Кіріспе

Англияның Шығыс Сассекс аймағында орналасқан табиғи аймақ – Ашдаун орманы, бұл ерекше табиғи сұлулық аймағы Хай Велдтің ең биік құмды қырқаларында жатқан ежелгі ашық дала. Ол Лондоннан оңтүстікке қарай 48 шақырым (30 миль) қашықтықта, Англияның Ист-Сассекс графтығында орналасқан. Теңіз деңгейінен 223 метр (732 фут) биіктікке көтеріліп, оның биіктерінен Уэльдтің тығыз орманды төбелеріне және горизонттағы Солтүстік және Оңтүстік Даунс тауларының бор жартастарына көрініс ашылады. Ашдаун орманының тамыры Англияны нормандықтар басып алғаннан кейін жақын арада құрылған ортағасырлық аңшылық орманына дейін жетеді. 1283 жылы орман 37 шақырымдық (23 миль) қоршаумен қоршалған, бұл шамамен 52 шаршы шақырым (20 шаршы миль) аумақты қамтыды. Чак Хатч және Челвуд қақпасы сияқты жер аттарында сақталған отыз төрт қақпа мен кіреберіс, жергілікті халыққа мал жаюға, отын жинауға, жануарларға төсек үшін қызыл жусан мен папоротник жинауға мүмкіндік берді. Орманды Тюдор дәуірінде де монархия мен аристократия аң аулау үшін пайдаланды, соның ішінде Генрих VIII, Болеброк сарайында (Hartfield) аң аулау үйіне ие болды және жақын жердегі Хевер сарайында Анна Болейнге уәде берді. Ашдаун орманы бай археологиялық мұраға ие. Онда тарихи адам қызметінің көптеген дәлелдері бар, ең ерте адам қонысының іздері 50 000 жылға дейін соққан. Маңызды қола дәуірі, темір дәуірі және римдік-британдық қалдықтары бар. Орман Британияны римдіктер басып алған кезде және Тюдор дәуірінде, 1496 жылы Англияның алғашқы доменді пеші Коулманның қақпасының жанындағы Ньюбриджде салынғанда, ұлттық маңызы бар темір өнеркәсібінің орталығы болды, бұл Британияның қазіргі темір және болат өнеркәсібінің бастауын белгіледі. 1693 жылы орманның жартысынан астамы жеке меншікке өтті, ал қалғаны жалпы пайдалану жері ретінде қалды. Қазіргі күні соңғысы 25 шаршы шақырым (9.5 шаршы миль) аумақты алып жатыр және Оңтүстік-Шығыс Англиядағы ашық қол жетімді ең үлкен аумақ болып табылады. Ашдаун орманының далаларының экологиялық маңыздылығы оның ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын нысан, құстарды қорғауға арналған арнайы аудан және далалық мекендемелері үшін ерекше қорғалатын аймақ ретінде тағайындалуымен көрініс береді. Ол Еуропаның ең қауіп төндірілген түрлері мен мекендемелерінің біріне жататындықтан, Еуропалық Natura 2000 желісінің бөлігі болып табылады. Ашдаун орманы А.А. Милннің «Винни-Пух» әңгімелері үшін шабыт көзі болғанымен әйгілі. Мильн орманның солтүстік жиегінде тұрды және ұлы Кристофер Робинмен бірге осы жерде серуендеді. Суретші Э.Х. Шепард «Пух» кітаптарына салған көптеген иллюстрациялары үшін Ашдаун орманының пейзаждарын пайдаланды.

Елді мекендер

Ашдаун орманының ортағасырлық шаңырағымен белгіленген кең шекарасында ірі елді мекендер жоқ. Дегенмен, орманның шетінде немесе оған жақын орналасқан бірнеше ауылдар бар. Олардың ішінде оңтүстікке қарай Натли, Фэрворп, Дэйнхилл және Мэресфилд, ал солтүстікке қарай Форест Роу және Хартфилд кіреді. Краубороу қаласы орманның шығыс жағымен шектеседі, ал Шығыс Гринстед қаласы солтүстік-батысқа қарай 5 шақырым (5 км) қашықтықта жатыр.

