Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
V ғасырдағы епископ, миссионер және әулие
5th century bishop, missionary, and saint
Ниниан – христиан әулиесі, алғаш рет 8 ғасырда қазіргі Шотландияның пикт халықтары арасында ерте миссионер ретінде айтылған. Осы себепті ол Оңтүстік пикттердің елшісі ретінде белгілі және Шотландияның пиктік мұраға ие аймақтарында, Шотландияның төмендіктерінде және Солтүстік Англияның Нортумбрия мұраға ие аймақтарында оған арналған көптеген құдайы үйлер бар. Шотландияда оны Ринган, ал Солтүстік Англияда Триньян деп атайды. Нинианның ең маңызды қасиетті орны Галлоуэйдегі Уитхорнда орналасқан, онда ол Кандида Касамен (латынша «Ақ үй») байланыстырылады. Оның үйретулері туралы ештеңе белгілі емес, сондай-ақ оның өмірі туралы ақпараттың күдіссіз көзі жоқ. Нинианның кім екені нақты емес, тарихшылар «Ниниан» есімін басқа тарихи тұлғалармен байланыстырды. Кельттану зерттеушісі және профессоры Томас Оуэн Клэнси ұсынған кең таралған гипотеза бойынша, Нинианды үш тарихи тұлғамен теңестіруге болады: Мовилльдік қасиетті Финниан, Клонардтық қасиетті Финниан және Корктық қасиетті Финбарр. Әр қасиеттімен байланысты аймақтардағы тілдік өзгешеліктер, әдеби дәстүрде сақталған Ниниан осы тұлғадан шыққандығын көрсетеді. Осы мақалада әулие Ниниан туралы «дәстүрлі» әңгімелердің ерекшеліктері мен бастауы туралы сөз болады.
Ninian is a Christian saint, first mentioned in the 8th century as being an early missionary among the Pictish peoples of what is now Scotland. For this reason he is known as the Apostle to the Southern Picts, and there are numerous dedications to him in those parts of Scotland with a Pictish heritage, throughout the Scottish Lowlands, and in parts of Northern England with a Northumbrian heritage. He is also known as Ringan in Scotland, and as Trynnian in Northern England. Ninian's major shrine was at Whithorn in Galloway, where he is associated with the Candida Casa (Latin for 'White House'). Nothing is known about his teachings, and there is no unchallenged authority for information about his life. Ninian's identity is uncertain, and historians have identified the name "Ninian" with other historical figures. A popular hypothesis proposed by Thomas Owen Clancy, a researcher and professor of Celtic studies, posits that Ninian can be identified with three other historical figures: Saint Finnian of Moville, Saint Finnian of Clonard, and Saint Finbarr of Cork. Linguistic variations across the territories associated with each saint have provided evidence that the Ninian preserved in literary tradition originated from this individual. This article discusses the particulars and origins of what has come to be known as the "traditional" stories of Saint Ninian.
Өмірбаян
Нинианның елшісі деп есептелетін Оңтүстік пиктілер – Шотландияның солтүстігіндегі Клайд және Форт шығанақтарының солтүстігінде орналасқан Таулар деп аталатын таулардың оңтүстігінде мекендеген пиктілер еді. Олардың бір кезде христиан дінін қабыстағандығы 5-ғасырда Әулие Патриктің Коротикке жазған хатында айтылады, онда ол оларды «иманнан безген пиктілер» деп сипаттайды. Патрик бұл сөздерімен 6-ғасырда Әулие Колумба христиан дініне қайтарған Солтүстік пиктілерді емес, олардың бұрыннан христиан болғандықтан «апостаттар» деп атауға болмайтындығын білдірген. 731 жылы Нортумбрия епископ Трумуин басшылығымен Оңтүстік пиктілердің арасында епископтық құрған болатын, ол Аберкорн қаласында орналасты. Алайда, пиктілер 685 жылы Дун Нехтейн шайқасында Нортумбриялықтарды жеңгеннен кейін көп ұзамай бұл әрекет тоқтатылды. 6-ғасырда Галлоуэйде христиан діні гүлденген. 731 жылы Беденің жазбаларына сәйкес, Нортумбриялықтар Галлоуэймен бір ғасыр немесе одан да ұзақ мерзім бойы үздіксіз қарым-қатынаста болды, бұл қарым-қатынас Нортумбрияның алдағы Берниция мемлекетінен бастау алды. Бұл қарым-қатынастың нақты мәні әлі анықталған жоқ. Осы кезеңде Нортумбрия өз ықпалындағы аймақтарда епископтықтар құрып, оларды Нортумбрияның Йорк архиепискобына бағындырды. Мұндай епископтықтардың бірі 731 жылы Уитхорнда құрылды, ал Беденің жазбалары жаңа Нортумбрия епископтығының заңдылығын растайды. Бернистің «hwit ærn» деген атауы – ежелгі ағылшын тіліндегі латын тіліндегі «candida casa», яғни қазіргі ағылшын тілінде «ақ үй» деген мағынаны білдіреді және ол Уитхорнның қазіргі атауы ретінде сақталған. Дегенмен, тарихи деректер мен Беденің Нинианы арасындағы байланыс әлі де нақтыланбаған. Алайда, беделді тарихшы Беденің Нинианды тарихи негізсіз ойлап тапқаны емес, Ирландияның ертедегі қасиеттілері және Уитхорнның христиандық байланыстары туралы білімнің артуы Беденің Нинианына қатысты зерттеулерге жол ашты. Джеймс Хенторн Тодд 1855 жылы жариялаған «Leabhar Imuinn» (Ежелгі Ирландия шіркеуінің әндер кітабы) еңбегінде бұл тұлғаның Мовилльдік Финниан екенін айтты, және бұл пікір қазіргі ғалымдардың арасында қолдау тапқан.
