Кіріспе

Лиссабон ауданы, Португалия

Белем (bɨˈlɐ̃j) – Португалияның астанасы Лиссабонның фрегезиясы (азаматтық округ) және ауданы. Белем Лиссабонның батысында, Ажуда мен Алкантарадан батысқа қарай және Лиссабонның Оэйраспен шекарасының шығысында орналасқан. Белем музейлік аудан ретінде әйгілі, себебі Белем мұнарасы, Иеронимдер монастыры, Падро-дос Дескобриментос және Белем сарайы (Португалия Президентінің ресми резиденциясы) сияқты Лиссабон мен Португалияның ең танымал ескерткіштері осы жерде орналасқан. 2011 жылғы халық саны 16 528 адамды құрады.

Тарих

Тагус өзенінің жағалауындағы археологиялық жазбалар Белем ауданындағы адам қоныстануының палеолит дәуіріне дейін жететінін көрсетеді.

Орта ғасырлар

Португалия Корольдігін Афонсу III құрғаннан кейін, оның бұйрығымен, аристократия мен дін қызметкерлері талап еткен жерлердің құқықтарын тексеру үшін корольдік сараптамалар немесе inquirições gerais (жалпы сараптамалар) жүргізілді. Осы сараптамалардың нәтижесінде Лиссабон маңындағы халықтың төмендіктерде шашырап қоныстанғаны, ал олардың жерлері ауыл шаруашылығына өте қолайлы екені анықталды. Осының салдарынан Белем мен көршілес қала Алькантарадағы көпір арқылы байланыстырылды. Белемнің Тежу өзеніне жақын орналасуы сауда-саттық белсенділігінің дамуына ықпал етті. Алдея-ду-Рестело деген шағын ауыл теңізшілер мен басқа да теңіз саяхатшыларын тартып, олар өзенге кіргенде қауіпсіз тоқтауға және желден қорғануға мүмкіндік берді. 14 ғасырда мұрапаттар айналағы жерлерге қоныстанды және оларды өңдеді, қалаға өніммен қамтамасыз етті. Басқа мұрапаттар, еркіндікте де, құлдықта да, балық аулау саласында жұмыс істеді. Осы аралықта Рестелодағы елді мекендер Лиссабонға қарай баяу өсті. Генрих Теңізші, Мәсіхтің әскери-діни орденінің губернаторы ретінде, ауыл тұрғындарына "діни және рухани қолдау көрсету" мақсатымен балық аулау портына жақын жерде Киелі Марияға арналған шағын шіркеудің құрылысын бастады. Генрих 1460 жылы халық пен малға ауыз су беру үшін фонтан мен су қоймасын салуды бұйырды. 1459 жылы Мануэль I ескі шіркеу орнында шіркеу мен Иеронимдер монастырының іргетасын қалауы, оның Мәсіх орденінен Иеронимдік монахтарға берілуіне және сонымен бірге Санта-Мария-де-Белем деп аталуына әкелді. Қазіргі құрылысты Мануэль I (1469–1521) 1495 жылы Монтемор-о-Вельхода Авиз әулетінің мүшелерінің соңғы демалыс орны ретінде бастады, өлімінен кейін Иберияның династиялық патшалығы билік ететініне сену арқылы.

