Кіріспе

Шығыс Сібір теңізіндегі арал, Антарктика аралдар тобы.

Беннетт аралы (;) – Шығыс Сібір теңізінің солтүстік бөлігіндегі Де Лонг аралдарының ең ірісі. Аралдың ауданы шамамен 6 км² және оның шығыс жағында томболо бар. Аралдың ең биік нүктесі – архипелагтың ең биік нүктесі – Де Лонг тауы. Беннетт аралы Ресейдің Якутия әкімшілік бөлігіне жатады.

Тарих

Беннетт аралын 1881 жылы американдық зерттеуші Джордж В. Де Лонг ашқан, ал арал экспедицияны қаржылаған Джеймс Гордон Беннетт-младшийдің құрметіне аталған. Де Лонг 1879 жылы «Женнет» кемесімен Врангель аралына жетіп, Солтүстік полюске жақын Солтүстік мұхитының ашық теңіздерін табуды үміттене отырып сапарға шықты. Бірақ 1879 жылдың қыркүйегінде кеме Геральд аралының жанында мұз қаптамасына ілігіп, қиын жағдайға түсті. Кеме мұздың қысымынан сынып, 1881 жылдың маусымында батып кетті. Осыдан кейін экспедиция мүшелері мұз үстімен жаяу жолға шығып, 1881 жылдың шілдесінде Беннетт аралын ашты және оны АҚШ-қа қарасты деп жариялады. Олар бірнеше күн аралда болғаннан кейін Жаңа Сибір аралдары мен Сибирь құрлығына бет бұрды. 1901 жылдың тамызында орыс полярлық кемесі «Заря» легендарлы Санников жерін іздеу үшін экспедицияға шықты, бірақ көп ұзамай жүзуші мұздықтардың кедергісіне тап болды. 1902 жылы Санников жеріне жету әрекеттері жалғасты, ал «Заря» қатып қалған мұздың ішінде қалды. 1902 жылдың қарашасында орыс зерттеушісі барон Эдуард Толл және оның үш серігі Беннетт аралынан оңтүстікке қарай, мұз жарықтарымен саяхаттап бара жатқанда із-түссіз жоғалып кетті. 1916 жылы Лондондағы Ресей елшісі Император үкіметінің Беннетт және басқа Арктикалық аралдарды Ресей империясының бір бөлігі деп есептейтінін ресми түрде хабарлады. Бұл аумақтық талапты Кеңес Одағы да қолдады. Кейбір адамдар 1881 жылғы экспедицияға сүйене отырып, Беннетт аралының АҚШ-қа тиесілі екенін, ал Де Лонг тобының иелігінде болуын жақтасады. Алайда, АҚШ үкіметі Беннетт аралын өзіне қарасты деп жарияламаған және оны Ресейдің аумағы деп мойындайды.

Геология

Беннет аралы ерте палеозой, кеш креда, плиоцен және квартерлік шөгінді және магмалық жыныстардан құралған. Беннет аралында жазылған ең көне тау жыныстары – кембрийден ордовикке дейінгі орташа көлбеу теңіз шөгінді жыныстары. Олар шамамен қалыңдықты аргиллиттер тізбегінен тұрады, онда аз мөлшерде сазтас және орта кембрий трилобиттерін және ордовик аргиллиттерін, сазтастарын және граптолиттерді қамтитын кварц құмтастары бар әктас кездеседі. Бұл палеозойлық жыныстардың үстіне кеш креда дәуірінің көмірлі аргиллиттері мен кварцит тәрізді құмтастары, базальт лавасы және туф, сондай-ақ туфты аргиллит линзалары орналасқан. Кеш креда қабаттары плиоценнен квартерге дейінгі жасқа жататын базальт лаваларымен жабылады. Квартерлік вулкандық жыныстар вулкандық конустарды қалыптастырады.

Климат

Ағылшын тіліндегі әдебиеттерде Беннетт аралының климатологиясы туралы аз ғылыми еңбек жарияланған. Доктор Глазовский Беннетт аралындағы жылдық жауын-шашын мөлшері теңіз деңгейінде басталып, Толья мұз қабатының ең биік нүктесінде өзгеретінін мәлімдеді.