Топонимика

Ашдаун орманы 1066 жылғы нормандық жаулап алуға дейін жеке бірлік ретінде қалыптаспаған, сондай-ақ 1086 жылғы «Domesday Book» кітабында да есімдері жоқ. Ашдаун орманы деп белгілі болған аймақ, Певенсел орманының белгісіз бөлігі ғана болды. Бұл нормандардың Певенси аймағында құрған орманы, ол өте кең орманды алқаптан – Уэльдтен бөлініп шыққан. Уэльд өзі Британ аймағының ежелгі орман жамылғысының бір бөлігі еді. Ашдаун орманы туралы алғашқы жазба 1100–1130 жылдарға келеді. Осы кезде Генрих I монахтардың «Эссесдон» орманы арқылы өтетін жолмен пайдалану құқығын растады. Монахтар бұл құқықты жаулап алу кезінен бері иеленгендерін мәлімдеді. «Ашдаун орманы» сөзі екі түрлі тілден алынған. Бірінші сөз – «Ашдаун» – англосаксон тіліне тән. Бұл сөз, «Æsca» деген есімді адамның немесе халықтың атынан шыққан болуы мүмкін. «Dūn» сөзі көне ағылшын тілінде төбе немесе жазық жерді білдіреді. Сондықтан «Æsca’s dūn» – «Æsca’ның төбесі» деген мағына береді. Бұл сөз шаған тоғайларымен байланысты емес, себебі топырақ жағдайына байланысты шаған ағаштары онда кең таралған емес. Екінші сөз – «орман» – нормандар орман заңына бағынған жерді білдіру үшін қолданған термин. Бұл заң патшаның мүддесі үшін аң аулауға арналған жануарларды, мысалы, бұғы мен жабайы шошқаларды, сондай-ақ оларға тамақ пен жасырынуға мүмкіндік беретін өсімдіктерді (vert) қорғау мақсатында жасалған, жалпы заңға қатал және наразылық тудыратын толықтыру болды. Орман заңы, әсіресе 11 және 12 ғасырларда, оны бұзғандарға қатаң жазалар тағайындады және бір кезде Англияның үлкен бөлігін, тіпті Суррей және Эссекс сияқты округтерді де басқарды. Алайда, орман жерін король аң аулау үшін заң жүзінде бөліп қойғанмен және барлық жабайы жануарларға оның егемендік құқығын қорғағанмен, қарапайым халық әлі де дәстүрлі немесе әдет-ғұрыптық құқықтарының көп бөлігін қатаң шекте пайдалана алды. Мысалы, шошқаларын орманға жайылуға жіберуге немесе желмен түскен бұтақтар мен ағаштарды жинауға рұқсат етілді. Осылайша, 13 ғасырда Ашдаунның қарапайым тұрғындары орманды аристократтардың ойын-сауығы үшін және бұғы етін қамтамасыз ету үшін ұсталған көптеген бұғылармен бірге, ірі қара мал мен шошқаларын жайылымға шығарған. Ескеріңіз, «орман» сөзінің қазіргі мағынасы «тығыз орманды» дегенді білдірмейді. Ашдаун сияқты ортағасырлық аңшылық ормандары әртүрлі аңдардың өсуіне қолайлы шөптесін, орман және басқа да мекендердің қосындысынан тұрды. Бұғылар, әсіресе, ашық жайылымдарда жайылуға және қорғанышқа арналған орманды қалыңдықтарда тығыздалуға мүмкіндік алды.

Пішіні мен көлемі

Ашдаун орманы шамамен кері үшбұрыш пішіндес, шамамен 11 шақырым (7 миль) шығыстан батысқа және солтүстіктен оңтүстікке дейін созылады. Орманның шекарасын әртүрлі анықтауға болады, бірақ ең маңыздысы – оның аңшылық орман ретінде пайда болған ортағасырлық қоршаудың (pale) шекарасы. 1283 жылғы құжатта алғаш рет айтылған қоршау, еменнен жасалған қоршаумен (палисаде) және алқаппен тұрған ор қазбасынан тұрды. 37 шақырым (23 миль) ұзындығындағы ол, шамамен 53 шаршы шақырым (20.5 шаршы миль) аумақты қамтыды. Алғашқы алқап пен ор қазбасы, қазірге дейін тозығы жеткенімен және өсіп кеткенімен, кейбір жерлерде әлі де көрініп тұр. 1693 жылы орман қазіргі пішінін алды, онда оның жартысынан астам бөлігі жеке меншікке беріліп, жақсарту жұмыстары жүргізілді, ал қалған бөлігі, шамамен, жалпы пайдалану жері ретінде қалды. Осы соңғы бөлігінің көп бөлігі орманның шетінде, қазіргі елді мекендер мен шағын шаруашылықтарға жақын жерлерде (суретті қараңыз) шашыраңқы түрде орналасқан. Көптеген қазіргі Ашдаун орманына сілтемелер, соның ішінде консерваторлар жасағандары да, орманды осы қалдық жалпы пайдалану жерімен бірдей және шектес деп қарастырады; бұл шатасуға алып келуі мүмкін: бір мәртебелі маманның айтуынша, "адамдар Ашдаун орманы туралы сөйлескенде, олар көптеген жеке меншіктерді қамтитын, жалпы пайдалануға арналмаған далалар мен ормандық аудандарды білдіруі мүмкін, немесе олар жұртшылықтың еркін жүріп-тұра алатын [жалпы пайдалану жері] туралы айтып отырған болуы мүмкін". Бүгінгі күнгі жалпы пайдалану жерінің көп бөлігі ортағасырлық қоршаудың ішінде орналасқан, бірақ Челвуд-Бейконға жақын жердегі, консерваторлар жақында сатып алған бір аумақ, одан тысқары созылады. Консерваторлар соңғы жылдары, олар басқаратын және қорғайтын жер көлемін кеңейту саясатының бір бөлігі ретінде, мысалы, Челвуд Вахериде, қолайлы мүмкіндіктер туғанда басқа да аумақтарды сатып алды. Консерваторлар қолданатын анықтамаға сәйкес, олар заң бойынша жауапты болатын жерлерге қатысты, Ашдаун орманының ауданы .

