Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Силезия герцогтігі (1281–1918)
Silesian duchy (1281–1918)
Тешен герцогтігі (Herzogtum Teschen), сондай-ақ Цешин герцогтігі (Księstwo Cieszyńskie) немесе Тешин герцогтігі, Силезия герцогтіктерінің бірі болып табылды. Ол 1281 жылы Польшаның феодалдық бөлінісі кезінде Опол және Рациборцтың Силезия герцогтігінен бөлінді және 1290 жылдан бастап 1653 жылы герцогиня Елизавета Лукреция қайтыс болғанға дейін Пяст әулетінің Силезия герцогтары билік етті. Герцогтік жерлер бастапқыда Бяла өзенінің шығысындағы бұрынғы Кіші Польша аумақтарын қамтыды, ол шамамен 1315 жылы Ошвичимнің Польша герцогтігі ретінде қайта бөлінді, ал қалған герцогтік 1327 жылы Богемия патшаларының феодалы болды және 1348 жылы Богемия жерлерінің құрамына кірді. Силезияның көп бөлігі 1740–1763 жылдардағы Силезия соғыстарында Пруссия патшасы Ұлы Фридрих тарапынан басып алынса да, Тешен Троппау (Опава), Крнов және Ныса герцогтіктерімен бірге Габсбург монархиясында қалды және 1849 жылы Австриялық Силезияның жеріне біріктірілді. Габсбург-Лорен әулетінің «командирлік тармағы» деп аталатын, Архгерцог Карл, Тешен герцогынан тараған кіші тармақ 1918 жылға дейін «Тешен герцогы» атағын сақтап келді.
The Duchy of Teschen (Herzogtum Teschen), also Duchy of Cieszyn (Księstwo Cieszyńskie) or Duchy of Těšín , was one of the Duchies of Silesia centered on Cieszyn (Teschen) in Upper Silesia. It was split off the Silesian Duchy of Opole and Racibórz in 1281 during the feudal division of Poland and was ruled by Silesian dukes of the Piast dynasty from 1290 until the line became extinct with the death of Duchess Elizabeth Lucretia in 1653. The ducal lands initially comprised former Lesser Polish territories east of the Biała River, which in about 1315 again split off as the Polish Duchy of Oświęcim, while the remaining duchy became a fiefdom of the Bohemian kings in 1327 and was incorporated into the Lands of the Bohemian Crown in 1348. While the bulk of Silesia was conquered by the Prussian king Frederick the Great in the Silesian Wars of 1740–1763, Teschen together with the duchies of Troppau (Opava), Krnov and Nysa remained with the Habsburg monarchy and merged into the Austrian Silesia crown land in 1849. The so called "commander line" of the Habsburg Lorraine dynasty, a cadet branch descending from Archduke Charles, Duke of Teschen, held the title "Duke of Teschen" until 1918.
Тарих
Герцогтіктің тарихы Цешин Силезия аймағының тарихымен және жалпы Силезия тарихымен ортақ болды: Тешен аймағы 1138 жылы герцог Болеслав III Вримут қайтыс болғаннан кейін құрылған поляк провинциясы – ортағасырлық Силезия герцогтігінің оңтүстік-шығыс бөлігі еді. Оның өсиетіне сәйкес, Силезия жерлерін оның үлкен ұлы Владыслав II билеуге тиіс болды, ол Силезия Пиастарының атасы болды. Польшаның барлық жерін билеуге тырысқаннан кейін, оның кіші туған ағалары оны елден қуғанмен, император Фридрих Барбароссаның қолдауымен оның ұлдары Силезия мұрасын қайтарып алуға мүмкіндік алды. 1172 жылы олар мұраны бөлісті: Бескид тауларына дейінгі созылған Үстіңгі Силезия жерлері мен Цешин аймағы Рациборц герцогы ретінде билік еткен екінші ұлы Миешко I Тенглефутқа бұйырды. Польшаның этнографиялық ағалық принципіне қарсы тұрып, Миешко Тенглефут 1202 жылы көршілес Ополе герцогтігін өзінің туған інісі Генрих Бородатыйдан тартып алып, Ополе мен Рациборцтың біріккен Жоғарғы Силезия герцогтігін құрды. Оның ұрпақтары Жоғарғы Силезияны 1281 жылы Миешконың немересі герцог Владислав Опольский қайтыс болғанға дейін басқарды, содан кейін Ополе-Рациборц оның төрт ұлы арасында қайта бөлінді. Үлкен ұлы Миешко бастапқыда кіші інісі Пржемыславпен бірге Цешин және Ошвициммен қоса Рациборц герцогтігін биледі. 1290 жылы тағы бір бөліністен кейін Миешко Цешинде тұрып, Тешеннің бірінші герцогы атанды.