Мұздықтар

Беннет аралы Де Лонг аралдарындағы ең үлкен тұрақты мұз жамылғысына ие. 1987 жылы осы аралдың тұрақты мұздық қабаты жалпы ауданы 7 км² болатын төрт жеке мұздықтан тұрды. Бұл мұздықтардың барлығы тік беткейлі, базальтты үстірттерде орналасқан. 1992 жылы доктор Веркулич және басқалар, Анисимов пен Тумской, Макеев және басқалар Беннет және Де Лонг аралдарының басқа аралдарындағы мұздықтардың Соңғы мұздық максимум (Кейінгі Вайхсель дәуірі) кезінде қалыптасқан шағын пассивті мұздықтардың қалдықтары екенін анықтады, олар шамамен 17 000 - 24 000 жыл бұрын пайда болған. Бұл мұздықтар пайда болған кезде Де Лонг аралдары қазір Арктика мұхиты мен Шығыс Сібір теңізінің астында жатқан үлкен Арктикалық жазығы деп аталатын кең аумақты құраған төбелер болатын.

Өсімдіктер

Беннет аралын шөптесін өсімдіктер, астық тұқымдас шөптер, гүлді өсімдіктер және криптогамдық тундра жабады. Бұл негізінен өте төмен өсетін шөптерден, астық тұқымдас шөптерден, гүлді өсімдіктерден, мүктерден, лишайлардан және бауырлы өсімдіктерден тұратын тундра. Бұл өсімдіктер жер бетін көбінесе немесе толығымен жабады. Топырақ әдетте ылғалды, ұсақ бөлшекті және көбінесе дөңгелектелген болады.

Атмосфералық шұңқырлар мен гидротермалық жарылыстар

Беннетт аралы атмосфера ғалымдарын ондаған жылдар бойы мазалап келген атмосфералық құбылыстармен ерекшеленеді. Осы аралдың үстінен уақыт-уақыт жүздеген шақырымға созылатын, Ресейдің солтүстік-шығыс жағалауынан бастау алатын үлкен құбылыстар пайда болады. Жақында жасалған зерттеулерге сәйкес, олардың пайда болуына арал маңындағы гидротермальдық жарылыстар себеп, бірақ бұл олардың пайда болуының басқа да механизмдерін, соның ішінде метеорологиялық факторларды жоққа шығармайды. Бұрынғы кезде бұл құбылыстардың себебі – жанартаулар, газдың шығуы, әскери сынақтар немесе метеорологиялық жағдайлар деп есептелген. Бүгінде арал маңындағы гидротермальдық жарылыстардың болуы ең сенімді түсіндірме саналады.

Гидротермиялық жарылыстар

1973-1986 жылдардағы спутниктік суреттерді талдау Беннетт аралы үстіндегі атмосфералық қауырсындардың пайда болуының циклдылығын көрсетті. Бұл олардың метеорологиялық сипатта болуы мүмкін деген пікірдің себебі болды, бұл Карманның ағын көшелеріне ұқсас. Барлығы 152 осындай оқиға тіркелді, солардың ішінде 2008 жылдың 12 наурызындағы соңғысы жеке зерттелді. Егер метеорологиялық сипатта болса, онда ол күткеннен үлкен болып шықты. Қауырсынның ұзындығы , көлемі болды, ал биіктігі Беннетт аралының рельефінен асып түсті. 1983 жылы алғаш рет байқалған жарылыс 6 сағатқа созылды, бірақ мұндай оқиғалардың ұзақтығы бірнеше күнге дейін жете алады. Жарылыс кезінде шығарылған қатты материалдың көлемі , бұл шағын жанартаулық жарылыстарға сәйкес келеді. Аралдың айналасындағы теңіз түбінің топографиялық деректерін салыстыру 20 ғасырдың топографиясынан елеулі айырмашылықтарды көрсетті, нәтижесінде қауырсынның пайда болған жеріне сәйкес келетін жерлерде жаңа конус тәрізді үйінділер пайда болды. Арал маңындағы теңіз шөгінділерінің үлгілерін талдау гидротермальдық ерітінділермен жақында өзара әрекеттескенін көрсетті, себебі ферромагниттік құрамындағы бұл конус тәрізді формацияларда тодорокит минералы бар, ол тек ыстық су бұлақтарының шөгінділерінде ғана кездеседі. Осылайша, бу-газ жарылыстары қазіргі гидротермальдық жүйенің салыстырмалы түрде жоғары температуралы ортасында жүзеге асады және жанартаулық жарылыстарға қарағанда гидротермальдық жарылыстарға көбірек байланысты. Дәстүрлі гейзерлер сияқты, оқиғалардың жиілігі жоғарыда аталған гидротермальдық жүйенің су қорын қалпына келтіруге және келесі жарылысқа дейін қыздыруға қажетті уақытпен анықталады. Бұл жанартаулық конустың бірі Де Лонг экспедициясы байқаған болуы мүмкін деп есептеледі. Мұндай жанартаулық құрылымдар әдетте мұхит толқындары немесе теңіз мұзының әсерінен тез жойылады және ұзақ уақыт бойы жер бетінде сақталмайды.