Геология

Ашдаун орманының геологиясы негізінен құмтастан, басым түрінде Төменгі кредалық Ашдаун формациясынан тұрады. Бұл қалыңдығы әртүрлі келетін, ұсақ түйірлі, сазды араласқан құмтастар мен сазтастардан құралған қабат, сонымен қатар шамалы мөлшерде тақтақұм мен сазбалшық та бар. Бұл Уэльд аймағындағы ең көне кредалық геологиялық құрылым. Ашдаун формациясы миллиондаған жылдар бойы геологиялық күмбездің эрозиясы нәтижесінде ашылған, бұл процесте күмбездің ең көне қабаттары – оның орталық шығыс-батыс осін құрайтын, эрозияға төзімді құмтастар Ашдаун, Сент-Леонард және Уорт ормандарын қамтитын биік орманды қырқа ретінде сақталған. Бұл орманды қырқа, Жоғарғы Уэльдтің ең ірі бөлігі, жас құмтастар мен сазбалшықтардың бірінен соң бірі орналасқан концентрлі қабаттарымен қоршалған, соңында – крейдамен аяқталады. Бұл қабаттар эрозияға төзімділігіне қарай төбелер мен аңғарларды құрайды. Сондықтан, Ашдаун орманының биіктігінен Уэльдтің солтүстігіне немесе оңтүстігіне қарағанда көрермен бірінен соң бірі жас геологиялық формациялардың тізбегін көреді. Оларға Велд балшығында қалыптасқан жасыл, орманды жазықтар, солтүстікке қарай биіктеп тұратын Гринсэнд Ридж жарлығы және көкжиекте Солтүстік және Оңтүстік Даунстың крейдалық жарлықтары кіреді (суретті қараңыз). Ашдаун формациясы – Гастингс қабаттарының ең төменгі (ең көне) қабаты, ол (қатар тізбекпен) Ашдаун формациясы, Уадхерст балшық формациясы және Тунбридж Уэллс құм формациясынан тұрады және қазіргі таңда негізінен өзендік су тасқыны жазығының шөгінділері деп есептеледі. Гастингс қабаттары өз кезегінде Уэльд Артоис антиклинін құрайтын кредалық геологиялық формациялардың тізбегінің ең көне бөлігін білдіреді, оның құрамында (ең көнеден ең жасқа дейін) Гастингс қабаттары, Велд балшығы, Төменгі Гринсэнд, Голт, Жоғарғы Гринсэнд және крейда бар. Оңтүстік-Шығыс Англиядан Солтүстік Францияға дейін созылып, Англия арнасымен бөлінген антиклин, креда кезеңінен кейін Альпілік орогенездің нәтижесінде пайда болған. Ашдаун орманының өзі жергілікті күмбезде, Кроуборо антиклинінде орналасқан. Ашдаун орманының темір өнеркәсібіне шикізат ретінде қызмет еткен темір кенінің көп бөлігі Ашдаун құмдары мен Тунбридж Уэллс құмдарының арасында орналасқан Уадхерст балшығынан алынған (соңғысы Ашдаун орманын қоршап, дөңгелек, орманды ауылдық кең ауданда қалыптасқан). Уадхерст балшығының шығуы түйіндер және кестелік массалар түрінде Ашдаун орманының айналасында жылқының ілгегі пішінде тараған, бұл орман айналасындағы темір өңдеудің тарихи географиясына әсер еткен. Басқа Уэльд сияқты, Ашдаун да төртіншілік мұздықтарының оңтүстік шекарасынан тыс орналасқан, бірақ бүкіл аймақ кейде геологиясына әсер еткен және жер бедерін қалыптастырған қатал перигляциалдық ортаға ұшыраған.