Бригантиан дәуірі

1640 жылы португал тәуелсіздігінің қайта жаңғыруына байланысты монастырь бұрынғы маңыздылығын қайта алып, корольдік пантеонның зират орнына айналды. Оның қабырғаларында король Жоау IV-нің сегіз баласының төртеуі жерленді: Инфанте Теодозиу (1634–1653), Инфанта Жоана (1636–1653), король Афонсу VI (1643–1683) және Брагансаның Екатеринасы (1638–1705). 1855 жылдың 29 қыркүйегінде король Афонсу VI-ның денесі үш бауыры және әпкесімен бірге Сан-Висенте-де-Фора монастырындағы Браганса үйінің корольдік пантеонына жеткізілді. 1682 жылы Петр II билік еткен кезде король Себастьян мен кардинал Энрикенің денелері трансепт шіркеулерінде жерленді. Сол монарх Тагус өзенінің солтүстік жағалауындағы базальт тау жыныстарының үстіне (Дамиао де Гойстың сөзімен) «төрт қабатты мұнара» салуды бұйырды. Бұл Белем мұнарасының (Torre de Belém) негізі болды. Осы екі құрылыс жобасы аяқталғаннан кейін айналасындағы ауылдарда бірқатар поместьелер құрылды. Халық санының біртіндеп өсуімен қала маңындағы демографиялық жағдай өзгерді, сондықтан 1620 жылы Friar Nicolau de Oliveira оның қала шегінде екенін көрсетті. Бұл аймақта жаңа монастырлар пайда болды, ал 1551 мен 1591 жылдар аралығында (Вейра да Силва атап өткендей) Ажуда азаматтық приходы (Nossa Senhora da Ajuda) құрылды, ол Белем монастырында орналасқан дін қызметкерлерімен бірге үлкен аумақтан тұрады. Белем ауданы король Жоау V Лиссабонды қорғау үшін аймақтағы егістіктер мен мүліктерді сатып алғаннан кейін ерекше танымал болды. Карвалью да Кошта өзінің «Португалия корографиясында» атап өткендей, «Лиссабонның Руа да Жункерасының алдында Белем орналасқан, сондықтан оның тұрғындары мен қонақтары сол жерде өмір сүруді қалайды, ал жайлы тұруға мүмкіндігі жоқтар сол жер үшін үнемі бәсекелеседі. Онда үйлер, асыл поместьелер, ақсүйектер, Патшалықтағы ең жоғары дәрежелі ақсүйектер бар; егер жер көп сарайлар мен ғимараттарға жол берсе, қала сол жерге дейін жалғасатын еді». 1770 жылы Жозеф I билік еткен кезде Сан-Педро-де-Алькантара шіркеулік приходы құрылды, оның ішінде Алькантра өзенінің шығысындағы аумақ, осылайша оны Ажудадан бөліп алды. Белем бариосы ресми түрде өз сот және әкімшілік билігімен құрылды және оған Ажуда шіркеулік приходы, Алкантра мен Санта-Изабельдің бөлігі, сондай-ақ Бенфика, Белас, Баркарена және Карнаксид приходтары кірді. Белем мен Ажуда – Лиссабонның айналасындағы аймақтар, олар 1755 жылдың 1 қарашасында болған Лиссабон жер сілкінісі мен цунамиден ең аз зардап шекті. Үй-жайын жоғалтқан көптеген аман қалғандар аймақтағы көптеген шатырлар мен лашықтарда орналасты. Жозеф патша мен оның әкімшілігі патшалық иеліктің бір бөлігінде орналасқан шатырлар мен казармалардың кешеніне көшіп барды. Патша мен оның премьер-министрі және мемлекеттік хатшысы, Помбал маркизі, сауда-саттықты тартты және Белем-Ажуданы 18 ғасырдың үшінші ширегінде мемлекеттік бюрократияның орталығына айналдырды. Әскери қатысуды үкімет де маңызды деп санады: Липп графының қол астында екі полк жаяу әскер казармасы және Мекленбургтің қол астында ат әскер полкі орнатылды. Бұл оқиғалар Белем-Ажуданың Лиссабон қаласына интеграциясын нығайтты. 18 ғасырдың соңғы бөлігінде монархия біртіндеп Белем-Ажудадан бөлініп шықты. 1794 жылы Ажудадағы өрт Корольдік шатырды (Tenda Real) жойды, патша отбасын бұл жерді тастап, Келуз Ұлттық сарайында тұруға мәжбүр етті. Қаржы жетіспеушілігі Ажуда Ұлттық сарайының аяқталуын кешіктірді, сондықтан француз шабуылы 1807 жылы болғанда патша отбасы Рио-де-Жанейроға қашты. Олар 1821 жылы Португалияға оралғанда король Жоау VI оларды Несеситадес және Бемпоста сарайларына орналастырды. Белем біртіндеп өнеркәсіптік аймаққа айналды, әсіресе Педруцос пен Бом Сусесо айналасында, әр түрлі зауыттар, мысалы, тері өңдеу, металл штамптау, шыны жасау, қыш бұйымдарын өндіру, тоқыма жасау, жүн бұйымдарын өндіру және кемеге арқан жасау зауыттары орналасты. 1833 жылдың 28 желтоқсанында Санта-Мария-де-Белем азаматтық приходы, оның ішінде Ажуда приходы, Джеронимуш монастырында орналасқан. Осы кезеңде жылдам индустрияландыру басталды және 19 ғасыр бойы жалғасты; 1881 жылғы тексеруде 25 фабрика Алькантара-Белем аймағында тауар өндіргені, онда 1215 ер адам, 812 әйел және 432 кәмелетке толмаған жұмыс істегені анықталды. Өсім көптеген жаңа тұрғындарды тартты, сондай-ақ өңдеу өнеркәсібін қолдау үшін субсидиялы тұрғын үйлер салынды. Кейіннен Белемде көбірек автономия болды: Белемнің жеке муниципалитеті 1852 жылдың 11 қыркүйегінен 1885 жылдың 18 маусымына дейін болды, оның бірінші президенті тарихшы Александр Геркулано болды. Муниципалитетке Nossa Senhora da Ajuda, Santa Maria de Belém, Сан-Педро-де-Алькантараның бір бөлігі, Санта-Изабель және Сан-Себастьян-да-Педрейра приходтары, сондай-ақ Nossa Senhora do Amparo de Benfica, São Lourenço de Carnide және Menino Jesus de Odivelas кірді. Португалия королі Луиш және Савой герцогинясы Мария Пиа Белем-Ажудада тұруды бастады.