The Southern Picts, for whom Ninian is held to be the apostle, were the Picts south of the mountains known as the Mounth, which cross Scotland north of the Firths of Clyde and Forth. That they had once been Christian is known from a 5th century mention of them by Saint Patrick in his Letter to Coroticus, where he refers to them as 'apostate Picts'. Patrick could not have been referring to the Northern Picts who were converted by Saint Columba in the 6th century because they were not yet Christian, and thus could not be called 'apostate'. Northumbria had established a bishopric among the Southern Picts at Abercorn in 681, under Bishop Trumwine. This effort was abandoned shortly after the Picts defeated the Northumbrians at the Battle of Dun Nechtain in 685. Christianity had flourished in Galloway in the 6th century. By the time of Bede's account in 731, the Northumbrians had enjoyed an unbroken relationship with Galloway for a century or longer, beginning with the Northumbrian predecessor state of Bernicia. The full nature of the relationship is uncertain. Also at this time, Northumbria was establishing bishoprics in its sphere of influence, to be subordinate to the Northumbrian Archbishop of York. One such bishopric was established at Whithorn in 731, and Bede's account serves to support the legitimacy of the new Northumbrian bishopric. The Bernician name hwit ærn is Old English for the Latin candida casa, or 'white house' in modern English, and it has survived as the modern name of Whithorn. There is as yet no unchallenged connection of the historical record to the person who was Bede's Ninian. However, the unlikelihood that the reputable historian Bede invented Ninian without some basis in the historical record, combined with an increased knowledge of Ireland's early saints and Whithorn's early Christian connections, has led to serious scholarly efforts to find Bede's basis. James Henthorn Todd, in his 1855 publication of the Leabhar Imuinn (The Book of Hymns of the Ancient Church of Ireland), suggested that it was Finnian of Moville, and that view has gained traction among modern scholars.
Дәстүрлі әңгіме
Ниниан Уиторн туралы ең алғашқы айтылым 731 жыл шамасында Нортумбриялық монах Беденің «Англия халқының шіркеу тарихы» кітабының қысқаша бөлімінде кездеседі. VIII ғасырға жататын «Миракула Ниниа Эпископи» поэмасы оған байланысты айтылған бірнеше кереметтерді қамтиды. Әулие Нинианның өмірі («Vita Sancti Niniani») 1160 жылдары Риволькстік Эйрредпен жазылса, 1639 жылы Джеймс Ушер «Brittanicarum Ecclesiarum Antiquitates» еңбегінде Нинианды талқылайды. Бұл – Уиторнның Ниниан туралы ақпарат көздері, олардың барлығы оның өмірінен көрінетін қарапайым жеке ерекшеліктерді ұсынады. Дегенмен, олардың ешбір әңгімесін растайтын күмәнді емес тарихи дәлелдер жоқ, және барлық көздерде Сент-Ниниан туралы айтқанда олардың саяси және діни мақсаттары қызмет еткен (төменде талқыланады). Дәстүр бойынша, Ниниан – Римде білім алған британиялық, ол Уиторндағы Кандида Касада епископтық орын құрған, осы орынды Турлық Сент-Мартиннің құрметіне атаған, оңтүстік пиктілерді христиан дініне өткізген және Уиторнда жерленген. Әңгіменің басқа нұсқаларында ол Сент-Мартинмен кездескен, оның әкесі христиан патшасы болған және ол шіркеуінің алтарының жанында тас саркофагқа қойылған деген мәліметтер бар. Тағы да басқа нұсқалар бойынша, ол Ирландияға кетіп, 432 жылы онда қайтыс болған. Оның туған күні 397 жылы қайтыс болған Сент-Мартин туралы дәстүрлі айтылымдарға сүйеніп анықталады.