The duchy shared the history of the Cieszyn Silesia region, and also in part that of Silesia in general: the Teschen area was the south easternmost part of the medieval Duchy of Silesia, a Polish province established upon the death of Duke Bolesław III Wrymouth in 1138. According to his testament, the Silesian lands were to be ruled by his eldest son Władysław II, who became the progenitor of the Silesian Piasts. Though he was exiled by his younger half brothers after he had tried to gain control over Poland as a whole, his sons, backed by Emperor Frederick Barbarossa, were able to return and to secure their Silesian inheritance. In 1172 they divided the heritage: the Upper Silesian lands with the Cieszyn area stretching up to the Beskid Mountains fell to the second son Mieszko I Tanglefoot, who ruled as Duke of Racibórz. Defying the Polish agnatic seniority principle, Mieszko Tanglefoot in 1202 occupied the neighbouring Duchy of Opole from his nephew Henry the Bearded, forming the united Upper Silesian Duchy of Opole and Racibórz. His descendants ruled Upper Silesia until the death of Mieszko's grandson Duke Władysław Opolski in 1281, whereafter Opole Racibórz was again divided among his four sons. The eldest, Mieszko, initially ruled the Duchy of Racibórz with Cieszyn and Oświęcim, jointly with his minor brother Przemysław. After another partition in 1290, Mieszko took his residence in Cieszyn and became the first Duke of Teschen.
Пиаст ережесі
Өзінің Силезиялық Пиаст туыстарының көпшілігі сияқты, Миешко Богемияның қуатты патшаларына жақындады; 1291 жылы Жоғары Герцог Лешек II қайтыс болғаннан кейін Польшадағы ішкі тартыстар кезінде ол және кіші інісі Ополе Герцогы Болко I патша Вацлав II-мен қолдау келісіміне қол қойды. Миешко сондай-ақ Висла және Бела өзендері бойындағы Тешен жерлерін және Бескид тауларының етегін неміс иммигранттарымен қоныстандырды. Ол герцогтығының шалғай аймақтарын жайылтып, Цезшин, Ошвицим, Затор, Скочув және Карвина қалаларына қала құқығын берді. 1310 жылы Люксембург үйі Прагада таққа отырғаннан кейін де ол Богемиямен одақты сақтап қалды. 1315 жылы Миешко қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Владислав Бела өзенінің шығысындағы жерлерді алып, Ошвицим Герцогтығын құрды, ол ақырында Польша Королінің феодалына айналды. Оның бауыры Казимир I батыс бөлігін сақтап, 1327 жылы Богемия Королі Янға адалдық серт берді. Содан кейін Тешен Богемия патшаларының тәуелді феодалы және Богемия Коронасының бір бөлігі болды. Жергілікті Пиаст билеушілері көбінесе герцогтықтан тыс жерлерге ие болды, мысалы, Сиверц Герцогтығы, Глогоудың жартысы және Бытомның бір бөлігі. 1431 жылы Герцог Болеслав I қайтыс болғаннан кейін, герцогтықты басқару оның әйелі Евфемия мен олардың төрт ұлына жүктелді. 1442 жылы герцогтық ағайындылар арасында бөлінді, олардың барлығы герцог атағын алды; алайда, герцогтыққа қатысты нақты билік Болеслав II мен Пржемыслав II-ге өтті, олар 1452 жылы Болеслав II қайтыс болғаннан кейін жеке билік етті. XV ғасырдың соңынан бастап оңтүстіктегі Бескид аңғарларына көршілес Моравия Валахиясынан келген влах шаруалары қоныстанды. 1526 жылы Богемия Коронасының жерлері Габсбург әулетіне өткен кезде, Тешен Герцогтығы Герцог Вацлав III Адамның билігі кезінде 1528 жылдан бастап протестантизмге көшті. Моравиялық губернатор Ян Пернштейннің ықпалымен ол 1540 жылы лютерандық дінге жүнді және оның поддандылары "cuius regio, eius religio" ережесіне сәйкес дін таңдауға мәжбүр болды. 1560 жылы, тірі кезінде, ол Карвина және Фридекпен бірге Биелско Герцогтығын ұлы және мұрагері Фредерик Казимирге берді. Алайда, Фредерик 1571 жылы қайтыс болды және оның әкесі қаржылық қиындықтармен күресіп, Биелсконы Плесс князьдеріне мемлекеттік мүлік ретінде сатуға мәжбүр болды. Қалған герцогтық жалғыз аман қалған ұлы Адам Венцеславқа өтті, ол 1610 жылы саяси тиімділік үшін Рим католиктігіне қайта оралды және бірнеше Контрреформация шараларын қабылдады. 