Кіріспе
Бальцасар Грасиан и Моралес, испан иезуиті және барокко стиліндегі прозашы және философ, С. Ж. (baltaˈsaɾ ɣɾaˈθjan; 8 қаңтар 1601 – 16 желтоқсан 1658), көбінесе Балтасар Грасиан деп танылады. Ол Калатаюд (Арагон) маңындағы Белмонтеде дүниеге келген. Оның еңбектерін Шопенгауэр мен Ницше жоғары бағалаған.
Baltasar Gracián y Morales, S. J. (baltaˈsaɾ ɣɾaˈθjan; 8 January 16016 December 1658), better known as Baltasar Gracián, was a Spanish Jesuit and Baroque prose writer and philosopher. He was born in Belmonte, near Calatayud (Aragón). His writings were lauded by Schopenhauer and Nietzsche.
Өмірбаян
Дәрігердің ұлы Грейсиан бала кезінде әкесінің үйінде, дін қызметкері болған туысымен бірге тұрды. 1621 және 1623 жылдары иезуит мектебінде, ал 1623 жылдан бастап Сарагосада теологияны оқыды. 1627 жылы дін қызметкері болып тағайындалды және 1635 жылы соңғы ант берді. 1633 жылы иезуит орденінің талаптарын қабылдап, түрлі иезуит мектептерінде оқытушылыққа берілді. Ол Уэска қаласында болды, онда жергілікті ғалым Винченсио Хуан де Ластаносамен танысып, достық қарым-қатынас орнатты. Ластаноса оның рухани және интеллектуалды дамуында маңызды рөл атқарды. Грейсиан уағыздаушы ретінде танымал болды, бірақ оның кейбір сөздері, мысалы, мінберден тозақтан келген хатты оқуы, жоғары лауазымдағы адамдардың наразылығын тудырды. Ол Таррагона иезуит колледжінің ректоры болып тағайындалды және «Батыр» (El héroe), «Саясатшы» (El político) және «Сарбаз» (El discreto) сияқты еңбектер жазды, онда сарай әдептері мен мінез-құлқы туралы үлгілер ұсырылды. Каталондық көтеріліс кезінде 1646 жылы француз қоршауын бұзған испан армиясының капелланы болды. 1651 жылы «Критик» (El Criticón) атты еңбегінің бірінші бөлігін жоғары жақтастарының рұқсатынсыз жариялады, олардың бұйрықтарын бірнеше рет бұзған болатын. Бұл иезуит орденінің наразылығын тудырды. Ол ескертулерге құлақ аспай, 1657 жылы «Критик» еңбегінің екінші бөлігін жариялады, соның салдарынан жазаланды және 1658 жылдың басында Граус қаласына жер аударылды. Ол көп ұзамай басқа діни орденге қабылдану туралы өтініш хаты жазды. Оның өтініші қабылданбады, бірақ жазасы жеңілдетілді. 1658 жылдың сәуір айында Таразона колледжінің бірнеше төмен лауазымдарына жіберілді. Денсаулығының нашарлауына байланысты Калатайуд провинциялық жиналысына қатыса алмады және 1658 жылдың 6 желтоқсанында Арагон Корольдігінің Сарагоса қаласының жанындағы Таразонада қайтыс болды. Грейсиан испан барокко әдеби стилінің ең көрнекті өкілі, «Концептизм» (Conceptismo) деп аталатын осы стильдің ең маңызды теоретигі болды. Оның «Зейін мен тапқырлық өнері» (Agudeza y arte de ingenio) поэзия, риторика және концептизм стилінің антологиясы болып табылады. 1985 жылы оның туған арагондық ауылы Бельмонте-де-Калатайуд (Бельмонте-дель-Рио-Пережилес) оның құрметіне ресми түрде Бельмонте-де-Грейсиан деп өзгертілді.
El Criticón (Азаттық)
El Criticón-ның 1651, 1653 және 1657 жылдары жарық көрген үш бөлімі Еуропада, әсіресе неміс тілді елдерде кеңінен танымал болды. Бұл автордың шедеврі және Siglo de Oro дәуірінің ең ұлы туындыларының бірі. Бұл философиялық мәні терең аллегориялық роман. Роман өзінің көптеген өзгерулерімен және кейіпкерлер бастан кешіретін сан алуан оқиғаларымен византиялық стильдегі романдарды, ал әлеуметтік сатиралық көзқарасымен – пикарестік романдарды еске түсіреді. Бұл, басты кейіпкерлердің – Критилоның, «сыни көзқарасты адамның», алдамшылықты бейнелейтіні, және Андренионың, «табиғи адамның», жазықсыздық пен алғашқы құштарлықты ұсынатыны, ұзақ саяхаттарында айқын көрінеді. Автор тұрақты түрде екі кейіпкердің өлшемдеріне немесе көзқарастарына сәйкес келетін перспективалық тәсілді көрсетеді, бірақ Мигель де Сервантестің туындыларындағыдай көптеген нұсқалар емес, керісінше, қарама-қарсылықты ұстанып тұрады. Роман пессимизм философиясын ашады, оны оның ең көрнекті оқырмандарының және жақтастарының бірі, 19 ғасырдың неміс философы Артур Шопенгауэр таныды. Төменде El Criticón-ның мазмұнының қысқаша нұсқасы келтірілген, ол күрделі туындының сызбасына дейін қысқартылған, оның толыққанды зерттелуіне мұқтаж. Әлемге бейімделген Критило Санта-Елена аралының жағажайында кеме апатына ұшырап, өркениетті мүлдем білмей өскен Андрениомен кездеседі. Олар бірге өмірдің ұзын және қиын жолын басып, Ажал аралына сапар шегеді. Бірінші бөлімде, «Балалық шақтың көктемінде», олар патша сарайына келіп, түрлі қайғы-қасіреттерге тап болады; екінші бөлімде, «Ер адам жасының күзінде», Арагон арқылы өтеді, онда Грацианның досы Ластанозаның есімінен құралған Саластаноның үйіне барады, содан кейін автор «Ипокринданың шөлі» деп атаған Францияға саяхаттайды, ол толығымен жекқорлар мен білгішсіздермен мекенделген, ақырында ақылсыздық үйіне барып аяқталады. Үшінші бөлімде, «Қартайған қыста», олар Римге жетеді, онда ең тапқыр адамдармен кездесетін академияға тап болады, содан кейін Ажал аралына жетеді. Ол зиялы болған және әлемге үлкен үлес қосып кеткен. Оның ең әйгілі сөздерінің бірі: «Егер басқалар сені құрметтесін десең, өзіңді құрметте».