Әлишер Навои: Түркі әдебиетінің іргесін қалаушы ғалым
Ali-Shir Nava'i
Әли Шер Наваи (1441-1501) – түркі әдебиетінің іргесін қалаушы, қазақ тілінің өркендеуіне үлес қосқан ақын, мемлекет қайраткері. Наваи еңбектерінде түркі тілінің мәнін дәріптеген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түркі ақыны және саясаткері (1441–1501)
Turkic poet and politician (1441–1501)
'Әли Шир Нава'и (9 ақпан 1441 – 3 қаңтар 1501), сондай-ақ Низам әл-Дин 'Әли Шир Херави (Chagatai: نظام الدین علی شیر نوایی, نظامالدین علیشیر نوایی) деп те белгілі. Ол Тимурид дәуірінің ақыны, жазушысы, мемлекет қайраткері, тіл біліміндегі сарапшы, ханафи матуриди мистигі және суретші. Шағатай әдебиетінің ең көрнекті өкілі. Нава'и өз туған шағатай түркі тілінің әдеби мақсаттар үшін парсы тілінен артық деп есептеді, бұл сол кезде сирек кездесетін пікір еді. Ол бұл сенімін «Екі тілді салыстыру» (Muhakamat al Lughatayn) атты еңбегінде қорғады. Нава'и түркі тілінің бай сөздік қорының, дәлдігінің және икемділігінің артықшылықтарын баса көрсетті. Шағатай тіліндегі көркем өлеңдерінің арқасында Нава'и түркі тілдес әлемдегі көптеген адамдар тарапынан ерте түркі әдебиетінің негізін қалаушы деп есептеледі. Орталық Азиядағы көптеген орындар мен мекемелер оның құрметіне аталған, соның ішінде Өзбекстанның Навои облысы мен қаласы.
'Ali Shir Nava'i (9 February 1441 – 3 January 1501), also known as Nizām al Din ʿAli Shir Herawī (Chagatai: نظام الدین علی شیر نوایی, نظامالدین علیشیر نوایی) was a Timurid poet, writer, statesman, linguist, Hanafi Maturidi mystic and painter who was the greatest representative of Chagatai literature. Nava'i believed that his native Chagatai Turkic language was superior to Persian for literary purposes, an uncommon view at the time and defended this belief in his work titled Muhakamat al Lughatayn (The Comparison of the Two Languages). He emphasized his belief in the richness, precision and malleability of Turkic vocabulary as opposed to Persian. Because of his distinguished Chagatai language poetry, Nava'i is considered by many throughout the Turkic speaking world to be the founder of early Turkic literature. Many places and institutions in Central Asia are named after him, including the province and city of Navoiy in Uzbekistan.
Өмір
Алишер Наваи 1441 жылы Герат қаласында түркі тіліндегі жақсы білім алған хатшылар отбасында дүниеге келді. Алишердің өмірінде Герат Тимуридтер империясының билігінде болды және мұсылман әлемінің маңызды мәдени және ғылыми орталықтарының біріне айналды. Алишер Тимуридтердің "Шағатай мир" тобына жатты. Алишердің әкесі, Ғия ад-Дин Кичкина ("Кішкентай"), Хорасанда Тимуридтер билеушісі Шахрухтың сарайында жоғары лауазымды шенеунік болып қызмет етті. Оның анасы хан сарайында ханшайымның тәрбиешісі болды. Ғия ад-Дин Кичкина бір кезде Сабзавардың әкімі болды. Ол Алишер кішкентай кезінде қайтыс болды, ал Хорасанның басқа билеушісі Әбу әл-Қасым Бабур Мирза жас жігіттің қамқорлығын өз мойнына алды. Алишер кейін Хорасан сұлтаны болған Хусейн Байқарамен бірге оқыды. 1447 жылы Шахрухтың өлімінен кейін саяси жағдай тұрақсыздыққа ұшырағандықтан Алишердің отбасы Гераттан қашуға мәжбүр болды. 1450 жылдары тәртіп орнатылғаннан кейін оның отбасы Хорасанға қайтып келді. 1456 жылы Алишер мен Байқара Әбу әл-Қасым Бабур Мирзамен бірге Машхадқа сапарлады. Келесі жылы Әбу әл-Қасым қайтыс болды, содан кейін Алишер мен Байқараның жолдары айырылды. Байқара саяси билікке қол жеткізуге тырысқанда, Алишер Машхад, Герат және Самарқанда білімін жетілдірді. 1469 жылы Әбу Саид Мирзаның қайтысынан кейін Хусейн Байқара Гератта билікке ие болды. Осыдан кейін Алишер Самарқанды тастап, оның қызметіне кірді. 1472 жылы Алишер дīвān и аʿлā (жоғары кеңес) әмірі болып тағайындалды, бұл оны күшті парсы бюрократы Мәджд ад-Дин Мұхаммед Хвафимен қақтығысқа алып келді, себебі оның орталықтандыру реформалары түркі әскери элитасының (Алишер сияқты) дәстүрлі құқықтарына қауіп төндірді. Алишер 1501 жылғы 3 қаңтарда қайтыс болғанға дейін Байқараның қызметінде болды. Ол Герат қаласына жерленді. Алишер Наваи қанағат тұрмысқа бейімделді, "еңбек етпеді, әйел алмады және балалары болмады".