1617 жылы император Маттиас оны Силезия губернаторы етіп тағайындады, бірақ ол бірнеше айдан кейін қайтыс болды. Циешин Пиасттарының билігі 1653 жылға дейін жалғасты, сонда Адам Венцеславтың ұлы Фредерик Вильгельмнің 1625 жылы Отыз жылдық соғыс кезінде қайтысымен еркек желісі тоқтап қалды. Габсбург билеушілерінің герцогтықты қайтадан иелену ниетін бастапқыда оның аман қалған қарындасы Герцогиня Елизавета Лукреция кедергі келтірді, ол мұрасы үшін ұзақ сот процесін бастады. Алайда, ол 1653 жылы қайтыс болғаннан кейін, герцогтық тікелей Богемия монархтарына, сол кездегі Габсбург императоры Фердинанд III және оның ұлы король Фердинанд IV-ке өтті.
Like most of his Silesian Piast relatives, Mieszko approached the mighty kings of Bohemia; during the Polish internal struggles after the death of High Duke Leszek II, in 1291, he and his younger brother Duke Bolko I of Opole signed a support agreement with King Wenceslaus II. Mieszko also had the Teschen lands on the Vistula and Biała rivers and the Beskid foothills settled by German immigrants. He colonised the remote parts of his duchy and vested Cieszyn, Oświęcim, Zator, Skoczów and Karviná with town privileges. His adhered to the alliance with Bohemia even after in 1310 the House of Luxembourg assumed the throne in Prague. After Mieszko's death in 1315, his son Władysław took the lands east of the Biała river where he established the separate Duchy of Oświęcim, which eventually became a fief of the Polish Crown. His brother Casimir I retained the western part and in 1327 swore homage to King John of Bohemia. After that Teschen became an autonomous fiefdom of the Bohemian kings and part of the Crown of Bohemia. Local Piast rulers often possessed other lands outside the duchy itself, as the Duchy of Siewierz, half of Głogów and some parts of Bytom. After the death of Duke Bolesław I in 1431, the rule over the duchy was shared by his wife Euphemia and their four sons. In 1442 the duchy was divided between the brothers who all bore the ducal title; nevertheless, the real control over the duchy passed to Boleslaus II and Przemyslaus II, who after the death of Boleslaus II in 1452 ruled alone. From the late 15th century onwards, the Beskid valleys in the south were settled by Vlach peasants from neighbouring Moravian Wallachia. While the Lands of the Bohemian Crown passed to the Habsburg dynasty in 1526, the Duchy of Teschen during the reign of Duke Wenceslaus III Adam, from 1528 onwards, shifted to Protestantism. Influenced by the Moravian governor John of Pernstein, his tutor and father in law, he turned to the Lutheran faith in 1540 and his subjects had to follow according to the cuius regio, eius religio rule. In 1560, still during his lifetime, he ceded the Duchy of Bielsko with Karviná and Frýdek to his son and heir Frederick Casimir. Nevertheless, Frederick died already in 1571 and his father, struggling with financial problems, had to sell Bielsko as a state country to the Princes of Pless. The remaining duchy passed to the only surviving son Adam Wenceslaus, who in 1610 shifted back to Roman Catholicism for the sake of political advantage and enacted several Counter Reformation measures. Indeed, Emperor Matthias appointed him Silesian governor in 1617, however, he died a few months later. The Cieszyn Piast rule continued until 1653, when the male line became extinct with the death of Adam Wenceslaus' son Frederick William amidst the Thirty Years' War in 1625. The intentions of the Habsburg rulers to seize the duchy as a reverted fief were initially thwarted by his surviving sister, Duchess Elizabeth Lucretia, who began a lengthy lawsuit on her heritage. Nevertheless, when she died in 1653, the duchy passed directly to the Bohemian monarchs, at that time the Habsburg emperor Ferdinand III and his son King Ferdinand IV.