The earliest mention of Ninian of Whithorn is in a short passage of The Ecclesiastical History of the English People by the Northumbrian monk Bede in c. 731. The 8th century poem Miracula Nyniae Episcopi records some of the miracles attributed to him. A Life of Saint Ninian (Vita Sancti Niniani) was written around 1160 by Ailred of Rievaulx, and in 1639 James Ussher discusses Ninian in his Brittanicarum Ecclesiarum Antiquitates. These are the sources of information about Ninian of Whithorn, and all provide seemingly innocuous personal details about his life. However, there is no unchallenged historical evidence to support any of their stories, and all sources had political and religious agendas that were served by their accounts of Saint Ninian (discussed below). Tradition holds that Ninian was a Briton who had studied in Rome, that he established an episcopal see at the Candida Casa in Whithorn, that he named the see for Saint Martin of Tours, that he converted the southern Picts to Christianity, and that he is buried at Whithorn. Variations of the story add that he had actually met St Martin, that his father was a Christian king, and that he was buried in a stone sarcophagus near the altar of his church. Further variations assert that he left for Ireland, and died there in 432. Dates for his birth are derived from the traditional mention of St Martin, who died in 397.
Bede ()
Беда Нинианның (оның атын тек Nynia түрінде, аблятив жағдайында келтіреді) римдік білім алған брит екенін айтады; ол бритиялықтар арасында сирек кездесетін тастан шіркеу салды; оның епископтық таққа Турлық Әулие Мартиннің есімі берілді; ол оңтүстік пикттерге уағыз айтып, оларды дінге көштірді; оның бекінісі Берникийлер провинциясындағы Ad Candidam Casam деп аталды; және ол көптеген басқа қасиеттілермен бірге сонда жерленді.
Bede says that Ninian (whose name he only renders in the ablative case Nynia) was a Briton who had been instructed in Rome; that he made his church of stone, which was unusual among the Britons; that his episcopal see was named after Saint Martin of Tours; that he preached to and converted the southern Picts; that his base was called Ad Candidam Casam, which was in the province of the Bernicians; and that he was buried there, along with many other saints.
Аэльред ()
Кереметтер туралы әңгімелерді еске алмай, Vita Sancti Niniani еңбегінде Аелред Ниниан туралы келесідей деректерді келтіреді: оның әкесі христиан патша болған; ол Римде епископқа назарынан өтті және Тур қаласында Әулие Мартинмен кездесті; Мартин оның өтініші бойынша үйіне қайтар жолында шеберлерді жіберді; осы шеберлер жағалауда тастан шіркеу салды, ал Мартиннің қазасын естіген соң Ниниан оны оның құрметіне арнады; белгілі бір бай және қуатты "Тюдувалл патшасы" оның арқасында христиан дініне кірді; ол пиктілерді христиан дініне кіргізіп, үйіне оралғаннан кейін шіркеуінің алтарының жанындағы тас саркофагқа жерленді; сондай-ақ ол бір кезде "Плебия" есімді бауырымен бірге саяхаттаған. Аелред Бедтен Ниниан туралы ақпараттан өзге, Нинианның өміріне арналған еңбегі үшін "жабайы тілде" жазылған көзден көптеген қосымша мәліметтер алғанын айтады; осы мәтін туралы басқа ешқандай мәлімет жоқ. Аелред Нинианның өміріне арналған еңбегін шотланд сарайында он жыл өткізгеннен кейін жазды, осылайша ол шотланд патшалық отбасымен де, Галлоуэйдің Фергусымен де (Галлоуэй епископтығын қайта жаңғыртатын) тығыз байланыста болды. Осылардың бәрі осындай жарқын сипаттамасы бар Галовей және шотланд әулиесі туралы қолжазбаға қуанышпен ие болатын еді. Оның еңбегі Томас Хеффернан айтқандай, "қасиетті өмірбаян", және бұл, әдетте, саяси амбициялары бар аудиторияға арналған.