Экология

Эшдаун орманы – Англияның оңтүстік-шығысындағы ең ірі, бір-бірімен үздіксіз жалғасқан жазық дала, жартылай табиғи орман және аңғарлы батқылықтардың бірі. Оның геологиясы биологиясы мен экологиясына зор әсер етеді. Ашдаун құмдарының құмтасты геологиясы, орманның теңіз деңгейінен 200 футтан (61 м) 700 футқа (213 м) дейін көтерілуіне байланысты, орманның биіктігі арқасында қоршаған аймақтан әдетте ылғалдырақ, салқынырақ және желдірек болатын жергілікті климатпен үйлесіп, құмды, көбінесе подзольді топырақтарды құрайды. Бұл топырақтар әдетте қышқыл, сазды және қоректік заттарға кедей болады. Осындай кедей, құнарсыз топырақта далалық өсімдіктер, аңғарлық батқылықтар және ылғалды орман қалыптасқан. Бұл жағдайлар ешқашан да егіншілікке қолайлы болған емес және ауыл шаруашылығын жақсартуға тосқауыл болды. Орманның басым бөлігі жазық даладан тұрады. Орманның 2472 гектар жалпы жерінің 55% (1365 гектар) далалық өсімдіктерге, ал 40% (997 гектар) аралас орманға тиесілі. Жазық далалық өсімдіктер өте құнды, бірақ қауіп төндіріліп отырған мекен-жай болып табылады, олар сирек кездесетін өсімдіктер мен жануарлар түрлеріне пана болады, бұл орманның Еуропалық деңгейде маңыздылығын арттырады. Соңғы 200 жылда Англияның жазық далаларының кең аумақты жоғалтуына қарсы орманның кең далалық өсімдіктерінің сақталуы одан да маңыздырақ айналды; Шығыс Сассекс графтығындағы далалық өсімдіктер соңғы 200 жылда 50% -ға азайды, ал қалғандарының көп бөлігі Ашдаун орманнда орналасқан.

Жылы жерлер

Ашдаун орманы балдырғы шөптері мен гүлдерімен, мысалы, батпақ гениясы (Gentiana pneumonanthe) үшін танымал, бірақ ол басқа да ерекше немесе сирек кездесетін өсімдіктердің өсу ортасын қамтамасыз етеді. Құрғақ даланың кең аумақтарында линг (Calluna vulgaris), қоңыраулы жусан (Erica cinerea) және кіші жәндік (Ulex minor) басым. Маңызды лишайлар қауымдастығына Pycnothelia papillaria жатады. Жалпы құрақ (Pteridium aquilinum) үлкен аумақтарда кең таралған. Ылғалды далада көлденең жапырақты жусан (Erica tetralix) бұғы шөбімен (Trichophorum cespitosum) бірге басым болады. Дала мен құрақ қауымдастықтары қызғылт шөптесін (Molinia caerulea) басым қышқыл даламен мозаика құрайды, олармен көптеген мамандандырылған балдырғы өсімдіктері, мысалы, кіші шыбық (Genista anglica), жүргіш тал (Salicaceae sp.) және дақты орхидея (Dactylorhiza maculata) араласады. Сулы жерлерде бірнеше түрлі сфагнум мохы, сондай-ақ батпақ асфоделі (Narthecium ossifragum), кәдімгі мақта шөбі (Eriophorum angustifolium) және батпақ гениясы (Gentiana pneumonanthe), емен жапырақты қоңырау гүлі (Wahlenbergia hederacea), ақ қарлы шөп (Rhynchospora alba) және батпақ клуб мохы (Lycopodiella inundata) сияқты ерекше түрлер кездеседі. Көгілдір түйреуіш тәрізді гүлдерімен танымал батпақ гениясы шілде айынан қазан айының басына дейін гүлдейді және шамамен ондай колонияларда өседі. Жәндік (Ulex europaeus), күміс қайың (Betula pendula), жалпақ жапырақты емен (Quercus robur) және қарағай (Pinus sylvestris) далаға шашырап жатыр, кейбір жерлерде кең аумақты екіншілік орман мен бұталы алқаптарды құрайды. Ескі орман алқаптарында бук (Fagus sylvatica) және тәтті каштан (Castanea sativa) өседі. Олардың арасында көк шаңырақ (Hyacinthinoides non scripta), қарақұмық (Vaccinium myrtillus), қатты папоротник (Blechnum spicant) және балғау (Lonicera periclymenum) кездеседі, ал құстар ұясы орхидеясы (Neottia nidus avis) және бук астында жиі кездесетін қызғылт гелеборин (Epipactis purpurata) өседі. Орман ішінде ағаш анемоны (Anemone nemorosa) мен жалпы ағаш шыршасы (Oxalis acetosella) да табылған.