Габсбургтердің билігі
Фердинанд IV 1654 жылы қайтыс болғанға дейін Тешенді басқарды, содан кейін герцогтік император Фердинанд III-ге қайта оралды. Габсбургтердің оның мұрагерлері католик дінін қайта орнату саясатын жалғастырды. 1722 жылы император Карл VI Тешенді Богемиядан бөліп, герцогтікті Лотарингиялық герцог Леопольдқа сыйлады, оның ұлы Франциск I император Карлдың қызы Мария Терезияға үйленбек болды. Леопольд анасының әжесінің солтүстік Италиядағы Монферрат герцогтігіне талап етуге тырысқан, бірақ Карл 1708 жылы оны Савойялық герцогтарға одақтастық шартының бір бөлігі ретінде берген. Франциск Киелі Рим императоры болғаннан кейін, Пруссия королі Ұлы Фридрихтің шабуылына тап болды. 1742 жылғы Бреслау бейбіт шартынан кейін ол Силезияның көп бөлігін басып алды, ал Тешен Габсбург монархиясының құрамында қалды. 1766 жылы Тешен Францисктің аман қалған ең үлкен қызы, архигерцогиня Мария Кристина мен оның күйеуі Саксонияның принці Альбертке өтті, осылайша ол Тешеннің саксондық герцогы деп белгілі болды. Силезияның көп бөлігі Пруссияға өткенімен, Тешен, Биелско және Крнов (Ягерндорф), Опава (Тропау) герцогтіктері мен епископтық Нысаның (Найс) оңтүстік бөлігі Габсбургтердің бақылауында қалды және 1804 жылы құрылған Австрия империясына қосылды. Архигерцогиня Мария Кристина 1798 жылы қайтыс болды, ал олардың некесі баласыз болғандықтан, 1822 жылы жесір Альберт қайтыс болғаннан кейін герцогтік олардың асырап алған ұлы, Австрияның эрцгерцогы Карлға өтті, ол Тешен герцогі атағын алды және Габсбург-Лотарингия әулетінің Тешен тармағының негізін қалады. 1848 жылғы революциялардан кейін Тешен герцогтігі Австриялық Силезияның жеріне біріктірілгенімен, герцогтық атақ Карлдың ұрпақтарына, бірінші оның үлкен ұлы, эрцгерцог Альбертке, содан кейін 1895 жылы Альберт Фредериктің туған інісі, эрцгерцог Фредерикке берілді. Австриялық Силезиямен бірге Тешен аумағы 1867 жылғы келісім бойынша Австрия-Мажарстанның қос монархиясының Цислейтания бөлігіне енді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен патшалық жерлер де, герцогтық атағы да Австрия-Мажарстанның тарауымен бірге жойылды. 1914 жылы Австрияның фельдмаршалы болып тағайындалған, бірақ көп ұзамай штаб бастығы Франц Конрад фон Хётцендорф тарапынан бейтараптандырылған эрцгерцог Фредерик өзінің кең байлығын жоғалтып, Венгриядағы Мадьярвар қаласына зейнетке шықты.
Ferdinand IV ruled Teschen until his death in 1654, whereafter the duchy fell back to Emperor Ferdinand III. His Habsburg successors continued the re Catholicization policies. In 1722 Emperor Charles VI separated Teschen from the Bohemian Crown and granted the duchy to Duke Leopold of Lorraine, whose son Francis I was to marry Charles's daughter Maria Theresa. Leopold had unsuccessfully claimed his maternal grandmother's rights to the north Italian Duchy of Montferrat, which Charles had taken and given to the Dukes of Savoy in 1708 as part of their alliance pact. Once Holy Roman Emperor, Francis had to face the attack by the Prussian king Frederick the Great, who after the 1742 Peace of Breslau took the bulk of Silesia, while Teschen remained with the Habsburg Monarchy. In 1766 Teschen passed to Francis' eldest surviving daughter, Archduchess Maria Christina and her husband Prince Albert of Saxony, who thus became known colloquially as the Duke of Saxe Teschen. Although most of Silesia had passed to Prussia, Teschen with Bielsko and the duchies of Krnov (Jägerndorf), Opava (Troppau) and southern part of episcopal Nysa (Neisse) remained under Habsburg control and passed to the newly established Austrian Empire in 1804. Archduchess Maria Christina had died in 1798 and as her marriage remained childless, upon the death of the widowed Albert in 1822 the duchy passed to their adopted son, Archduke Charles of Austria, who assumed the title of Herzog von Teschen and became progenitor of the Teschen cadet branch of the Habsburg Lorraine dynasty. While the Duchy of Teschen finally merged into the crown land of Austrian Silesia after the Revolutions of 1848, the ducal title passed down Charles' line, first to his eldest son, Archduke Albert, and then in 1895 to Albert Frederick's nephew, Archduke Frederick. With Austrian Silesia, the territory of Teschen became part of the Cisleithanian half of the Austro Hungarian dual monarchy upon the Compromise of 1867. At the end of World War I both the crown land and the ducal title were disestablished with the dissolution of Austria Hungary. Archduke Frederick, appointed Austrian field marshal in 1914 but soon neutralized by Chief of Staff Franz Conrad von Hötzendorf, found his vast possessions expropriated and retired to Magyaróvár in Hungary.
