберлік ойынында көрініс таба алмайды, себебі ол ақтарға ең жақсы жағдайда теңдік ұсынады. 3. d5?! Bc5 соңынан ақтар орталық позицияны ертерек жауып, қараның бишопы үшін a7–g1 диагоналын береді. Бұл вариацияда қаралар b5/Nb6/Bd7 жоспарымен патшалық қанатында немесе Ne8/g6/Ng7/f5 жоспарымен шабуылдай алады. 3. e3?! exd4 4. exd4 француз қорғанысының алмасу вариациясының 4. d5 желісіне өтеді, бірақ қаралар 4. Bb4+ 5. Bd2 Bxd2+ 6. Nxd2 0-0 арқылы жылдам дамуға мүмкіндік алады. 3. e4? соңынан қаралар 3. Nxe4 4. dxe5 Bc5 5. Nh3 d6 6. Qe2 f5 7. exf6 0-0! 8. fxg7 Re8 9. Be3 Bxe3 10. fxe3 Bxh3 11. gxh3 Qh4+ шабуылына қол жеткізеді. 3. Bg5?! соңынан Ladmann–Tartakower (Scarborough 1929) ойыны 3. exd4 4. Qxd4 Be7 5. Nf3 Nc6 6. Qd1 Ne4 7. Bxe7 Qxe7 8. a3 d6 9. e3 0-0 10. Be2 Qf6 11. Nbd2 Bf5 жалғасты, мұнда Цейтлин мен Борик позицияны қараға тиімді деп бағалады. 3. Nf3?! соңынан Menchik–Tartakower (Paris 1929) ойыны 3. e4 4. Nfd2 d5 5. cxd5?! Qxd5 6. e3 Bb4 7. Nc3 Bxc3 8. bxc3 0-0 жалғасты, ал ақтардың g2-нің әлсіздігіне байланысты патшалық қанатын дамытуда қиындықтар туындайды. 1. d4 Nf6 2. c4 e5 3. dxe5 Ng4 4. Nf3 Bc5 5. e3 Nc6 6. Be2 Ncxe5 7. Nxe5 Nxe5 8. O-O 9. b3 Re8 10. Bb2 a5 Dolfi Drimer-дің мұнара маневрін дайындау: Ra8–a6–h6. Наданян а7–a5 пешка жылжуын "Будапешт гамбитінің жаны" деп атайды. 11. Nc3 Ra6 12. Ne4 Ba7 13. Ng3 Qh4 14. Nf5 Qg5!? Бұл 14. Qe4 ойналғанға дейін жаңа қадам болды. 15. Nd4 Rg6 16. g3 d5?! 18. Qh6 күштірек еді. 17. cxd5? Ақтар 17. Nb5! немесе 17. Bh3! ойнауы керек еді. 18. Re1 Ng4 19. Nf3 Qxe3! Karolyi: "Бұл Каспаровқа тән агрессия мен тапқырлықты көрсетеді" деп жазады. 20. Bd4 Qxf2+ 21. Bxf2 Bxf2+ 22. Kh1 Bb6 23. Qb1? Ақтар 23. Rf1! қорғануы керек еді. 23. Ne3 24. Qd3 Bg2+ 25. Kg1 Bh3 соңынан ақтар 26. Kh1 қайталауға тырысуы немесе 26. Nd4 ойнауы мүмкін. 23. Nf2+ 24. Kg1 Rf6! Қаралар қысымды арттыруға уақыт алады. 25. b4! Егер 25. Qc2? болса, онда 25. Ng4+ 26. Kh1 Bg2+! патшайымды жеңіп алады. 25. a4! Бірақ 25. Rxf3? болмайды, себебі 26. bxa5. 26. Ng5 қара енді 8 жылдам қимылмен мат қоюға мүмкіндік алады. 26. Ng4+! 27. Kh1 Bg2+!! "Бұл керемет қадам, және оны тақтада ойнау қаншалықты қуаныш сыйлағанын білуге болады" (Karolyi). 28. Kxg2 Rf2+ 29. Kh3 Rxh2+ 30. Kxg4 h5+ 31. Kf4 Be3+