Республика

Белем сонымен қатар көптеген қалалық жобалардың дамуына орын берді, мысалы, қоқыс полигонының салынуы, көптеген доктардың ашылуы немесе бастапқыда Педруцостан жол тартатын Кашкайске теміржол байланысының ашылуы. Әлеуметтік жағынан алғанда, алғашқы ойын-сауық және мәдени ұйымдар құрылды, ал аймақ демалыс орны болды. 20-ғасырға көшкенде Белем айтарлықтай өсті, аймақта электрмен жабдықтау жүйесі құрылды және 1940 жылғы португалдық көрмесі өтті. 1940 жылғы көрме Белемнің ескі бөлігі, Империя алаңының бұзылуына және монументалды құрылыстар кезеңінің басталуына әкелді. Бұл құрылыстар бұрыннан бар тарихи архитектурамен (мысалы, Иеронимиштер монастыры, Белем мұнарасы және Белем сарайы) бірге жағалауды толтыра бастады. Оның ішінде танымал Ашылулар монументі (Padrão dos Descobrimentos) және қазіргі заманғы Белем мәдени орталығы (Centro Cultural de Belém) бар, олар Тагустың солтүстік жағалауын туристік және мәдени тұрғыдан зерттеуге көмектесті. 2012 жылға дейін Белем ауданында Санта-Мария-де-Белем деп аталатын тарихи приход болды. 2012 жылы Лиссабонның әкімшілік реформасы осы приходты және Сан-Франциско Ксавьер приходының бірігуіне әкелді, осылайша Белемнің жаңа приходы құрылды.

