Кіріспе

Арандық киелі Энда (Éanna, Éinne немесе Endeus, 530 ж. қайтыс болған) – ирландтық киелі. Оның мерекесі 21 наурыз. Энда Ольстердегі Ориелдің батыр патшасы болған, оны әпкесі қасиетті Фанхея дінге өткізген. Шамамен 484 жылы Инис-Мордағы Киллеаниде алғашқы ирланд монастырын құрды. Әулие Энда «ирландтық монахтықтың патриархы» деп аталады. Ирландияның көптеген ұлы қасиеттілерінің Аранмен байланысы болған.

Ерте өмір және дінге айналу

Оенгустың шейіт болуына сәйкес, Энда – Ольстердегі Ориелдің (Эргаллдың) Коналл Дергінің ұлы, ирландиялық ханзада. Әңгімеге қарағанда, әкесі қайтыс болғаннан кейін ол оның орнына патша болып, жауларымен соғысуға шықты. Әскери қызметкер Енда әпкесі – әулие Фанхеяның ықпалымен дінге келді. Өлімнің қысымын сезініп, әпкесінің көндіруімен Энда дін қызметкері болуға шешім қабылдады және алдымен Эмлидегі Сент-Айлбе монастырында білім алды. Фанхея оны ірі монастырь – Роснатқа жіберді. Онда ол монах болып кіріп, дінге бекітілді. Әулие Энда мен оның әпкесі туралы ертедегі әңгімелер тарихи деректерге сүйенбейді. Оның шынайы өмірбаяны Инишмордағы Тиглагеарниде сақталған, сонда ол жерленген.

Аранның монастырь мектебі

Англиядағы Роснатта Энда монахтық өмірдің қағидаларын үйренген делінеді. Ирландияға оралған соң, Энда Дрогедада шіркеу салды. Шамамен 484 жылы оның қарындасының күйеуі, Манстер королі Энгус оған Аран аралдарында жер сыйлады. Кейін ол аралды 8 бөлікке бөліп, әрқайсысына "пана орны" салды. Энда мен оның монахтарының өмірі қарапайым және қатал болды. Күн дұға, еңбек және қасиетті оқуға белгілі уақыттарға бөлінді. Әрбір қауымның өз шіркеуі және тас ұялардан тұратын ауылы болды, онда олар жалаңаяқ жерде немесе кілеммен жабылған сабаннан тоқылған төсекте, күндіз киген киімдерінде ұйықтады. Олар күнделікті дұғалары үшін өздеріне қамқорлық еткен әулиенің шіркеуіне немесе дұғаханасына жиналатын. Монахтар үнсіздік сақтап, ортақ асханада, ортақ ас үйден дайындалған тамақтанды, қыштан жасалған бөлмелерінде немесе тас камераларында от жақпайтын, қаншалықты суық болса да, теңіз толқыны қаншалықты күшті болса да. Олар өздерінің еңбегімен тамақ пен киім алудың монастырлық ережесін міндетті түрде орындады. Кейбіреулері аралдардың маңында балық аулады, ал енді біреулері жартастар арасындағы қорғалған жерлерде бидай немесе арпа өсірді. Тағы біреулері дәнді ұнтақтап, нан қамырлап, бауырластарға тарату үшін пісірді. Олар өздерінің қойларының боялмаған жүнінен иіп, тоқып киім тікті. Бұл дауылды аралдарда жеміс өсіру мүмкін болмады, олар шарап немесе бал ішпеді, және ет жемеді, мүмкін, ауруларға шамалы мөлшерде берілген. Көбінесе бұл құрылыстар жағалаудағы қираған мұнаралар түрінде сақталған. Ірі қара, ешкілер мен жылқылар қазіргі кезде көптеген ескі қабырғалардың қираған жерлерінде дауылда тығылып, дірілдейді, онда бір кездері адамдар өмір сүрген және дұға еткен. Бұл құрылыстар Әулие Энда басшылығымен кедей және адал адамдардың таңдаған үйі болды. Ол оларды қатаң жартасты, тамшылап жатқан үңгірлерді және батыс желдерімен соққыға ұшыраған шөлді жерді жақсы көруге үйретті. Олар "үңгірлердің адамдары" және "сондай-ақ, Кресттің адамдары" болды.

Енда мен Сент-Брекан

Бір ертегіде Сент-Брекан Енданың жер бөлісіне наразы болғандықтан, Енда мен Брекан келісімге келді. Әрқайсысы аралдың екі басындағы өз монастырында мисса өткізіп, аяқтаған соң ортаға қарай қадам басқан. Қай жерде кездессе, сол жерде жерді бөліседі. Бірақ Брекан келіскен уақыттан бұрын миссаны бастап кетті. Енда құдайдан көмек тіледі. Бреканның аяқтары Килмурви жағажайындағы құмға батып қалды, ал Енда жердің басым бөлігін иеленді.

