Кіріспе

Қазан дипломы – Габсбург императоры Франц Иосифтің 1860 жылғы 20 қазанда қабылдаған Австрия империясының конституциясы. Дипломды Ішкі істер министрі Агенор Голуховский жазған. Ол аристократиялық федерализм бағдарламасы арқылы консервативті ақсүйектерге өз жерлерінде көбірек билік беру арқылы олардың ықпалын күшейтуге тырысты. Бұл саясат бастапқыда-ақ сәтсіздікке ұшырады, және Франц Иосиф 1861 жылғы ақпан патентімен одан әрі ұступтар жасауға мәжбүр болды. Соған қарамастан, тарихшылар Қазан дипломы империяның "конституциялық" кезеңін ашты деп санайды.

Себептер

1860 жылы Франц-Иосиф пен Австрияның Габсбургтер империясы "өмір сүру дағдарысының" қаупіне тап болды. 1856 жылдан бастап Крым соғысында Австрияның маңызды одақтасы Ресейдің жеңілісінен кейін дипломатиялық оқшаулану кезеңі басталды. 1859 жылы екінші итальяндық тәуелсіздік соғысы Наполеон III-нің қолынан Австрияның жеңілуімен аяқталды, және Франц-Иосиф Ломбардияны француздарға беруге мәжбүр болды. Бұл шығындар Австрия экономикасының нашар күйін одан әрі ушықтырып, империя бюрократиясының кемшіліктерін көрсетті. Либералдар мен консерваторлардың екеуі де он жылға жуық абсолюттік билік орнағаннан кейін реформалар жасауға асықты, ал венгрлер мен чехтар өз істерін басқаруда үлкен тәуелсіздік алғысы келді. 1860 жылдың наурыз айында Франц-Иосиф реформа мәселесі бойынша императорға кеңес беру үшін Рейхсратқа (императорлық парламент) тапсырды. Рейхсрат, негізінен консервативті аристократтардан құралғандықтан, табиғи түрде аристократиялық федерализм қағидаларына негізделген империяны қайта құруды ұсынды. Франц-Иосиф олардың есебін назарға алмады, бірақ жыл соңына қарай ол өзінің құжатында аристократиялық федерализм қағидаларын қабылдады. Сыртқы саясаттың шындығы императорды консерваторлардың идеяларын қабылдауға итермеледі. Ол Ресей императоры Александр II және Пруссия королі Вильгельм I-мен қасиетті одақ құруға үміттенді және алдағы келіссөздерде күшті консервативті ішкі саясаттың артықшылық әкелетініне сенді. Ол бір апта ішінде конституция жазылуын талап етті және конференцияға жол бойында пойыз тоқтағанда құжаттың негізгі қағидаларын бекітті.

Нәтижелер

Тарихшы А. Дж. П. Тейлор Дипломды ескі консервативті дворяндықтың жеңісі деп атады. Габсбург үкіметі федеративтік негізде қайта ұйымдастырылды, ал провинциялық диеталар император мен рейхсратпен бірлесіп заң қабылдау құқығына ие болды. Либералдарға жасалған игілік ретінде рейхсрат мүшелерінің саны жүзден астам жаңа мүшемен көбейтілді. Дегенмен, Диплом рейхсраттың өте сирек жиналуын көздеді, ал оның құзыреті империяның тек бір бөлігін қамтыды. Облыстық диеталар жер иелері аристократиясымен толтырылды, осылайша олар өз жерлеріне тікелей билік ету мүмкіндігіне ие болды. Венгрия рейхсратта ерекше мәртебе алды, оған сәйкес венгр емес делегаттар бүкіл құрамнан бөлек жиналып, венгрлерге қатысты емес мәселелерді талқылауға міндетті болды. Алайда, бұл венгр басшыларының үлкен дербестік пен мойындауға деген ұмтылысын толық қанағаттандырмады. Диплом қабылданғаннан кейін көп ұзамай, оның ұзаққа соқпайтыны анық болды. Империяның қаржысы нашарлап, қазіргі әкімшіліктің әлсіздігін одан әрі көрсетті. Пруссия мен Германия конфедерациясы монархияның әлсіздігін сезіне бастады, оны өздеріне пайдалануға болатынын түсінді, ал венгрлер оларға берілген аз ғана реформаларға ашуланды. Бұған қоса, патша Галицияға федеративтік конституция беруге қарсы болды. Соңында, өзгерістерді жүзеге асыра алғандар неміс либералдары болды. Бұл либералдар ең ықпалды бюрократтардың көп бөлігін құрады, және олар жиі императорға қарсы болғанымен, әлсіз, федеративтік мемлекеттің орнына күшті орталықтандырылған мемлекетті қолдады. Олардың ықпалы арқасында император желтоқсан айында либерал Антон фон Шмерлингті Мемлекеттік хатшы қызметіне тағайындауға мәжбүр болды. Шмерлинг қазан айындағы Дипломды қайта жазуға кірісті, ал 1861 жылдың ақпан айында император ақпан патентін бекітті.