Салдары
Соғыс аяқталғаннан кейін Чешин аумағында жергілікті поляк және чехословакиялық өзін-өзі басқару органдары құрылды. 1918 жылдың 5 қарашасында олар уақытша келісімге қол қойды, оған сәйкес аумақ – Чешин қаласының өзі де бар – Ольза (Ольше, Олса) өзені бойымен бөлінді. Алайда, алдын ала келісім жаңадан құрылған Чехословакия мемлекеті мен Екінші Польша Республикасы арасындағы шекаралық дауды шеше алмады. Олар басым көпшілігі поляк тілінде сөйлейтін халыққа ие болған бұрынғы Чешин герцогтігінің тағы да бірнеше аумақтарын талап етті. Қақтығыс 1919 жылдың 23 қаңтарында чехословакиялық әскерлер Ольза өзенін кесіп өтіп, Польша-Чехословакия соғысын басталғаннан кейін күшейді. Қарулы қақтығыстар 31 қаңтарға дейін жалғасты, бірақ екі тараптың да ешқайсысы жеңіске жетпеді. 1920 жылғы Спа конференциясында бұрынғы герцогтіктің Ольза өзені бойымен бөлінуі бекітілді. Чешин Силезиясының шығыс бөлігі Польшаның Силезия автономиялық воеводтығының құрамына енді, ал батыс бөлігі (Ольза арғы аймағын қоса алғанда) Чехословакияның бір бөлігі болды. Бұл 1920 жылдың 5 тамызында Елшілер конференциясымен расталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалған неміс халқы жер аударылды.
At the end of the war, local Polish and Czechoslovak self governments were established in the territory of Cieszyn, which on 5 November 1918 signed an interim agreement under which the territory – including the town of Cieszyn itself – was divided along the Olza (Olše, Olsa) River. However, the preliminary convention failed to settle the border conflict between the newly established state of Czechoslovakia and the Second Polish Republic, which claimed further areas of the former Cieszyn duchy with a predominantly Polish speaking population. The ongoing conflict escalated when Czechoslovak troops crossed the Olza on 23 January 1919, starting the Polish–Czechoslovak War. Clashes of arms continued until 31 January, but neither of the belligerents benefited: at the 1920 Spa Conference the division of the former duchy along the Olza was confirmed. The eastern part of Cieszyn Silesia was incorporated into the Polish Autonomous Silesian Voivodeship, while the western part (including the Trans Olza region) became part of Czechoslovakia. This was confirmed on 5 August 1920 by the Conference of Ambassadors. After World War II the remaining German population was expelled.
Демография
1910 жылы Аустрия жүргізген халық санауына сәйкес, герцогтікте шамамен 350 000 адам тұрған: олардың 54,8% поляк тілінде, 27,1% чех тілінде және 18,1% неміс тілінде сөйлеген. Чех халқы көбінесе Фридек маңындағы батыс аймақтарына қоныстанса, неміс халқы Биелско (Биелиц) төңірегінде шоғырланған.
According to the Austrian census taken in 1910, the duchy had about 350,000 inhabitants: 54.8% Polish speaking, 27.1% Czech speaking and 18.1% German speaking. While the Czech population mainly settled in the western areas around Frýdek, the German population was clustered around Bielsko (Bielitz).