Кіріспе

Бір инелі тоқыма желісі. Nålebinding (дания және норвегия тілдерінде: сөзбе-сөз "инемен байланыстыру" немесе "инемен тоқу", сондай-ақ naalbinding, nålbinding, nålbindning немесе naalebinding) – тоқыма және тігуге дейінгі мата жасау техникасы. Ағылшын тілінде "түйінсіз тор", "түйінсіз тоқу" немесе "бір инелі тоқу" деп те аталады. Бұл техника тігуден (кроше) өзгеше, себебі ол жұмыс жібінің толық ұзындығын әр тізбектен өткізуді қамтиды, ал тігуде жұмыс тек тізбектерден тұрады және ешқашан жіптің бос ұшын пайдаланбайды. Сонымен қатар, ол тоқудан да ерекшеленеді, себебі nålebinding процесінде жіптің бөліктерін біріктіру қажет, тоқудағыдай үздіксіз жіптің оңай тартылуына қарағанда. Nålebinding арқылы жасалған матаның археологиялық үлгілерін тоқыма матадан ажырату қиын болуы мүмкін. Nålebinding-ті Перудің Камизеа аймағындағы Нанти тайпасының әйелдері әлі де қолданады. Олар оны білезік жасау үшін пайдаланады. Nålebinding Скандинавия елдерінде, сондай-ақ Балқан аймағында да кең таралған.

Тарих

Ең көне белгілі Нальбидинг тоқыма фрагменті б.з.д. 6500 жылға дейін дараланған, ол Яһуда шөліндегі Нахал Хемар үңгірінен табылған. Б.з.д. 4200 жылға жататын, эртебөлль кезеңінен шыққан, ақжелкен талшығынан жасалған тағы бір фрагмент Даниядағы мезолиттік балықшылар ауылы Тибринд Вигте табылды. Бір инемен тоқылған киімдердің ең көне мысалдары Мысырдың копт христиандарының түсті оюлы сандал жораптарын (4 ғ. б.з.) және Перудегі Паракас және Наска мәдениеттерінен шыққан қалпақтар мен шәлдерді (б.з.д. 300 – б.з. 300) қамтиды. Тарихи тұрғыдан инелер ағаштан, мүйізден немесе сүйектен жасалған. Қазіргі таңда пластиктан жасалғандары да бар. Нальбидинг тоқу мен тігуден бұрын пайда болған. Тарихи үлгілер копт тігісі қолданылған жағдайда, дайын өнімдердегі ұқсастығынан жиі тоқу ретінде қате жіктеліп келген. Көп жағдайларда мата тарихшысы матаның жіптер арқылы қалай жасалғанын мұқият зерделеп, оны тоқу немесе Нальбидинг екенін анықтауы керек. Бұл екі қолөнердің құрылымдық ерекшеліктерін білу және оларды матада табу арқылы, немесе жіптерді біріктірудің жиілігін анықтау арқылы мүмкін. Нальбидинг Скандинавияда 793-1066 жылдар аралығындағы викинг дәуірінде, тоқу мен тігу әлі белгілі болмаған кезде қолданылған. Бұл олар үшін берік, пайдалы киім жасаудың тиімді тәсілі болды. Нальбидинг үшін бірнеше қысқа жіптерді (әрқайсысының ұзындығы көбінесе 2 метрден аспайды) пайдалану қажет, олардың ұштарын ылғалдандырып, бір-біріне байлап, фелдеу арқылы біріктіріп, бір үздіксіз жіптің көрінісін жасайды. "Нальбидинг" термині 1970 жылдары енгізілді.