Ағын және тоған

Ормандағы өзендер, көбінесе қаратал (Alnus glutinosa), күлгі тал (Salix cinerea), қайын және емен ағаштарымен көмкерілген, жұмсақ құмтас арқылы өтіп, тік беткейлі шатқалдарды (ghylls) құрайды. Бұл шатқалдар қысқы аязды желдерден қорғалған және жазда ылғалды болып қалады, бұл Британияның Атлант мұхитына қарап жатқан батыс жағалау аймақтарына тән жағдайларға ұқсас. Сирек кездесетін бауырқұрттар, мысалы Nardia compressa және әртүрлі папоротниктер, соның ішінде тау папоротнигі Oreopteris limbosperma және шөп иісімен жүретін Dryopteris aemula осы "Атлантикалық" микроклиматта жақсы өседі. Өзендерді бөгеу, марльді қазу және карьерлеу бірнеше үлкен тоғандарды жасады, әсіресе бұрынғы марль орларында кең жапырақты тоғаншалы Potamogeton natans, бульруш (редмасс) Typha latifolia және су жылқысы Equisetum fluviatile шоғырлары кездеседі.

Ормандық жерлер

Орманның шамамен жартысы орманды жабады, оның ауданының 40% құрайды. Орманның жалпы жеріндегі орманның көп бөлігі жас және онда ескі ағаштар аз; 1600 жылдан бері үздіксіз орманды орман ретінде анықталған ежелгі орман өте аз. Ортағасырлық орман шебінде сақталған соңғылардың барлығы дерлік 1693 жылы орманды жеке меншікке және пайдалануға бөлінген жерлерде табылды. Дегенмен, кейбір орманды шатқалдарда ескі ағаштар кездеседі және бұрынғы шекараларды белгілейтін бірнеше ескі ағаштар, әсіресе бук ағаштары бар. Орманның ең көп таралған екі түрі – қышқыл қоңыр топырақтағы еменді ормандар, оның ішінде жеміс ағаштары мен қоңыр жапырақты ормандар (жалпы орман ауданының 62%) және емен ағаштары бар қайың ормандары (27%). Сулы және батпақты топырақта өсетін қарағай ағаштары орманның шамамен 1% құрайды, ал ылғалды жерлерде өсетін қайың және күңгірт ағаштарының әрқайсысы 1% -дан кемді құрайды. Қышқыл қоңыр топырақта өсетін бук ағаштары тағы 3% құрайды. Ашдаун орманның ерекше, танымал төбесін құрайтын шотланд қарағайының шоқтары алғаш рет 1816 жылы қара құстарға қорек беру үшін жер иесімен отырғызылған. 20 ғасырғы отырғызуларға Челвуд қақпасының жанындағы Макмиллан тобы (Челвуд қақпасындағы орман шетінде Бүршік роунда тұрған бұрынғы британ премьер-министрі Гарольд Макмилланның құрметіне), Кеннеди тобы (Макмилланмен бірге аймаққа келген Джон Ф. Кеннедидің сапарының құрметіне), Милленниум тобы және Достар тобы кіреді, олар 1973 жылы Ағаш жылына арнап отырғызылған.

Құрт-құмырсқалар

Орман бай омыртқасыз жануарлар фаунасын қамтамасыз етеді, соның ішінде көптеген егіндік далаға тән ерекше түрлер бар. Ұлыбританияның 46 көбелек және стрекоза (Одоната) түрінің жартысы тіркелген, олардың арасындағы сирек кездесетіндері – қара стрекоза, жарқыраған изумруд және кішкентай қызыл көбелек. Бұл маусымның ортасынан қыркүйектің басына дейін ұшатын алтын сақиналы стрекозаның да маңызды мекені. Орманның 34 түрлі көбелегінің ішінде ең әдемісі – қызғылт император көруге қиын болуы мүмкін. Басқа бір ерекшелік – күміс өрнекті көк көбелек, керісінше, көптеп кездеседі, оның құрттарының негізгі тамақ өсімдіктері – қызылша және жусан.

Елендер

Елендер Ашдаун орманының маңызды бір бөлігі болды, кем дегенде ортағасырлық аңшылық орманы болған кезеңнен бері. Қызыл бұғы (Cervus elaphus), 6000-8000 жыл бұрыннан бері Wealden мәдениетінің ажырамас бөлігі, ал римдіктер материктік Еуропадан әкелген жайылма бұғы (Dama dama) – римдік-британ дәуірінде Сассексте кездесіп, нормандықтардың аң аулауда ең жақсы көретін түрі – екеуі де 17 ғасырға дейін орманда кең таралған. Осы кезеңде қызыл бұғы орманнан толығымен жойылып, жайылма бұғының саны күрт азайды. Орманның азаюы (елендерге паналау үшін қажетті болды), орман қоршауының нашарлауы (елендерге қашуға мүмкіндік берді) және браконьерлердің зияны олардың санының төмендеуіне әкелді. 20 ғасырда Саквиллдің Бакхерст паркінен қашып келген жайылма бұғылар қайта оралды. Соңғы үш онжылдықта орманды мекендейтін бұғылардың саны, Англияның басқа аймақтарындағы бұғы үйірлерімен салыстырғанда, күрт өсті және қазір олардың саны мыңдағанға жетеді. Орманды аралап жүрген жалғыз түпкілікті бұғы – қырғи бұғы (Capreolus capreolus), сондай-ақ жақында әкелінген екі азиялық түр – «құбыжық бұғы» (Muntiacus muntjak) және сика (Cervus nippon) да бар. Көптеген елендер жергілікті жолдарда, әсіресе таңертең және кешке азықтанатын кезде автокөліктермен соқтығысып, көптегендері қаза табады. 2009 жылы орман күзетшілері 244 еленнің зардап шеккенін тіркеді, ал өткен жылы бұл көрсеткіш 266 болған еді. Дегенмен, бұл көрсеткіш нақтырақ бағаланбаған болуы мүмкін, өйткені күзетшілер барлық оқиғаны тіркеуге үлгермейді. Орманды қорғаушылар бұғылардың санын азайту қажеттігін анықтады және көршілес жеке меншік иелерімен оларды азайту шараларын іске асыру бойынша жұмыс істей бастады.