Alisher Nava'i was born in 1441 at the city of Herat to a family of well read Turkic chancery scribes. During Alisher's lifetime, Herat was ruled by the Timurid Empire and became one of the leading cultural and intellectual centres in the Muslim world. Alisher belonged to the Chaghatai mir class of the Timurid elite. Alisher's father, Ghiyāth al Din Kichkina ("The Little"), served as a high ranking officer in Khorasan in the palace of the Timurid ruler Shah Rukh. His mother served as a prince's governess in the palace. Ghiyāth al Din Kichkina served as governor of Sabzawar at one time. He died while Alisher was young, and another ruler of Khorasan, Abul Qasim Babur Mirza, adopted guardianship of the young man. Alisher was a schoolmate of Sultan Husayn Bayqara, who would later become sultan of Khorasan. Alisher's family was forced to flee Herat in 1447 after the death of Shah Rukh created an unstable political situation. His family returned to Khorasan after order was restored in the 1450s. In 1456, Alisher and Bayqarah went to Mashhad with Abul Qasim Babur Mirza. The following year Abul Qasim died and Alisher and Bayqarah parted ways. While Bayqarah tried to establish political power, Alisher pursued his studies in Mashhad, Herat, and Samarkand. After the death of Abu Sa'id Mirza in 1469, Husayn Bayqarah seized power in Herat. Consequently, Alisher left Samarkand to join his service. In 1472, Alisher was appointed emir of the dīvān i aʿlā (supreme council), which eventually led him into a conflict with the powerful Persian bureaucrat Majd al Din Muhammad Khvafi, due to the latter's centralising reforms, which posed a danger to the traditional privileges that the Turkic military elite (such as Alisher) enjoyed. Alisher remained in the service of Bayqarah until his death on 3 January 1501. He was buried in Herat. Alisher Nava'i led an ascetic lifestyle, "never marrying or having concubines or children."
Жұмыс
Әлишер өзінің солтаны Хусейн Байқараның мемлекеттік қызметкері және кеңесшісі болды. Мирхванд Әли Шир Наваидің қолдауымен Тимуридтердің жалпы тарихын жазды. Ол сонымен қатар Құрасанда 370-ке жуық мешіт, медресе, кітапхана, аурухана, керуенсарай және басқа да білім беру, діни және қайырымдылық мекемелерін салған, қалпына келтірген немесе қаржылаған шебер-құрылысшы болды. Гератта ол 40 керуенсарай, 17 мешіт, 10 сарай, 9 монша, 9 көпір және 20 бассейндің салынуына жауапты болды. Әлишер салған нысандардың арасында Нишапурдағы (солтүстік-шығыс Иран) XIII ғасырдың мистикалық ақыны Фарид әл-Дин Аттардың кесенесі және Гераттағы Халасия медресесі бар. Ол Герат сәулетінің дамуына үлкен үлес қосты, ол Рене Гроссе айтуынша, "әділетті түрде Тимурид өркендеуі деп аталатын Флоренцияға" айналды. Одан әрі, ол ғылымның, өнердің және әдебиеттің жақтаушысы және демеушісі, музыкант, композитор, каллиграф, суретші және мүсінші болды, ал Ислам әлемінің белгілі тарихшысы Бернард Льюис оны "түріктердің Шосері" деп атады. Әлишердің қаржылық қолдауымен өмір сүрген көптеген көрнекті тұлғалардың қатарында тарихшылар Мирхванд (1498 жылы қайтыс болған), Хвандамир (1535/6 жылы қайтыс болған) және Даулатшах Самарқанди (1495/1507 жылы қайтыс болған); ақындар Джами (1492 жылы қайтыс болған), Асафи Харави (1517 жылы қайтыс болған), Сайфи Бухари (1503 жылы қайтыс болған), Хатефи (1521 жылы қайтыс болған) және Бадриддин Хилали (1529/30 жылы қайтыс болған); және музыканттар Шейх Наи және Хусейн Уди болды.
Alisher served as a public administrator and adviser to his sultan, Husayn Bayqara. Mirkhvand composed his Timurid universal history under the patronage of Ali Shir Nava’i. He was also a builder who is reported to have founded, restored, or endowed some 370 mosques, madrasas, libraries, hospitals, caravanserais, and other educational, pious, and charitable institutions in Khorasan. In Herat, he was responsible for 40 caravanserais, 17 mosques, 10 mansions, nine bathhouses, nine bridges, and 20 pools. Among Alisher's constructions were the mausoleum of the 13th century mystical poet, Farid al Din Attar, in Nishapur (north eastern Iran) and the Khalasiya madrasa in Herat. He was one of the instrumental contributors to the architecture of Herat, which became, in René Grousset's words, "the Florence of what has justly been called the Timurid Renaissance". Moreover, he was a promoter and patron of scholarship and arts and letters, a musician, a composer, a calligrapher, a painter and sculptor, and such a celebrated writer that Bernard Lewis, a renowned historian of the Islamic world, called him "the Chaucer of the Turks". Among the many notable figures who were financially backed by Alisher include the historians Mirkhvand (died 1498), Khvandamir (died 1535/6) and Dawlatshah Samarqandi (died 1495/1507); the poets Jami (died 1492), Asafi Harawi (died 1517), Sayfi Bukhari (died 1503), Hatefi (died 1521), and Badriddin Hilali (died 1529/30); and the musicians Shaykh Na'i and Husayn Udi.
