Ян Фу: Қытайдың батыс идеяларын қабылдауының алғашқы қадамы
Yan Fu
Ян Фу (1854-1921) – қытай әскери шенеунігі, аудармашы, жазушы. Батыс идеяларын Қытайға таныстырған, білім беруге үлкен үлес қосып, реформатор болған тұлға.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай аудармашысы және ғалымы (1854–1921)
Chinese translator and scholar (1854–1921)
Ян Фу (қытай тілінде: 嚴復, пиньинь: Yán Fù, IPA: yan˧˥. fu˥˩; әдепті есімі: Ji Dao, 幾道; 8 қаңтар 1854 — 27 қазан 1921) – қытай әскери шенеунігі, газет редакторы, аудармашы және жазушы. Ол 19 ғасырдың соңында Қытайға батыс ойларын таныстырумен ең көп танылды.
Yan Fu (, IPA: yan˧˥. u˥˩; courtesy name: Ji Dao, 幾道; 8 January 1854 — 27 October 1921) was a Chinese military officer, newspaper editor, translator, and writer. He was most known for introducing western ideas to China in the late 19th century.
Өмір
1854 жылдың 8 қаңтарында Ян Фу қазіргі Фучжоу қаласында, Фуцзянь провинциясында, қытай медицинасымен айналысатын құрметті ғалымдар отбасында дүниеге келді. Жастайынан Ян Фудың әкесі оны жоғары білім алып, императорлық емтиханға дайындалуға ынталандырды. Алайда 1866 жылы әкесінің қазасы осы жоспарларды күрт өзгертті. Бір жыл өткен соң Ян Фу Фучжоудағы Фучжоу Арсенал академиясына түсті, ол батыс мектебі болғандықтан, ағылшын тілі, арифметика, геометрия, алгебра, тригонометрия, физика, химия, астрология және навигация сияқты түрлі пәндерді оқыды. Бұл жас Ян Фу үшін өміріндегі шешуші кезең болды, себебі ол батыс ғылымымен тікелей танысып, оны өмірінің соңына дейін серпіліс беруге мүмкіндік берді. 1871 жылы үздік дипломмен бітіргеннен кейін Ян Фу келесі бес жылды теңізде өткізді. Алдымен «Дзянвэй» (建威) оқу кемесінде, содан кейін «Янгу» (揚武) крейсерінде қызмет етті. 1877–79 жылдары Гринвичтегі Корольдік теңіз академиясында оқыды. Сол жылдары ол Қытайдың алғашқы елшісі Гуо Сонгтаомен танысып, жас және мәртебелік айырмашылығына қарамастан, мықты достық қарым-қатынас орнатты. Бенджамин Шварц өзінің өмірбаянында «олар көбінесе қытай және батыс ой-пікірлері мен саяси институттарының ұқсастықтары мен айырмашылықтарын талқылауға күндіз-түні жұмсайтын» деп жазды. Алайда Қытайға оралғаннан кейін ол күткендей бірден табысқа жете алмады. Императорлық мемлекеттік қызмет емтиханын тапсыра алмағанымен, Фучжоу Арсенал академиясында, содан кейін Тяньцзиндегі Бейянг теңіз офицерлер мектебінде (北洋水師學堂) оқытушы болып жұмыс істеді. Осы кезеңде Ян Фу Қытайда кең тараған опиумға тәуелділікке ұшырады. Бірінші Қытай-Жапон соғысының (1894–95, Корея үшін болған шайқас) нәтижесінде Қытай жеңілгеннен кейін ғана Ян Фу танымал болды. Ол Томас Хакслидің «Эволюция және этика», Адам Смиттің «Халықтардың байлығы», Джон Стюарт Миллдің «Еркіндік туралы» және Герберт Спенсердің «Социологияны зерттеу» сияқты аудармаларымен атақты. Ян Фу Дарвин және басқалардың идеяларын сынап, өзінің түсініктерін ұсынды. «Табиғи іріктеу» және «тіршілікке ең лайықтылардың ие болуы» идеялары Хакслидің еңбегі арқылы қытай оқырмандарына таныстырылды. Бұл идея Ян Фу тіліне «тиәнцзэ» (天擇) деп аударылды. Ян Фу «Гуовэнь Бао» газетінің редакторы болды. Ол саяси белсенділікке қатысып, 1895 жылы Бірінші Қытай-Жапон соғысын аяқтаған Шимоносеки шартына қарсы болған «Гунчэ Шаншу» қозғалысына қатысты. 1909 жылы оған «Джинши» құрметті атағы берілді. 1912 жылы Ұлттық Пекин университетінің (қазіргі Пекин университеті) алғашқы ректоры болды. Бүгін университет оның құрметіне жыл сайын академиялық конференция өткізеді. Өмірінің соңында ол Юань Шикай мен Чжан Сунды императорлық билікті қайта орнатуға қолдаған консерватор және монархист болды. Сондай-ақ ол монархияны қалпына келтіруді қолдаған «Чоуаньхуэй» (籌安會) ұйымын құруға қатысты. Ол Ху Ши сияқты «Жаңа әдебиет революционерлерін» сынады. 1921 жылдың 27 қазанында, бір жыл бұрын Фучжоудағы үйіне қайтып, қайталап туындаған астмасынан емделгеннен кейін Ян Фу 67 жасында қайтыс болды.