Эксмор понилері

Эксмур понилері Эшдаун орман қорығында жылдам өсетін әртүрлі ботаникалық түрлермен күресу үшін жайылады, соның арқасында бұталардың өсуін шектеу арқылы далалық жердің жағдайын сақтап, тепе-теңдікті қамтамасыз етеді. Эксмур понилері толыққанды үйретілмеген; олардың орнына, Эшдаун орман қорығы оларды үлкен аумақтарда ұстап тұрады.

Ашдаун орманының пейзажы

Ашдаун орманының 19-ғасырдың басындағы ландшафты Уильям Коббеттің әйгілі сипаттамасында былай делінген: Гринстедтен шамамен 5 км жерде Forest Row деген әдемі ауылға жетесіз, содан кейін Укфилдке баратын жолда Ashurst Forest-ті кесіп өтесіз, ол шұңқырлы дала, арасында сирек қайың бұталары бар, шынымен де Англияда мен көрген ең жағымсыз жер. Бұл сізге 8 км-ге созылады, мүмкін болса, барлық бойымен одан да жағымсыз болып, соңында, шөлге айналған топырақ, ұсақ тас, шұңқыр және тіпті осы жалаңаяқ жағдай жеткіліксіз болғандай, ағаштардың орнына қара, жыртық, қорқынышты тастарды көресіз. 1822 жылы Коббет өте жақсы сипаттаған, ал кейіннен Е.Х. Шепард Винни-Пух әңгімелеріндегі суреттері арқылы мәңгілікке қадірлеген Ашдаун орманының ашық, шұңқырлы ландшафты негізінен адамның еңбегінің нәтижесі: адамның араласпауында, Ашдаун сияқты шұңқырлы далалар тез арада бұталар мен ағаштарға толып кетеді. Ашдаунның шұңқырлы далалары орта ғасырға, тіпті одан да ертерек кезеңдерге жатады. Бұл ландшафтты қалыптастыруда екі фактор маңызды болды: орманның ресурстарын көп ғасырлар бойы пайдаланған жергілікті қарапайым халық; және 16-ғасырда гүлденген орманның темір өнеркәсібі. Қарапайым халық орманды негізінен шұңқырлы дала ретінде сақтауда маңызды рөл атқарды, олар өздерінің ресурстарын пайдалану құқықтарын түрлі жолдармен жүзеге асырды: шошқа, ірі қара сияқты мал жаю арқылы, бұл ағаштар мен бұталардың өсуін тежеді; отын және басқа да қажеттер үшін ағаштар кесу арқылы; қыста малға төсеніш ретінде пайдалану үшін құрғақ шөп, папоротник және жусан кесу арқылы; жайылымдарды сақтау үшін шұңқырлы даланың белгілі бір бөліктерін мерзімді түрде өртеу арқылы және т.б. Кейде орманды жайылымға шығарылған малдың саны өте көп болды: 13-ғасырдың соңында қарапайым халық 2000-3000 ірі қара мал мен 1000-2000 бұғы шығарды, ал 1293 жылғы деректерге сәйкес орманды 2700-ден астам шошқа жайылды. Екінші маңызды фактор – жергілікті темір өнеркәсібінің орманды қатты кемітуі болды, ол 15- және 16-ғасырлардың соңында, 1490 жылдары доменді пештің енгізілуінен кейін, ағаш көміріне үлкен сұраныс тудырды. Мысалы, орманның оңтүстігінде темір зауыттарын қамтамасыз ету үшін ірі көлемде ағаш кесу жұмыстары жүргізілді. Ағаштардың жоғалуы патшалық билікті қатты алаңдатқандықтан, 1520 жылы "патшаның орманның көп бөлігі темір зауыттары үшін кесіліп, көмірге айналдырылды, ал орман темір іздеу үшін қазылды, бұл адам мен мал үшін қауіпті" деп айтылды. Бұл орманды жерлерді жою кейіннен ағаш көмірін тұрақты түрде қамтамасыз ету үшін шұңқырлы далаларды басқару тәсілін қабылдау арқылы азайтылды. Өнеркәсіптің орманға тигізген әсері маңызды болғанымен, ол 17-ғасырда тоқтағандықтан, ұзаққа солмады.