Мұра
Науаи – Орталық Азия түркі халықтарының ең сүйікті ақындарының бірі. Ол, әдетте, шағатай тіліндегі әдебиеттің ең көрнекті өкілі деп есептеледі. Мұхаммед Хайдардың «Тарих и Рашиди» еңбегінде айтылуынша, Әли шер Науаи – ұйғыр бақшыларының ұрпағы, осы себепті кейбір дереккөздерде Науаи ұйғыр тегінен деп көрсетіледі. Дегенмен, басқа ғалымдар, мысалы, Кадзуюки Кубо бұл пікірмен келіспейді. Кеңес және өзбек деректері Науаидің өзбек тілінің қалыптасуына зор үлес қосып, оны өзбек әдебиетінің негізін салушы деп санайды. 20 ғасырдың басында кеңестік тіл саясаты шағатай тілін «Ескі өзбек» деп атады, бұл, Эдвард Аллуорттың сөзімен айтқанда, «аймақтың әдеби тарихын қиындатты» және Алишер Науаи сияқты авторларды өзбек мәдениетіне жатқызуға мүмкіндік берді. Нацистер қоршаған Ленинградта армян шығыстанушысы Жозеф Орбели Науаиға арналған фестиваль ұйымдастырды. Шығыс әдебиеті саласындағы жас маман Николай Лебедев, ауыр дистрофиядан зардап шегіп, қадам баса алмай қалған күйі, өмірінің соңғы сәттерін Науаидің «Жеті саяхатшы» поэмасын оқып өткізді. Өзбекстан мен Орталық Азияның басқа да елдеріндегі көптеген мекемелер мен елді мекендер Алишер Науаи есімімен аталады. Навои облысы, Навои қаласы, Алишер Науаи атындағы Өзбекстан Ұлттық кітапханасы, Алишер Науаи атындағы опера және балет театры, Ташкент метрополитенінің Алишер Науаи станциясы және Навои халықаралық әуежайы – барлығы оның құрметіне берілген атаулар. Науаидің көптеген ғазалдары Он екі мақамда орындалады, әсіресе «Муқаддима» деп аталатын кіріспе бөлімінде. Олар сондай-ақ өзбек халық әндерінде және Шерали Жораев сияқты өзбек әншілерінің шығармаларында жиі кездеседі. Әлишер Науаидің туындылары өзбек драматургтарының қойылымдарында сахнаға қойылған. 2021 жылы Қазақстан Республикасының Нұр-Сұлтан қаласындағы Достық үйінде Әли Шир Науаидің 580 жылдығына арналған халықаралық рухани шара өтті.
Nava'i is one of the most beloved poets among Central Asian Turkic peoples. He is generally regarded as the greatest representative of Chagatai language literature. According to Muhammad Ḥaidar, who wrote the Tarikh i Rashidi, Ali sher Nava'i was a descendant of Uighur Bakhshi scribes, which has led some sources to call Nava'i a descendant of Uyghurs. However, other scholars such as Kazuyuki Kubo disagree with this view. Soviet and Uzbek sources hold that Nava'i significantly contributed to the development of the Uzbek language and consider him to be the founder of Uzbek literature. In the early 20th century, Soviet linguistic policy renamed the Chagatai language "Old Uzbek", which, according to Edward A. Allworth, "badly distorted the literary history of the region" and was used to give authors such as Alisher Nava'i an Uzbek identity. In Nazi blockaded Leningrad, Armenian orientalist Joseph Orbeli led a festival dedicated to Nava'i. Nikolai Lebedev, a young specialist in Eastern literature who suffered from acute dystrophy and could no longer walk, devoted his life's last moments to reading Nava'i's poem Seven Travelers. Many places and institutions in Uzbekistan and other Central Asian countries are named after Alisher Nava'i. Navoiy Region, the city of Navoiy, the National Library of Uzbekistan named after Alisher Navoiy, the Alisher Navoi Opera and Ballet Theatre, Alisher Navoiy station of Tashkent Metro, and Navoiy International Airport – all are named after him. Many of Nava'i's ghazals are performed in the Twelve Muqam, particularly in the introduction known as Muqäddimä. They also appear in popular Uzbek folk songs and in the works of many Uzbek singers, such as Sherali Jo‘rayev. Alisher Nava'i's works have also been staged as plays by Uzbek playwrights. In 2021, an international spiritual event dedicated to the 580th anniversary of Ali Shir Nava'i was held at the House of Friendship in Nur Sultan, Kazakhstan.