Leaving aside the stories regarding miracles, in the Vita Sancti Niniani Aelred includes the following incidental information regarding Saint Ninian: that his father was a Christian king; that he was consecrated a bishop in Rome and that he met Saint Martin in Tours; that Saint Martin sent masons with him on his homeward journey, at his request; that these masons built a church of stone, situated on the shore, and that on learning of Saint Martin's death, Ninian dedicated the church to him; that a certain rich and powerful "King Tuduvallus" was converted by him; that he died after having converted the Picts and returned home, being buried in a stone sarcophagus near the altar of his church; and that he had once travelled with his brother, named "Plebia". Aelred said that in addition to finding information about Ninian in Bede, he took much additional information for his Life of S. Ninian from a source written in a "barbarous language"; there is no further information about this text. Aelred wrote his Life of S. Ninian sometime after spending ten years at the Scottish court and thus had close connections both to the Scottish royal family and to Fergus of Galloway (who would resurrect the Bishopric of Galloway), all of whom would have been pleased to have a manuscript with such a glowing description of a Galwegian and Scottish saint. His work is what Thomas Heffernan refers to as a "sacred biography", probably intended for a politically ambitious audience.
Үшшер (1639)
Джеймс Ушер Нинианның Кандида Касадан Ирландиядағы Клуайн Конерге кетіп, соңында Ирландияда қайтыс болғанын жазды; анасы испандық ханшайым болған; әкесі оның діни қызметке дайындалуына келіскен соң оны қайтарып алуды қалаған; шәкірттерін жинау үшін аспаннан қоңырау келген; ол бұғылар жеткізген қабырғалары бар ағаш шіркеу салдырған; ал сәулет өнерінде тәжірибесі жоқ домбырашы сол шіркеуді салған. Ол сондай-ақ "Терна" және "Вин" есімді ұста мен оның ұлы Нинианның ғажайапына куә болғанын, ал қасиеттіге "Виттерна" деп аталатын жерлер сыйланғанын айтады. Сонымен қатар, Скене Нинианның өлімінің "дәстүрлі" күнін (16 қыркүйек 432 жыл) Ушердің "Нинианның өмірі" еңбегіне жатқызады, бұл күннің "негізсіз" екенін атап көрсетеді. Ушердің еңбегі көбінесе сыналды, себебі ол көбінесе ойдан шығарылған тарихтар құрастырған және өзінің мақсаттарына сай заңды жазбаларды бұрмалаған. Дегенмен, ол заңды жазбаларға қол жеткізе білді және дәстүрлі әңгімелердің кейбір нұсқаларын жасауға үлес қосты.
James Ussher wrote that Ninian left Candida Casa for Cluayn coner in Ireland, and eventually died in Ireland; that his mother was a Spanish princess; that his father wished to regain him after having assented to his training for an ecclesiastical state; that a bell comes from heaven to call together his disciples; that a wooden church was raised by him, with beams delivered by stags; and that a harper with no experience at architecture was the builder of the church. He adds that a smith and his son, named respectively "Terna" and "Wyn", witnessed a miracle by Ninian and that the saint was granted lands to be called "Wytterna". In addition, Skene attributes the "traditional" date of Ninian's death (16 September 432) ultimately to Ussher's Life of Ninian, noting that the date is "without authority". Ussher's contribution is often disparaged, as he both invented fictitious histories and misquoted legitimate manuscripts to suit his own purposes. Still, he had access to legitimate manuscripts, and he has contributed to some versions of the traditional stories.
Басқа дереккөздер
Сент-Ниниан туралы жазған басқа авторлар Беда, Эльред немесе Ушердің еңбектерін пайдаланған, олардың туындыларын әртүрлі қолжазбалардан алынған мәліметтермен үйлестірген. Бұл Джон Капгрейв (1393–1464), Джон Тинмут, Джон Колган (шамамен 1657 жылы қайтыс болған) және олармен бірге, қазіргі күнге дейін көптеген авторларды қамтиды. Анонимді автор жазған 8 ғасырлық агиографиялық «Епископ Нинианның кереметтері» (Miracula Nynie Episcopi) тарихи дерек ретінде қарастырылмайды және оның көшірмелері кеңінен сақталмаған.
Others who wrote of Saint Ninian used the accounts of Bede, Aelred, or Ussher, or used derivatives of them in combination with information from various manuscripts. This includes John Capgrave (1393–1464), John of Tinmouth , John Colgan (died c. 1657), and many others, up to the present day. The anonymously written 8th century hagiographic Miracula Nynie Episcopi (Miracles of Bishop Ninian) is discounted as a non historical account, and copies are not widely extant.