Қорғау шаралары

1820 жылдары Коббет сипаттаған және 1920 жылдары Шепард бейнелеген Ашдаун орманының ашық далалық ландшафты Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай, ормандағы пайдаланушылардың – мал жаю, шөп шабу, т.б. құқықтарын пайдалануының төмендеуіне байланысты күрт өзгерді. Нәтижесінде орман жаңаруы және далалық жерлердің жоғалуы болды: орманның далалық жерлер үлесі 1947 жылы 90% болса, 2007 жылы 60% -қа дейін төмендеді. Орманды сақтаушылар қазір далалық жерлер үлесін 60% деңгейінде ұстап тұруға және оны «жақсы» жағдайға қайтаруға міндеттенді. Олардың күш-жігері Natural England компаниясымен жасалған он жылдық Жоғары деңгейдегі басқару (HLS) келісімі арқылы қаржыландырылады; 2006 жылдың тамызында қол қойылған бұл келісім Оңтүстік-Шығыс Англиядағы осындай ірі схема болып табылады. Орманды сақтаушылар орманның табиғи жаңаруын болдырмау үшін түрлі шаралар қолданды. Жыл сайын 266 гектар (орманның 400 гектарынан) шөп шабылады, бұл 2000 жылдан бері жалғасып келеді. Бастапқыда Орман шаруашылығы комиссиясы қаржылаған, ал қазір жергілікті еріктілер жалғастырып жатқан кең аумақтағы Rhododendron ponticum агрессивті түрлері тазартылды. Қыста қайың және басқа да ағаштардың көшеттері кесіледі. Орманды сақтаушылар далалық жерлерді басқару саясатының бір бөлігі ретінде орманға мал жаюды ынталандыру үшін шаралар қабылдады. Мал жаю шөп шабу машиналарын пайдалануға қарағанда далалық жерлерді қалпына келтірудің және сақтаудың арзан әрі тиімді тәсілі саналады. Қойлар (орманға салыстырмалы түрде жақында ғана енгізілді, 1900 жылдан бері ғана «жайылымдық» құқыққа ие болды) өте пайдалы, себебі олар бұталарды және шөп шабу қиын жерлерде жайылады. 1996 жылы Қоршаған орта жөніндегі мемлекеттік хатшы орманның 1500 гектар далалық жерінің шамамен үштен бірін құрайтын қоршалған аумақты оңтүстік және батыс аймақтарында құруға рұқсат берді, бұл орманда мал жаюшыларға малдарына қауіпсіз жайылым жасауға мүмкіндік берді. Орманның жалпы жерлерін жаю үшін қоршаумен қоршау кейбір жұртшылық өкілдері тарапынан наразылық тудырды. Қоршауға балама іздеу үшін сақтаушылар 2007-2010 жылдар аралығында HLS схемасынан қаржыландырылатын қатаң бақылаудағы мал жаю пилоттық жобасын жүзеге асырды. 300-ге дейін жеткен Hebridean қойларының тобын бағушы мен көмекшісі орманның ашық далалық жерлерінде жайылымға жетеледі. Бұл тәсілдің артықшылықтары – қоршаудың қажеттілігінің жоқтығы және жайылымның ең өсімтал жерлерге бағытталуы; кемшіліктері – еңбек шығындарының жоғарылығы, жоғары құны және төмен тиімділігі. Сақтаушылар қазір уақытша электр қоршауларын қолдана бастады, оларды отардың әртүрлі бөліктерін оқшаулау үшін жылжытуға болады, бұл отардың бағушының қатаң бақылауынсыз жайылуына мүмкіндік береді.

