Кіріспе

Урал тілдерінің бөлінісі

Фин-самия тілдері – урал тілдері отбасының гипотетикалық кіші тобы болып табылады және 22 тілден тұрады. Бұл тілдердің ішінде Солтүстік Фенноскандия аймағында тұратын саами халқының тілі – саами тілдері немесе фин тілдері, оның ішінде ірі тілдер – фин және эстон тілдері бар. Бұл топтастыруның дұрыстығы баршаға мәлім емес.

Қарым-қатынас гипотезалары

Мордвин тілдері фин және саам тілдерімен де жақын байланыста болып көрінеді. Дауыссыз дыбыстар жүйесіндегі кейбір жаңалықтар фин және мордвин тілдеріне тән. Мари тілі осы үш тілмен салыстырмалы түрде аз ұқсастықтарды көрсетеді, ал фин, саам, мордвин және мари тілдерін қамтитын ірі топтар кейде (фин-волга тілдері) деп аталады. Хелимски (2006) фин-ұғыр тілдерінің "солтүстік-батыс" тобын ұсынады, ол тек фин және саам тілдерін ғана емес, сонымен қатар Еуропалық Ресейдің солтүстігінде бұрын сөйленген, қазірде тек субстрат ретінде, әсіресе жер-су аттарында (топонимияда) ғана іздері сақталған тілдерді де қамтиды.

Генетикалық бірліктің жағында және қарсы аргументтер

Фин және саам тілдерінің ортақ ата-бабасы дәстүрлі түрде ерте протофин тілі (фин. varhaiskantasuomi) деп белгілі. Оның фонетикасы мен морфологиясын егжей-тегжейлі қалпына келтіруге болады. Дегенмен, осы реконструкция прото-фин-волга, прото-фин-угор және тіпті прото-ұрал тілдері сияқты бұрынғы кезеңдермен дерлік бірдей болып шығады. Фин-саам тілдерінің көпшілігіне тән бірнеше айқын белгілер бар, бірақ олардың ешқайсысы да тілдік отбасының бірлігін нақты растамайды. Олардың біріншісі – ырғақты градуация, ол топтың шеткі тілдері – ливон, вепс және оңтүстік саам тілдерінен басқа барлық тілдерде кездеседі. Градуация алыс туысқан самойедтік нганасан тілінде де табылады, және градуацияның бастапқы ұралдық ерекшелік пе, басқа барлық тармақтарда жойылған, фин-лапп және нганасан тілдеріндегі тәуелсіз жаңалық па, әлде фин, саам және нганасан тілдерінде дербес пайда болған ба деген мәселе талқыланады. Сондай-ақ, фин және саам тілдеріндегі градуация байланысты болса да, бұл ортақ мұра немесе кейінгі тілдік байланыс нәтижесі ме деген дау бар.