Чехия Силезиясының тарихы

Кіріспе

Чех Шлезиясы (;;; Tschechisch Schlesien; Śląsk Czeski) – қазіргі Чехиядағы Шлезия тарихи аймағының бір бөлігі. Чех Силезиясы Богемия және Моравиямен бірге Чехияның үш тарихи жерінің бірі болып табылады. Силезия Чехияның солтүстік-шығысында, көбінесе Моравиялық Силезия аймағында, сондай-ақ солтүстік Оломоуц аймағында орналасқан. 1918 жылға дейін ол Аустриялық Силезиямен (Жоғарғы және Төменгі Силезия герцогтігі деп те аталады) шамамен бірдей болды; 1938 және 1945 жылдар аралығында аймақтың бір бөлігі Судет Силезиясы (Sudetenschlesien; ; ; ; Śląsk Sudecki) деп те белгілі болды.

География

Чехияның Силезиясы оңтүстікте Моравиямен, солтүстікте Польшамен (Польша Силезиясы) (солтүстік-батыста Кладское округі, 1742/48 жылға дейін Богемияның ажырамас бөлігі) және оңтүстік-шығыста Словакиямен шектеседі. Острава қаласы шамамен географиялық орталығында орналасқан, аймақ қазіргі Моравиялық Силезия аймағының көп бөлігін (оның оңтүстік жиектерін қоспағанда) және оның қашықтағы батысында Оломоуц аймағының шағын бөлігін, Яесник ауданында қамтиды. Остравадан кейін ең маңызды қалалар – Опава және Чески-Тешин. Тарихи тұрғыдан Чески-Тешин – қазір Польшада орналасқан Цешин қаласының батыс бөлігі. Аумағының шамамен үштен екі бөлігі Шығыс Судеттерде жатыр. Қалған бөлігі Острава алқабына, Моравия қақпасына, Моравия Силезия етегіне және Батыс Бескидтердің батыс бөлігіне дейін созылады. Оның ірі өзендері – Одер, Опава және Олза (Польшамен табиғи шекараның бір бөлігін құрайды).

Тарих

Орта ғасырларда Силезия Пяст әулеті билеген Польшаның бір бөлігі болды, ал 14 ғасырда ол біртіндеп Богемия Корольдығына қарады. Қазіргі Чехия Силезиясының көп бөлігі 1742 жылы Бірінші Силезия соғысының соңында Богемия Коронасы мен Габсбург монархиясының құрамында қалған Силезияның шағын бөлігінен пайда болды, ал Силезияның қалған бөлігі Пруссияға өткен. Ол Опава (Троппау, Опава) қаласы астанасы болған Жоғарғы және Төменгі Силезия Герцогтығы ретінде қайта ұйымдастырылды. 1900 жылы Герцогтықтың ауданы 5140 км² және халқы 670 000 адамды құрады. 1918 жылы бұрынғы Герцогтық жаңа құрылған Чехословакия мемлекетінің бір бөлігіне айналды, бірақ 1920 жылы Чехословакия мен Польша арасында бөліскен Цешин Силезиясынан басқа, Чехословакия батыс бөлігін алды. Бұрын Пруссия Силезиясының бөлігі болған Хлючин аймағы (Hultschiner Ländchen) 1920 жылы Версаль келісімі бойынша Чехословакияның құрамына кірді. 1938 жылғы Мюнхен келісімінен кейін Чехия Силезиясының көп бөлігі Рейхсгау Судеттің бір бөлігіне айналды, ал Польша Ольза өзенінің батыс жағалауындағы Транс-Ольза аймағын басып алды (поляктардың осы үлесі келесі жылы нацистік Германия Польшаны басып алғанда жоғалды). 1939-1940 жылдары поляк интеллигенциясына қарсы жүргізілген науқан кезінде көптеген поляк белсенділері, дін қызметкерлері, шенеуніктер, мұғалімдер мен мектеп директорлары неміс оккупанттары тарапынан концлагерлерге жер аударылып, кейін сол жерде қаза болды. Немістер аймақта бірнеше мәжбүрлі еңбек лагерьлерін ұстады, оның ішінде поляктарға арналған бірнеше Polenlager лагерьлерін, одақтас әскери тұтқындарына арналған Stalag VIII B/344 әскери тұтқын лагерінің бірнеше қосалқы лагерьлерін, сондай-ақ Брунталь мен Светла-Горадағы Аушвиц концлагерінің қосалқы лагерьлерін. Оккупанттар сонымен қатар Oflag VIII E, Oflag VIII G, Heilag VIII G және Stalag VIII D сияқты бірнеше әскери тұтқын лагерьлерін құрды, онда поляк, француз, бельгиялық, британдық, серб, голланд және басқа одақтас әскери тұтқындары сақталды. 1945 жылға дейін Чехия Силезиясының көп бөлігі, Цешин, Острава және Хлючин аудандарын қоспағанда, неміс тілді халықпен қоныстандырылған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Чехия Силезиясы мен Хлючин аймағы Чехословакияға қайтарылды, ал этникалық немістер Потсдам келісіміне сәйкес қуылды. Польшамен шекара қайтадан Ольза өзені бойымен белгіленді (бірақ бұл 1958 жылға дейін келісіммен бекітілмеді).

