Кіріспе

Тірі өсімдіктермен қоршау

Қоршау салу (немесе қоршау өнері) – ғасырлар бойы, негізінен Ұлыбритания мен Ирландияда қолданылып келе жатқан, стилі мен техникасы аймақтар бойынша әртүрлі болатын ауылдық шеберлік. Қоршау салу – бұл бұталар немесе кіші ағаштардың сабақтарын жер бетіне жақын ішінара кесіп, оларды сындырмай бүгіп, тамырынан жаңа өршіп шығуын қамтамасыз ету және мал өтуге тосқауыл болатын тірі қоршау құру процесі. Қоршау салу туралы алғашқы жазба Юлий Цезарьдің "Галлия соғысы" туралы еңбегінде кездеседі, онда оның әскері Бельгиядағы Саби шайқасында тығыз тоқылған қоршаулармен қиындыққа тап болған. Қоршау салу, әсіресе Англияда 16 ғасырда басталган жерді бөліп иелену актілерінен кейін, малдарды бағып ұстаудың бір жолы ретінде дамыды. Бүгінде қоршаулар малдарды ұстап тұру, биологиялық әртүрлілікті сақтауға қолайлы орта жасау, дәстүрлі шеберлікті дамыту және әдемі көрінісі үшін салынады.

Теория мен практика

Қоршау салу теориясы оңай. Бірақ практикасы әлдеқайда қиын, шеберлік пен тәжірибе талап етеді. Мақсаты – тік өсетін бұталардың қалыңдығын кеміту, бұтаның бағытына сәйкес кесіп, бір жақтан ағаш бөліктерін алып тастау. Осылай орналастырылған (немесе орналастырылатын) сабақ плеахер немесе плеач деп аталады. Плеахердің тірі қалуы үшін тамырына жалғасқан қабық пен ағаштың бір бөлігін қалдыру қажет – плеахерді қанша қалдыру керек екенін білу – бұл қоршау салу өнерінің бір бөлігі. Плеахердің орналасу бұрышы қоршаудың құрылысында маңызды рөл атқарады. Қоршаулар өз мақсатына қарай белгілі бір биіктікте салынады. Бұл жердегі өсімдіктің биіктігі мен күйі өте маңызды, себебі ең күшті жаңа өсімдік осы жерден шығады. Уақыт өте келе плеахерлер өледі, бірақ сонда жаңа сабақ жер бетінен, түбірден өсіп шығуы керек. Бұл сегізден он бес жылға дейін созылады, содан кейін, егер қоршау кесілмесе, қоршау салу процесін қайталауға болады. Қоршауды қайтадан салу үшін оның үстіңгі бөлігі жеткілікті биіктікке жеткенше көп жыл бойы кесу қажет. Плеахерлерден және тік сабақтардан өсетін кішкентай бұтақтар, плеахер ретінде қолданылмағанда, браш немесе бұтақ деп аталады. Көптеген стильдерде браштың бір бөлігі алынып тасталады, ал қалғаны плеахерлердің арасына тоқылып, дайын қоршауға байланыс береді. Қоршау бойымен белгілі бір аралықта тік қадалар орналастырылады. Бұл қадалар дайын қоршауға соңғы күшті береді. Қосымша беріктік пен әдемі көрініс үшін тік қадаларды қарағайлы қамшылармен тоқып байлауға болады, ал барлық қадалардың үстіңгі жағын бірдей биіктікте және бірдей бұрышта кесіп тастау керек. Тоқылған қамшылар байлауыштар немесе хизер деп аталады; олар қайың, күл немесе сабан сияқты жасыл ағаштардан жасалуы мүмкін, бұл қадалар мен плеахерлердің үстіңгі жағын сенімді ұстап тұрады. Қоршау салуда қолданылатын қадалар мен байлауыштар дұрыс қолданылғанда қоршауға беріктік пен тұрақтылық береді. Байлауыштар тек көріктік эффект үшін ғана емес, сонымен қатар бәсекелестік қоршау салуда байлауыштардың сыртқы түрі жұмысты бағалау критерийінің бірі болып табылады. Дәстүр бойынша қоршау салушының құралы – балтамен бірге қолданылатын айқас пышақ болған. Қазіргі кезде кәсіби қоршау салушылар үлкен плеахерлерді кесу үшін әдетте бензопила қолданады.

Жергілікті стильдер

Ғасырлар бойы әртүрлі аймақтар жергілікті дәстүрлерге, сондай-ақ жергілікті қажеттіліктерге және қол жетімді материалдарға сәйкес, өзіндік қоршау өнерлерін дамытты.

Автомобильдік стиль

TCV Hedging Handbook-та алғаш рет "автокөлік жолы стилі" деп сипатталған заманауи стиль пайда болды. Бұл стильде қалқалау (heathering) жасалмайды және оның егістік жағында тірек-рейкалы қоршау болғандықтан, малға қарсы болуы міндетті емес. Көбінесе тіректер де қолданылмайды, барлық бұтақтар қысқа кесіліп, жапырақтар да қысқа кесіліп, тірек-рейкалы қоршауға төмен жатқызылады. Заманауи тікұшақтарда да көбінесе ағаштар тікұшақтың ішінде жеке тұрған ағаштар (standards) ретінде қалдырылады. Сонымен қатар, тірі тіректерді пайдаланудың ескі әдістерін қайта жаңғыртуға деген қызығушылық артып келеді (өсімдік және тоқу стилі).

Нидерланды

Нидерландының кейбір аймақтарында ерекше осы елге тән стильде қоршау өсіру (тік қоршау жасау) дамыған. Голландиялық стильде тіреулер мен байлаулар қолданылмайды. Әр үш немесе төрт тіреудің біреуі биік қалдырылып, тік қоршаудың үстіне иіліп жатады. Ол уақыт өте келе кеуеп, қоршаудың жаңадан өсуіне дейін бір-екі жылға оны бекітудің уақытша тәсілі болып табылады. Нидерланды Ұлыбритания мен Ирландиядан басқа, бәсекеге қабілетті қоршау өсіруді (тік қоршау жасауды) ұйымдастырған жалғыз ел.

Германия

Эйфель тауларының ашық жоталарында 17 ғасырдан бері қызыл шыршының қасиеттерін пайдалана отырып, тұрғын үйлерді қорғауға, сондай-ақ егістіктерді малдың зардабынан, жел эрозиясынан және құрғақшылықтан сақтау үшін ерекше қоршау жасау тәсілі қолданылып келеді. Моншау қаласының маңындағы бұл аймақ Моншау қоршаулы аймағы деп аталады және мойындалған мәдени ландшафтқа айналды.

Австралия

Бұл өнер Австралияда, әсіресе Тасманияда қайта жандануда. Австралияның қоңыржай аймақтарында XIX ғасырдағы ағылшын қоныс жайлаушылары ағылшын доланасын тігіп отырғызған. Олар осымен қатар тікенек салу шеберлігін де алып келген. Бұл өнер кейін жоғалып кеткенімен, көптеген тікенектер сақталып қалды және қазір оларды сақтауға жаңа қызығушылық туды.

Британдық эмигранттар

Британдықтардың Еуропаның материгіне қоныс аударуынан бері, кейбір тік қоршау салушылар осы шеберлікті өздерімен бірге алып жүрді. Көбінесе Уайт аралының практикалық және жылдам орындалатын стиліне ұқсас болғанымен, континентте де тік қоршалған қоршаулардың жеке мысалдарына кездесуге болады. Дегенмен, тұрақты күтімге түсу сирек, және қоршау салушыға ыңғайлы жағдай жасап басқарылатын қоршаулар өте аз.