Кіріспе

Готтард Федор Август Генричи (; 25 желтоқсан 1886 – 10 желтоқсан 1971) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі неміс генералы. Генричи Вермахттың ең көрнекті қорғаныс маманы саналады. Оның соңғы басқаруы – Висла армия тобы, ол Армия тобы А мен Орталық армия тобының қалдықтарынан құрылып, Висла өзенінен шабуылдап келе жатқан совет әскерлерінен Берлинді қорғауға арналған еді.

Ерте өмір және мансап

Генричи 1886 жылы Шығыс Пруссиядағы Гумбиннен қаласында Германиядағы (протестанттық) евангелистік шіркеуінің пасторының ұлы болып дүниеге келді. Ол Шығыс Пруссияның теологтар әулетінен шыққан, оның ішінде оның әйелі Георг Генричи мен атасы Карл Август Генричи болды. Өмірі бойы адал лютеран дінін ұстанды. 1905 жылы орта мектепті бітіргеннен кейін отбасылық дәстүрден бас тартып, 1905 жылдың 8 наурызында жаяу әскер дивизиясының кадеті ретінде армияға қадам басқан. 1905-1906 жылдары Генричи әскери училищені бітірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Генричи Бельгияны жаулап алуға қатысты және 1914 жылдың қыркүйегінде 2-дәрежелі Темір крестпен марапатталды. Генричи дивизиясы шығыс майданға ауыстырылды. Ол Мазур көлдерінің бірінші шайқасында және Лодзь шайқасында күресті, 1915 жылдың шілдесінде 1-дәрежелі Темір крестпен марапатталды. 1916 жылдың мамырында Генричи Верден шайқасына қатысты. 1916 жылдың қыркүйегінен бастап XXIV резервтік корпус және 115-ші жаяу әскер дивизиясының бас штабында қызмет етті. 1917 жылдың наурызында Генричи неміс генерал-штабына жіберілді. Қыркүйекте Бас штаб офицерлерін даярлау курсына қатысты, кейін VII корпус және VIII корпуста штаб офицері болып қызмет етті. 1918 жылдың ақпанында Генричи жаяу әскер дивизиясына жіберілді, ол операцияларға жауапты штаб офицері болды. Осы лауазымда 1918 жылдың тамызында Пруссияның Хогенцоллерн орденінің қылышпен безенген салт атты кресімен марапатталды. Генричидің әйелі Гертрудадан Хартмут және Жизела есімді екі баласы болды. Ол дінге берілген протестант еді және үнемі шіркеуге барып тұратын. Оның діни сенімі және нацистік партияға қосылудан бас тартуы оны нацистік басшылығының арасында ұнатпайтын тұлғаға айналдырды, соның салдарынан Гитлермен және рейхсмаршал Герман Герингпен қақтығысқа түсті, олар оны сыйламайтын. Генричидің әйелі Гертруданың еврей тегі болғандықтан, олардың балалары нацистік нәсілдік заңдар бойынша "жартылай еврей" (Mischlinge) деп белгіленді. Алайда Генричи Гитлерден өзіне "неміс қан сертификатын" алды, ол олардың "арий" тегін растап, кемсітуден қорғады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Франция шайқасы кезінде Генричидің басқаруы генерал Вильгельм Риттер фон Либтің C армия тобының құрамында болды. Ол 1-ші армияның құрамына кіретін XII армия корпусына қолбасшылық етті. Генричидің әскерлері 1940 жылғы 14 маусымда Саарбрюкеннен оңтүстікке қарай Мажино желісін бұзып өтті. 1941 жылы «Барбаросса» операциясы кезінде Генричи Гюнтер фон Клюгеге бағынышты 4-ші армияда, Биялысток-Минск шайқасында, Киев шайқасында және Мәскеу шайқасында XXXXIII армия корпусының қолбасшысы болды. 1941 жылы ол «Темір крест» орденімен бірге «Рыцарь крестін» алды. 1942 жылдың қаңтар айының соңында Генричиге 4-ші армияға басшылық тапсырылды. 1943 жылғы 24 қарашада Орша шайқасындағы басшылығы үшін ол «Рыцарь крестіне» емен жапырақтарымен марапатталды. Осы шайқаста 4-ші армия Беларусьтегі Орша аймағының маңында қорғаныс позицияларын алып, генерал Василий Соколовский басқарған Батыс майданының шабуылын уақытша тоқтатты. 4-ші армияның шегінуі кезінде ол қарсыласатын Қызыл Армияға ауыр зиян келтірді. Бұл табыстары Генричидің қорғаныс маманы ретіндегі беделін арттырды. Кейін 1943 жылы, неміс әскері шегінгенге дейін Смоленск қаласын өртеп жіберу туралы бұйрыққа бағынбағандықтан, ол командирлік қызметінен уақытша шеттетілді. Генерал Готтард Генричи күнделігінде былай деп жазды: «Қардың және әсіресе қардың қалың болуынан, көбінесе метрлеп метрлеп қарды қазып шығарып, Ресей қысына лайық емес көліктер мен жабдықтармен саяхаттадық. Артта жау қысым көрсетіп, әскерлерді уақытында қауіпсіз жерге жеткізу, жаралыларды алып жүру, жау қолына көп қару-жарақ түсірмеу – бәрі де әскерлер мен олардың басшылары үшін ауыр сынақ болды. Жақсы қысқы жабдықтармен жабдықталған орыстар майданның ашық жерлерінен өтіп жатыр. Қар мен мұздың арасындағы шегіну Наполеон дәуіріндегідей. Зардаптар да сондай». 1944 жылы, Қызыл Армияның Украинадағы сәттіліктерінен кейін, Генричи Орталық армия тобының шегінуіне және майдан желісін қысқартуға бірнеше рет шақырды, бірақ Гитлер 1944 жылғы 20 мамырдағы штаб отырысында бұл жоспарларды қабылдамады. 4 маусымда Генричи 4-ші армияның басшылығынан алынды, ол кейін Минск маңында қоршалып, «Багратион» операциясы кезінде жайылды. 1944 жылдың жазында сегіз айлық мәжбүрлі демалыстан кейін Генричи Венгрияға жіберілді және 1-ші танк армиясына, сондай-ақ оған қосылған Венгрияның 1-ші армиясына қолбасшылық етті. Ол 1-ші танк армиясын Словакияға шегінген кезде сақтап қалды. 1944 жылы Дукла өтегіндегі шайқаста 1-ші танк армиясы Кеңес әскерлерінің Словакиялық көтерілісшілермен байланысуына кедергі келтірді. Генричи 1945 жылғы 3 наурызда «Рыцарь крестінің» емен жапырақтарына семсерлермен марапатталды.