In the Middle Ages, Silesia formed part of Piast ruled Poland, and in the 14th century it gradually passed to the Kingdom of Bohemia. Modern day Czech Silesia derives primarily from a small part of Silesia that remained within the Bohemian Crown and the Habsburg monarchy at the end of the First Silesian War in 1742, when the rest of Silesia was ceded to Prussia. It was re organised as the Duchy of Upper and Lower Silesia, with its capital at Opava (Troppau, Opawa). In 1900, the Duchy occupied an area of 5,140 km2 and had a population of 670,000. In 1918, the former Duchy formed part of the newly created state of Czechoslovakia, except for Cieszyn Silesia, which was split between Czechoslovakia and Poland in 1920, Czechoslovakia gaining its western portion. Hlučín Region (, Hultschiner Ländchen), formerly part of Prussian Silesia, also became part of Czechoslovakia under the Treaty of Versailles in 1920. Following the Munich Agreement of 1938, most of Czech Silesia became part of the Reichsgau Sudetenland and Poland occupied the Trans Olza area on the west bank of the Olza (the Polish gains being lost when Nazi Germany occupied Poland the following year). In 1939–1940, during the anti Polish Intelligenzaktion campaign, many Polish activists, priests, officials, teachers and school principals were deported by the German occupiers to concentration camps and then murdered there. The Germans operated multiple forced labour camps in the region, including several Polenlager camps for Poles, multiple subcamps of the Stalag VIII B/344 prisoner of war camp for Allied POWs, and subcamps of the Auschwitz concentration camp in Bruntál and Světlá Hora for mostly Jewish women. The occupiers also established several POW camps, including Oflag VIII E, Oflag VIII G, Heilag VIII G and Stalag VIII D, for Polish, French, Belgian, British, Serbian, Dutch and other Allied POWs. With the exception of the areas around Cieszyn, Ostrava, and Hlučín, Czech Silesia was predominantly settled by German speaking populations up until 1945. Following the World War II, Czech Silesia and Hlučín Region were returned to Czechoslovakia and the ethnic Germans were expelled in accordance with the Potsdam Agreement. The border with Poland was once again set along the Olza (although not confirmed by treaty until 1958).

Демография

Халық негізінен өзгертілген дауыстылармен чех тілінде сөйлейді. Жергілікті славян халқының бір бөлігі лах тілінде сөйлейді, ол Ethnologue бойынша чех тілінің диалектісі саналады, бірақ сонымен қатар поляк тілімен де кейбір ұқсастықтарды көрсетеді. Чешин Силезиясында, көбінесе ондағы поляк азшылығының өкілдері қолданатын ерекше диалект те бар.