Қасиетті Нинианға бағышталу
Сент-Нинианға арналған құрмет көрсетулер оған таңылған игі амалдарға деген құрметті білдіреді, ал оның туралы айтылатын әңгімелердің растығы осы мәселеге қатысты емес. Барлық құрмет көрсетулердің көбі орта ғасырлық дәуірде, Эльред өзінің жазбасын жасағаннан кейін пайда болды. Бұл құрмет көрсетулер Шотландияның ежелгі пиктік жерлерінде, Клайд пен Форт шығанақтарының оңтүстігіндегі Шотландияның барлық аймақтарында, Оркней және Шетланд аралдарында, сондай-ақ Солтүстік Англияның кейбір бөліктерінде кездеседі. Сент-Ниниан соборы – Перт қаласындағы епископтік собор. Эдинбургтағы Сент-Ниниан және Тридуана шіркеуі – Нинианға арналған рим-католик шіркеуі. Мэн аралындағы құрмет көрсетулер орта ғасырлық шотланд үстемдігінің кезеңінен басталады және жергілікті шабыттан тумаған. Нинианға арналған құрмет көрсетулер Шығыс Донегал және Белфаст қалаларында бар; ал бұрын Белфаст шығанағының жағалауында орналасқан жер дәстүрлі түрде Сент-Ниниан нүктесі деп аталған, онда миссионер Шотландиядан келген сапардан кейін қонған деп есептеледі. Бұл байланыстар Ольстердің екі аймағында дағы күшті Ольстер шотландтарының мұрасын көрсетеді. Шотландия мұрасы бар әлемнің басқа жерлерінде де, мысалы, Жаңа Шотландияда құрмет көрсетулер бар. Сент-Ниниан соборы Жаңа Шотландияның Антигониш қаласында орналасқан. Шотландияның Таулы аймақтары мен аралдарында, Кильнинианнан және Мулл аралындағы православиелік Мулл монастырының Кильнианның қасиетті бұлағынан басқа, құрмет көрсетулердің жетіспеушілігі байқалады. Қазіргі заманда, Эдинбургтағы Сент-Ниниан және Тридуана шіркеуі – 1932 жылы салынған және Нинианға арналған рим-католик шіркеуі. Уиторн қаласындағы Сент-Мартин және Сент-Ниниан – 1959-60 жылдары Галлоуэй рим-католик епархиясында салынған католик шіркеуі. Архитекторы Гарри Стюарт Гудхарт Рендел (1887–1959) болды. Шотландияда 16 қыркүйек күні Сент-Ниниан мерекесі ретінде тойланады. Ниниан 16 қыркүйекте Англия шіркеуі мен епископтік шіркеуде құрметтеледі.
Dedications to Saint Ninian are expressions of respect for the good works that are attributed to him, and the authenticity of the stories about him are not relevant to that point. Almost all of the dedications have their origins in the medieval era, after Aelred wrote his account. The dedications are found throughout the lands of the ancient Picts of Scotland, throughout Scotland south of the Firths of Clyde and Forth, in Orkney and Shetland, and in parts of northern England. St Ninian's Cathedral is the Episcopal cathedral in Perth. St Ninian and Triduana's Church, Edinburgh is a Roman Catholic church dedicated to Ninian. Dedications on the Isle of Man date from the time of medieval Scottish dominance, and are not natively inspired. There are dedications to Ninian in East Donegal and Belfast; and a spot formerly on the shore of Belfast Lough was traditionally known as St Ninian's Point, where the missionary reputedly landed after a voyage from Scotland. These connections reflect a strong Ulster Scots heritage in both areas of Ulster. There are also dedications elsewhere in the world where there is a Scottish heritage, such as Nova Scotia. St Ninian's Cathedral is located in Antigonish, Nova Scotia. There is a noticeable lack of dedications in the Scottish Highlands and Isles, save for Kilninian and the Holy Spring of St Ninian of the Orthodox Mull Monastery on the Isle of Mull. In the modern era, St Ninian and Triduana's Church, Edinburgh is a Roman Catholic church constructed in 1932 that is dedicated to Ninian. St Martin and St Ninian is a Catholic church in Whithorn, constructed in 1959–60 in the Roman Catholic Diocese of Galloway. The architect was Harry Stuart Goodhart Rendel (1887–1959). In Scotland the date 16 September is celebrated as St Ninian's Feast Day. Ninian is honoured in the Church of England and in the Episcopal Church on 16 September.