Одерден шегіну

1945 жылғы 20 наурызда Адольф Гитлер Шығыс майданындағы Висла армия тобының бас қолбасшысы ретінде Генрих Гиммлерді Генричимен ауыстырды. Ауру екенін мәлімдеген Гиммлер 13 наурызда лауазымынан бас тартып, Лихендегі санаторийге кетіп қалды. Осы кезде Висла армия тобының майданы Берлинге 80 шақырымдай (50 миль) жуық болатын. Висла армия тобы екі армиядан тұрды: генерал Хассо фон Мантеуффель басқаратын 3-ші танк армиясы және генерал Теодор Буссе басқаратын 9-шы армия. Генричиге адам және материалдық ресурстар жетіспей тұрғанда, Одер өзенінен кеңес әскерінің шабуылына жол бермеу міндеті жүктелді. Тек жер-су Генричиге көмектесті; ол 9-шы армияны Сейлоу биіктігіне, Одердің құмды, батпақты жағалауларын бақылап, үш қорғаныс шебіне орналастырды. Мантеуффельдің 3-ші танк армиясы 9-шы армиядан азырақ танкқа ие болды және маршал Константин Рокоссовскийдің 2-Белоруссия майданының мүмкін болатын қанаттық шабуылын тежеу үшін солтүстікке орналастырылды. 16 сәуірде Одер-Найс шайқасы басталды. Кеңес әскері шамамен 1,5 миллион адаммен, оны "Берлин операциясы" деп атады, шабуылға көшті. Берлин шайқасы барысында Генричи әскерін батысқа қарай шегіндірді және қаланы қорғауға әрекет етпеді. Сәуірдің соңында Генричи армия тобының Одер өзенінен шегінуіне бұйрық берді. Гитлер Генричидің бас штабын Берлиннен батысқа қарай көшіруге рұқсат сұрағаннан кейін, шамамен 21 сәуірде ғана Висла армия тобының шегінуін білді.