Техника

Бұл әдіс қысқа жіп ұзындықтары мен бір көзді, көбінесе кең және жалпақ ине арқылы серпімді мата жасайды. Тігістер көбінесе, бірақ міндетті емес, бас бармақтың айналасына орап бағаланады. Ең қарапайым түрінде ине жаңа иірім жасау үшін тұқым иірімінен өтеді, бірақ оны тым қатты түйінге тартып алмауға көңіл болу керек. Содан кейін ине жаңа иірімнен өтеді, қажетті ұзындықтағы тізбек пайда болғанша бұл процесс қайталанады. Келесі тігістер де осылай жасалады, бірақ тігістер тізбектегі сәйкес тігіске тігіледі. Ұзартылған процесс бастапқы тізбек емес, алдыңғы қатарға сілтеме жасап ұқсас түрде қайталанады. Мата көбінесе бір бағытта – «дөңгелек» бойынша – жұмыс істеледі, шұлықтар мен қолғаптар үшін спиральдар мен түтіктер жасалады. Мата «жазық жұмыс» үшін қатар соңында бұрылуы мүмкін. Бүгінгі күнде қолөнершілер үлгілер жасау және налбайлау техникасы туралы хабарласу үшін «Хансен коды» деп аталатын арнайы белгілеуді жиі қолданады. Бұл кодты 1990 жылы Даниядағы Моесгард мұражайында жұмыс істеген тоқымаларды қайта құрау жөніндегі сарапшы Эгон Хансен жасаған. Хансен коды – ине матадан өтетін жолды көрсету үшін қолданылатын кодтау жүйесі, иірімнің астынан өтуі U, үстінен өтуі O арқылы көрсетіледі. Жақсы сызық жіп бағытын өзгертетінін және өткен иірімдер арқылы қайта оралатынын көрсетеді. Егер иірім жіберіліп қалса, O немесе U жақшаға қойылады. Егер бірнеше бағыт өзгерсе, қос нүкте қолданылады. Алдыңғы қатармен байланыс F әрпімен (егер жіп иірімнен алдыңғы жағынан өтетін болса) немесе B әрпімен (егер жіп иірімнен артқы жағынан өтетін болса) және осылайша қанша иірім жұмыс істегенін көрсететін санмен сипатталады. Осылайша сипатталатын тігістердің сыртқы түрі, текстурасы және серпімділігі әртүрлі болады. Мысалы, жоғарыда сипатталған «Coppergate» шұлығы «Йорк тігісімен» немесе UU/OO O F2 жасалған. Ал, жақшалар мен қос нүктенің қолданылуын көрсету үшін «Ålse» тігісі U(U)O/UO:UO O болып келеді. Кейбір адамдар өткен иірімдердің жасын көрсету үшін үстін сызылған сандарды пайдалануды ұсынады, себебі бұл налбайлау үшін жақшалар мен қос нүктенің қарапайым сипаттамасынан гөрі нақтырақ болады. Жүн жіп көбінесе қолданылады, себебі оның қысқа ұзындығын оңай біріктіруге болады, өйткені техника осыны қажет етеді. Дегенмен, тез тозбайтын талшықтардан жасалған жіпті басқа тәсілдермен біріктіруге болады. «Coppergate» шұлығының құрылысында жұмыс бақайшадан басталып, дөңгелек қатарларда жалғасты. Иірімдер инемен алдыңғы қатардағы екі иірімнен, олардың бірі бұрыннан жұмыс істеген, содан кейін ағымдағы қатардағы соңғы екі иірімнен өту арқылы жалғастырылды. Бұл қалың, серпімді мата жасады. Ешқандай еріген ұштар байқалмады және олар матаға тігілген немесе тоқылған болуы мүмкін деп есептеледі. Пішін беру үшін қосымша иірім қосылды немесе төменгі иірім тізбектен тыс қалдырылды. Топтық бөлігін жасау үшін өкше бірнеше рет өзіне бұрылды.

Сипаттамалары

Нель байлау көбінесе тоқудан еңбектірек және баяу деп есептеледі. Бірақ бұл міндетті түрде дұрыс емес, әсіресе Осло, Маммен және Броден сияқты қарапайым тігістер үшін. Әрбір тігіс тоқылған тігістен сәл көбірек уақыт алса да, нель байлау көбінесе тоқудан жылдам болады, себебі әр қатардың биіктігі (көбінесе қолданылатын нель байлау техникаларында) 2–3 тоқу қатарына тең келеді. Ол иық, арқа және қолға да ыңғайлырақ, ал одан жасалған мата тоқылған матадан тығыз және берік болады. Оны Перу мен Иранда әлі күнге дейін шұлық жасау үшін, ал Скандинавияның кейбір аймақтарында шапқылар, қолғаптар және басқа да өте жылы заттар жасау үшін қолданады. Көбінесе жасалатын қателіктердің бірі – нель байлауды тоқудан артық санау, себебі ол көбірек дағды талап етеді. Оны үйрену және меңгеру өте оңай; дұрыс нұсқаулармен тіпті күрделі техникаларды да аз алдын ала біліммен үйренуге болады (бірақ біраз білім ұсынылады). Нель байлау қолданылған техникаға байланысты әртүрлі маталар жасауға мүмкіндік береді – жұқа әрі иілгіш, сондай-ақ қалың және салыстырмалы түрде қатты маталар жасауға болады. Нель байлау түйіліп жармайды, сондықтан қосымша жиектер жасаудың қажеті жоқ.