География

Лиссабон қаласының оңтүстік-батыс шегі Белемді оңтүстіктен Тежус сағасы, батыстан Алгес өзенінің жағалары және IC17 CRIL тас жолы, A5 тас жолының солтүстік шегіне дейін шектейді. Бұған қоса, Алькантара өзені және Сан-Франциско Ксавье приходының бұрынғы шығыс шекарасы, Келуз жолы (Estrada de Queluz) A5 тас жолына дейін созылады. Ол шығыстан Алкантара, солтүстік-шығыстан Аюда және солтүстен Бенфика приходтарымен, ал батыстан Оэйраш (Алжеш) муниципалитетімен шектеседі. Белемде тарихи ғимараттар мен даңғылдардан басқа, "Жардим до Ультрамар" саябағы орналасқан, ол "Праса до Империо", "Жардим Васко да Гама", Афонсо де Альбукерке алаңы және "Жардим Агрикола Тропикал" бақтарын қамтитын бірнеше жасыл кеңістіктерді қосады. Бұл бақтар жағалаудың үлкен бөлігін алып жатыр, Руа де Белемдегі ғимараттарды қоршап, Белем сарайының бақтарына тікелей іргелес орналасқан. Монсанто орман саябағының ең оңтүстік-батыс бөлігі де Белемде орналасқан.

Сәулет

Белем ұлттық ескерткіштер мен қоғамдық кеңістіктердің шоғырлануымен танымал, оның ішінде тарихи ғимараттар мен португал мәдениетінің заманауи символдары бар. Бұл атақты иконалардың үйлесімі Белемнің Тагус өзенінің сағасындағы маңызды әскери орнынан, Үндістан мен Қашық Шығысқа жасалған саяхаттардағы (Caminho das Índias) рөлінен және 1755 жылғы жер сілкінісі мен цунамиден кейін шіркеу аумағындағы патшалық резиденциялар мен ақсүйектердің 17-18 ғасырлардағы құрылысынан туындады. Белемнің басты көшесі және тарихи даңғылы – Rua de Belém, 160 жылдық ғимараттардың қатары, олар көп жылғы өзгерістер мен жаңартуларға қарамастан сақталған. Бұл қатарға әйгілі кондитерлік шеберхана Fábrica de Pasteis de Belém кіреді, ол нақты португал тәттісімен – pastel de Belém (көпше түрі: pastéis de Belém) – қабықты тәрізді қамырдан жасалған жұмыртқалық тортпен танымал. Белемнің орталық жерінде Praça do Império алаңы орналасқан, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде салынған орталық фонтаны бар ашық кеңістіктер мен бақтардан тұрады. Бақтардың батысында 1992 жылы Португалия Еуропалық Одаққа төрағалық еткен кезде салынған Белем мәдени орталығы орналасқан. Қазір бұл Белемнің Museu Colecção Berardo мұражайын қамтитын өнер кешені. Бақтардың оңтүстік-шығысында Белем сарайы (1770) орналасқан, ол Португалия Президентінің ресми резиденциясы. Praça do Império алаңынан шығысқа қарай бес жүз метр жерде Белемнің тағы бір маңызды алаңы – Praça Afonso de Albuquerque орналасқан. Белемде тағы да бірнеше мұражайлар бар: Museu da Electricidade (Электр мұражайы), Өнер, сәулет және технология мұражайы, Museu do Centro Científico e Cultural de Macau (Макао мәдени мұражайы), Museu de Arte Popular (Халық өнері мұражайы), Museu Nacional dos Coches (Көлік мұражайы) және Museu da Presidência da República (Президенттік мұражай). Белененсес, Лиссабонның танымал спорт клубы Белемде орналасқан, ол көбінесе "төртінші үлкен команда" деп аталады, себебі 1982 жылға дейін ол Португалияның төрт командасының (басқалары – Бенфика, Спортинг және Порту) бірі болды, олар ешқашан екінші лигаға түспеген. Тарихында Белененсес бір рет Португалия чемпионатында жеңіске жеткен және үш рет Португалия кубогын ұтып алған.