Енда мен Корбан

Корбанус, ол әлі де дінсіз болған және одан әрі қарапайым адам, аралды тастап кетіп, халқын және олардың мүлкін қарсы жағалауға көшірді. Сол жерде ол Әулие Энданы және оның монахтарын кездестірді, олар жұқа құрақтарымен өтуге дайындалып жатқанда, азық-түлік пен жиһаз жағынан жеткіліксіз болғандай көрінді. Жағалауда Корбанусқа тиесілі жүгері мен ұн салынған бірнеше қап пен шамы бар еді. Қайықтар суға түсіп келе жатқанда ол әулиеге әзілдеп: "Міне, сіздерге және осы шашылған бас шалбарлы кедейлерге аштықтан құтқару үшін жақсы жүгерінің қаптары мен шамы бар, бірақ сіздің жалқы қайықтарыңыз олардың салмағын көтере алмайды", - деді. "Бұған қарамаңыз", - деді әулие, - "сыйлық жүрегіңізден болсын – сонда ғана маңызы бар". "Әрине!" - деді ол, - "Мен тегін ұсыныс жасаймын!" Осы сөздермен бірге қаптар мен шамылар көп қыжылдап, қайықтардың үстінен, олардың ішіндегі адамдардың үстінен және тікелей сызықпен Инишмор аралының шығыс жағалауына ұшып кетті.

Алғашқы Гелл шіркеуіне әсері

Өзінің өмірінде Енданың Аран аралдарындағы монастырь қонысы маңызды қажырлық сапар орнына айналды, сондай-ақ айналағы аймақтарды дінге өткізу орталығы болды. Кем дегенде жиырмадан астам қасиетті деп жарияланған адамдардың "Аран қасиеттілері" деген атқа қатысы болған. Құдықтың шипалық қасиеті бар екендігі айтылады және ол ешқашан тартылмайды.

Қасиетті Брендан тасы

Брендан батысқа сапар шегіп келгеннен кейін, аббаттықта Құдайға шүкірлік етіп, сапарынан әкелген жалғыз сыйлығын – бір жағынан көзге, екінші жағынан руна белгісі салынған тасты жерге қойды. Оны оған кішкентай адам (ергежей) сыйлаған. Бұл тас суға қойылса, су бетінде қалқып отырады делінеді, ал асыл тас батыстың соңғы аралына жол көрсетеді. Руна – «r» әрпіне ұқсайтын, ежелгі скандинавиялық «Рейт» рунасының бір түрі. Оны «Стириматр» (STEE ri mah thur) деп атайды, скандинав тілінде ол «Теңіздер капитанының жолы» деген мағынаны білдіреді. Оны Сент-Энда аббаттығының аббаты кішкентай жібек қалташада сақтайды. Сол жерде тұрған адамдар аралдарды «Құдай теңіздің төсіне тізген жемчужиналар» деп жақсы көретін, әсіресе олар бұрын язычниктердің құдайға табыну орындары болғандықтан. Бір болжам бойынша, «Инниш адамдар әлемінен кеткенде, жалғыз үш арал қалады: Иннишмор, Иннишман және Иннишер». Ең үлкен аралда Сент-Энданың қадірлі құдығы мен тұрғызылған жері, сондай-ақ шіркеудің дөңгелек мұнарасы болады, онда Сент-Энда құрбандыққа тұрғанда естілетін қоңырау соғылады. Қоңыраудың үнімен аралдың барлық шіркеулерінде қасиетті қызмет басталады.

Мұра

Патрик Пирс 1908 жылы әулиеге құрмет көрсетіп, өзінің екі тілді ұлдар мектебіне Scoil Éanna, немесе St Enda's School деп ат қойды. Баллибоденде оның атымен аталған Гейл қауымдастығы клубы бар, Ballyboden St. Enda's. Омаг Сент-Энда Гейл клубы да оның құрметіне аталған, ал 2011 жылы клуб мүшелері Аран аралдарындағы шіркеуіне сапар шегіп, одан кейін 150 клуб мүшесі Галвейден Омагқа велосипедпен барды, осылайша өздерінің қамқоршысына құрмет көрсетті. Галвейдегі Сент-Эндас колледжі (ирланд тілінде Coláiste Éinde) де оның атымен аталады. Сонымен қатар, Гленгормли, Антрим округындағы Сент-Энда GAA клубы да оның есімімен аталған.