Босату

28 сәуірде Германия Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшылығының бастығы фельдмаршал Вильгельм Кейтель Берлиннің солтүстігіндегі жолмен жүріп бара жатып, 7-ші танк дивизиясының және 25-ші танк-гренадиер дивизиясының әскерлері Берлиннен солтүстікке қарай, алыстап келе жатқанын байқады. Бұл әскерлер генерал Хассо фон Мантеуффельдің 3-ші танк армиясының құрамына кірді. Генрихидің Висла армиясы тобының құрамына кіретін екі армияның бірі ретінде, олар Берлинге қарай жол тартуға тиіс болған. Бірақ Генрихи оларды солтүстікке қарай жылжытып, Нойбранденбургте Кеңес әскерлерінің шабуылын тоқтатуға тырысты, бұл Кейтель мен оның орынбасары генерал Альфред Йодльдің бұйрықтарына қайшы болды. Кейтель Генрихиді Мантеуффельмен бірге Нойбранденбургке жақын жердегі жолда тапты. Кездесу қызу пікір таласына әкелді, нәтижесінде Генрихи 29 сәуірде бұйрықтарды орындамағаны үшін қызметтен босатылды. Генрихинің орнына генерал Курт Студент тағайындалды. Генерал Курт фон Типпельскирх Генрихидің уақытша орнын басты, Студент келіп, Висла армиясы тобының басқаруын қолға алғанша. Студент басқаруды қолға алмас бұрын британдықтарға түсті. Немістердің жағдайы тез нашарлағандықтан, соғыстың соңғы күндері Висла армиясы тобының өз бағыныстылығындағы армияларды үйлестіруінің маңызы болмады. Генрихи Гитлерді құтқарудан бас тартқаны үшін Кейтель оны қызметтен босатып, Берлинге шақыртты. Бірақ капитан Хеллмут Ланг оны Плонға "қанша мүмкін болса соңғы жылдамдықпен" жүруге көндірді, Берлинде Роммель сияқты өлтірілетінін ескертті (Роммель бұрын Генрихидің адъютанты, кейін Лангтың командирі болған). Генрихи 28 мамырда Плон қаласында британдық күштеріне берілді.

Соғыстан кейінгі өмір

Тұтқындалғаннан кейін Генричи Оңтүстік Уэльстің Бридженд қаласындағы, "Арал фермасы" деп аталатын британдық әскери тұтқын лагерінде ұсталды. 1947 жылдың қазан айында үш аптаға АҚШ-тағы лагерьге ауыстырылғандығын қоспағанда, ол 1948 жылдың 19 мамырында босатылғанға дейін сонда болды. 1950 жылдары ол 1946 жылдың қаңтарында құрылған АҚШ Армиясының Әскери тарих орталығының Оперативтік тарих (неміс тілінде) бөлімін құруға көмектесті, мақсаты – неміс әскери тұтқындарының операциялық білімі мен тәжірибесін АҚШ Армиясының пайдасына жұмылдыру болатын. Ол сондай-ақ Корнелиус Райанның 1966 жылғы "Соңғы шайқас" кітабында маңызды рөлде болды. Генричи 1971 жылы Карлсруэде қайтыс етті және Фрайбург им Брейсгаудағы Бергакер зиратында толық әскери салтанатпен жерленді.