Азаматтық

Белем мұнарасы (Torre de Belém) – Португалияның Иоанн II-і жоспарлаған Тежус өзенінің сағасына кіруді қорғау мақсатындағы қорғаныс жүйесінің бір бөлігі ретінде Тежус өзенінің солтүстік жағалауындағы тасты тіктеуде/аралда салынған. Белемнің епархиясының ең танымал нышандарының бірі. Алғашқыда Сент-Винсент мұнарасы (Torre de São Vicente) аталған, Португалияның Мануэль I (1515–1520) Белем портының кіреберісін күзету үшін оны қайта жаңартып салды. Мұнара Тагус өзенінің оң жағындағы, сумен қоршалған шағын аралда орналасқан. Ашылулар ескерткіші (Padrão dos Descobrimentos) – Тежус өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан, 52 метрлік бетон құрылыс 1960 жылы Генрих Теңізшінің қайтыс болғанына 500 жыл толуына арналып тұрғызылды. Ескерткіш кеменің мұртының пішінде жасалған, онда португал тарихынан ондаған тұлғалар, ал басты орнында Генрих Теңізшінің барельефінде бейнеленген мүсіні орналасқан. Ескерткіштің жанында португалдық саяхатшылардың ашылу дәуіріндегі маршруттарын көрсететін карта түріндегі кальсада алаңы бар. Тай павильоны (Sala Thai) – Васко да Гама бағының ішінде орналасқан, Тайланд пен Португалия арасындағы екіжақты қарым-қатынастардың орнағанына 500 жыл толуына орай Тайланд үкіметі сыйлаған. Павильонды 2012 жылдың 21 ақпанында Лиссабон қаласының мэрі Антонио Коста және оның Корольдік Салтанат принцессасы Маха Чакри Сириндхорн ашты. Бангкокта салынған ескерткіш 1511 жылы португалдық теңізші-дипломат Дуарте Фернандестің бағытымен Лиссабонға жеткізілді. Бұл ескерткіш Таиланд пен Португалия арасындағы дипломатиялық қарым-қатынасты нығайтады; Таиландтың еуропалық елмен ең алғашқы одағы. Қызыл және алтын түсті құрылым Джеронимуш монастырынан шабыттанған, бірақ тай дәстүрлерін сақтайды, мысалы, металл, шегелер немесе бұрандаларсыз құрастыру, және айдаһардың қабыршақтарын еске түсіретін ою-өрнектермен жабылған шатыр. Сала Тай – Таиландтан тыс жерде салынған төрт ұқсас құрылыстың бірі және Лиссабондағы ең ерекше ескерткіштердің бірі.

Діни

Жеронимуш монастыры (Mosteiro dos Jerónimos) – Империя алаңының жанында, Падро дос Дескобриментос (Саяхаттар монументі) қарама-қарсы орналасқан. Ол бастапқыда Генрих Теңізшінің тапсырысымен аймаққа саяхат жасаған қажыларды қолдау үшін салынған; 1501 жылдан бастап Португалия королі Мануэль I үшін сәулетшілер кеңейтіп, көркейтілді. Авиз әулетінің мүшелерінің соңғы тыныс алатын орны ретінде және Васко да Гаманың Үндістанға сәтті сапарынан кейін, Батылдар дәуірінде теңіз саяхаттарына шыққан батыл теңізшілер үшін шіркеу ретінде қызмет етті. Құрылыс шығыс дәмдеуіштерінен алынатын салық есебінен қаржыландырылды және уақыт өте келе португалдық тарихи жаңалықтарды бейнелейтін ұлттық ескерткіш пен ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енді. Оның ішінде (өткенге қатысты діни өнер мен жиһазға қоса) Ұлттық археология мұражайы (Museu Nacional de Arqueologia) және Теңіз мұражайы (Museu da Marinha) сияқты мұражайлар мен көрмелер де орналасқан.