On January 8, 1854, Yan Fu was born in what is modern day Fuzhou, Fujian Province to a respectable scholar gentry family in the trade of Chinese medicine. In his early years, Yan Fu's father greatly encouraged Yan Fu to obtain a high level of education and prepare for the Imperial examination. However, the death of his father in 1866 caused an abrupt change to these plans. A year later, Yan Fu entered the Foochow Arsenal Academy in Fuzhou, a Western school where he studied a variety of subjects including English, arithmetic, geometry, algebra, trigonometry, physics, chemistry, astrology and navigation. This was a turning point in young Yan Fu's life as he was able to experience the first hand contact with Western science, thus inspiring the enthusiasm that carried him through the rest of his career. After graduating with high honors in 1871, Yan Fu went on to spend the next five years at sea. He first served aboard the training ship Jianwei (建威) and later on the battlecruiser Yangwu (揚武). In 1877–79 he studied at the Royal Naval College, Greenwich, England. During his years there, he became acquainted with China's first ambassador Guo Songtao, and despite their age difference and status gap developed a strong friendship. Benjamin Schwartz mentions in his biography that "they often spent whole days and nights discussing differences and similarities in Chinese and Western thought and political institutions". His return to China, however, did not bring him the immediate success he was hoping for. Though he was unable to pass the Imperial Civil Service Examination, he was able to obtain a teaching position at the Foochow Arsenal Academy and then Beiyang Naval Officers' School (北洋水師學堂) at Tianjin. During this time, Yan Fu succumbed to the opium addiction that had sprung up in China. It was not until after the Chinese defeat in the First Sino Japanese War (1894–95, fought for control of Korea) that Yan Fu became famous. He is celebrated for his translations, including Thomas Huxley's Evolution and Ethics, Adam Smith's The Wealth of Nations, John Stuart Mill's On Liberty and Herbert Spencer's Study of Sociology. Yan critiqued the ideas of Darwin and others, offering his own interpretations. The ideas of "natural selection" and "survival of the fittest" were introduced to Chinese readers through Huxley's work. The former idea was famously rendered by Yan Fu into Chinese as tiānzé (天擇). Yan Fu served as an editor of the newspaper Guowen Bao. He became politically active, and in 1895, he was involved in the Gongche Shangshu movement, which opposed the Treaty of Shimonoseki ending the First Sino Japanese War. In 1909, he was given an honorary Jinshi degree. In 1912 he became the first principal of National Peking University (now Peking University). Today the university holds an annual academic conference in his honor. He became a royalist and conservative who supported Yuan Shikai and Zhang Xun to proclaim emperor or restoration in his later life. He also participated in the foundation of Chouanhui (籌安會), an organization that supported restoring monarchy. He laughed at "New Literature Revolutionaries" such as Hu Shih. On October 27, 1921, after returning to his home in Fuzhou only a year earlier to recuperate from his recurring asthma, Yan Fu died at the age of 67.
Аударма теориясы
Ян өзінің "Эволюция және этика" (天演論) аудармасының алғы сөзінде "аудармадағы үш қиындық бар: дәлдік, көркемдік және әдемілік" (譯事三難：信達雅) деп айтқан. Ол оларды аударманың жалпы стандарттары ретінде белгілемеген, сондай-ақ олардың бір-бірінен тәуелсіз екенін де айтпаған. Дегенмен, сол еңбек жарық көргеннен бері "дәлдік, көркемдік және әдемілік" деген тіркес Янь Фуға жақсы аударманың өлшемі ретінде таңылды және қытай академиялық ортасында көптеген пікірталас пен зерттеулерге себепкер болды. Кейбір ғалымдар бұл қағиданың шотландтық аударма теориясының маманы Александр Фрейзер Тайтлерге қатысты екенін айтады. Янь Фуның классикалық прозасы "дәлдік, көркемдік және әдемілік" стандарттарын орындауға барынша күш салғанмен, оның еңбектерін жас буынға түсініксіз деп сынағандар да болды. Атап айтқанда, төртінші мамыр қозғалысының белгілі либералы Цай Юаньпей 1924 жылы жазған мақаласында: "[Янь Фудың аудармалары] көне болып көрінеді және оның әдеби стилін ұғу қиын, бірақ ол кітаптарды таңдау және аудару жолымен бүгінгі күнге дейін құндылығын жойған жоқ" деді. Оның еңбектерін сынаған басқа да пікірлер қытай ғалымдары батыс біліміне көбірек қаныққан кезде пайда болды.
Yan stated in the preface to his translation of Evolution and Ethics (天演論) that "there are three difficulties in translation: faithfulness, expressiveness, and elegance" (譯事三難：信達雅). He did not set them as general standards for translation and did not say that they were independent of each other. However, since the publication of that work, the phrase "faithfulness, expressiveness, and elegance" has been attributed to Yan Fu as a standard for any good translation and has become a cliché in Chinese academic circles, giving rise to numerous debates and theses. Some scholars argue that this dictum actually derived from Scottish theoretician of translation, Alexander Fraser Tytler. Though Yan Fu's classical prose did its best to meet the standards of "faithfulness, expressiveness, and elegance", there were those who criticized his works for not being accessible to the younger generations. In particular, a famous liberal from the May Fourth Movement, Cai Yuanpei, stated in an article written in 1924: " [Yan Fu's translations] seem to be old fashioned and his literary style is difficult to comprehend, but the standard with which he selected books and the way he translated them are very admirable even today". Other critiques of his work arose as Chinese scholars became more aware of Western learning.