Мұра

Жарым еврей (мишлинг) әйелге үйленгеніне қарамастан, Генричи көптеген нацистік ұлтшылдық және фашистік саясатты қолдады, оның ішінде аумақтық кеңеюдің «Лейбенсраум» тұжырымдамасын, бірақ олардың көптеген нәсілдік саясатымен келіспеді. Ол «Кристалл түні» еврейлерге қарсы жасалған шабуылдардан қорқып, бірақ бұл оны нацистік режимнен алшақтатуға себеп болмады. «Барбаросса» операциясының алдында, комиссарлар бұйрығын алғаннан кейін Генричи оны майдан сыртындағы «алдын алу терроры» арқылы майдан шебіндегі күштерге түсетін қысымды азайту деп түсіндірді. Генричи отбасына жазған хатында кеңес әскерінің «өте жақсы» соғысқанын, кеңес әскерлерінің «француздардан гөрі әлдеқайда жақсы сарбаз екенін» жазды. Олар «өте қатал, ашкөз және алдағыш» болған. Ол тарихи маңызы бар Смоленск қаласын қирату туралы бұйрық сияқты «жерді өртеу» бұйрықтарын бірнеше рет елемеді. Әскери қолбасшы ретінде тарихшылар оны Вермахттың қорғаныс ісіндегі ең білікті сарапшысы және әріптестері құрметтейтін данышпан деп сипаттады. Оның бүгінгі таңдағы беймәлімдігі, Сэмюэл У. Митчамның айтуынша, «20 фунт салмақтағы тыңайтқыш қаптай ғана тартымды» болуымен байланысты болуы мүмкін. Соғыстан кейін Генричимен сұхбаттасқан британдық әскери тарихшы Б. Х. Лидделл Харт оны «кішкентай, нақты адам, дін қызметкері сияқты мінез-құлқы бар» және «тіпті ол дұға оқығандай сөйлейтін» және «әскерге ұқсамайтын» деп сипаттады. 2014 жылы Иоганнес Хюртер редакциялаған «Шығыс майданындағы неміс генералы: Готтард Генричидің 1941–1942 жылдардағы хаттары мен күнделіктері» кітабында Генричидің жеке хаттары мен күнделіктері жарияланды. Жазбаларында Генричи Гитлердің стратегиясына күмәнін білдіріп, Вермахттың соғыс қылмыстары мен Холокосттың алғашқы әрекеттеріне қатысы бар екеніне алаңдады. Хюртер Генричидің мықты және қабілетті қолбасшы екенін, ол өзінен де, әскерлерінен де көп талап еткенін жазды. Әскердің қолбасшысы ретінде Генричи майдандағы жауынгерлермен тікелей байланыста болды. Осылайша ол прус немістерінің (сондай-ақ Гитлердің) «жеңбеден» басқаратын жоғары шенді әскер командирінің идеалына сай келді және генерал штабы офицерінің дағдыларын майдан офицерінің батылдығымен біріктірді. Генричидің Шығыс майданынан жазған жеке жазбалары осыған, сондай-ақ оның әскерлеріне деген ықыласы мен қамқорлығына куәлік етеді. Генричидің Кеңес Одағындағы басқару аймағында жасалған қылмыстар туралы Хюртер Генричидің жаудың жауынгерлік қабілетіне деген құрметінің және қираған халықты түсінуінің артуына қарамастан, комиссарларды өлімге жіберу сияқты соғыс қылмыстары Генричидің басқару аймағында орын алғанын өзгерте алмайтынын жазды.