Заң бойынша белгіленген атаулар

Ашдаун орманы – Еуропаның экологиялық маңызы бар аймақ. Ұлыбритания үкіметі оны ерекше ғылыми қызығушылыққа ие жер (SSSI), ерекше қорғалатын аймақ (SPA), ерекше табиғат қорғау аймағы (SAC) және Табиғатты сақтауды зерделеу орны деп белгілеген. Ол ерекше табиғи сұлулық аймағы болып табылатын Жоғарғы Велд аймағында орналасқан. Оның көп бөлігін Суссекс жабайы табиғат қоры басқарады. Заңмен бекітілмегенімен, Ашдаун орманы Батыс Уз өзендері мен Ашдаун орманының биоәртүрлілік мүмкіндіктері аймағының құрамына кіреді, сондай-ақ Суссекс биоәртүрлілік іс-қимыл жоспарының да пәні болып табылады. Бұл жоспардың мақсаты – Суссекстің мекендеу орындары мен түрлерін сақтау және жақсарту жұмысына қорғау ұйымдарын, жергілікті билік органдарын және мемлекеттік агенттіктерді бағытталдыру. Заңмен белгіленген аймақтар орман сақтаушылары басқаратын орман аумақтарынан әдетте үлкен және олармен толық сәйкес келмейді. SSSI көлемі кең, себебі консерваторлар басқаратын орман жерлерімен қатар, Қорғаныс министрлігінің Пиппингфорд паркі құрғақ жаттығу алаңы да (SSSI-нің 11%), Хиндлип Уоррен, Бродстоун Уоррен және Олд Лодж кіреді. SPA көлемі ал эми SAC көлемі құрайды.

Демалыс және бос уақыт

Ашдаун орманы – Англияның оңтүстік-шығысындағы ең ірі қоғамдық қолжетімді кеңістік және ең үлкен ашық, өңделмеген табиғат аймағы. 2008 жылы жасалған сауалнама бойынша, жыл сайын кем дегенде 1,35 миллион адам келеді. Орманға келудің басты себебі – оның "ашықтығы". Көлікпен келген келушілердің көпшілігі (85%) 10 км немесе одан аз қашықтықты жүрді, ал әр 100 келушіге 62 ит шамасында келді. 2022 жылдың қаңтар айында орманды сақтаушылар халықпен кеңесудің нәтижелерін жариялады, содан кейін орманға алғаш рет тұрақ ақысын енгізуге дауыс берді. Ең жақын теміржол станциясы Лондоннан үнемі поездар қабылдайтын станцияда орналасқан. Сондай-ақ, жақын маңда станциялары да бар. Орман арқылы екі автобус маршруты өтеді: 261 маршруты – Шығыс Гринстед теміржол станциясынан Укфилдке және 270 маршруты – Шығыс Гринстед теміржол станциясынан Хейвордс Хитке. Лондон Гатвик әуежайы көлікпен шамамен 30 минут, ал Лондон Хитроу әуежайы көлікпен 1 сағатқа жуық қашықтықта.

Демалыс, спорт және бос уақытпен айналысу

Ашдаун орманы серуендеушілердің арасында өте танымал. Екі ұзақ қашықтықты жол – Вангард жолы мен Уэлдвей орманды кесіп өтеді және Олд Лодж жанында қосылады. Уэлдвей 500 акрлық орманнан өтеді, ол Винни-Пух әңгімелеріндегі 100 акрлық орман болып табылады. Ashdown Forest Centre орманның әртүрлі бөліктеріндегі серуендеу маршруттарын көрсететін жапырақшалар жасайды, оларды веб-сайтынан жүктеуге болады. Орман ішінде жылдық рұқсат алғаннан кейін жылқымен жүруге арналған 132 шақырымдық (82 миль) жолдар бар. Атпен саяхаттауды ұйымдастыратын негізгі ұйым – 200-ге жуық мүшесі бар Ашдаун орманы атпен саяхаттау қауымдастығы. Орман тартымды ландшафтысы, көріністері және төбелерімен жол велосипедшілері, жарыстар және «Ашдаун тозағы» сияқты велоспорт жарыстары үшін танымал орын. Бұрынғы «Тур де Франс» жүргізушісі Шон Йейтс Форест Роу қаласында тұрады және осы жерде Лэнс Армстронгты жаттықтырған. Қоршаған ортаны қорғау мақсатында, қоғамдық жолдардан басқа, орман ішінде велосипедпен және тау велосипедімен жүруге тыйым салынған. Жергілікті белсенділер тобы бұл тыйымды алып тастау үшін күш салып жүргізіп жатыр. Royal Ashdown Forest Golf Club орманның солтүстік бөлігінде, Форест Роу маңындағы үлкен жалға алынған жерді алып жатыр. Бұл 1888 жылы граф Де Ла Уоррдың бастамасымен құрылған дәстүрлі мүшелер клубы, ол жер иесі және клубтың алғашқы президенті болған. Оның екі 18 тесікті шұңқырлы алаңдарында бункерлердің болмауы ерекше (консерваторлардың талабы бойынша). Ашдаун орманының басқа жерлеріндегідей, жайылымдар тоқтатылғаннан және қарапайым халықтың ағаш кесуі азайғаннан кейін ағаштар мен бұталар өсіп, жайылған, сондықтан клуб консерваторлармен бірлесіп гольф алаңдарын бастапқы шұңқырлы ландшафтына келтіру жұмыстарын жүргізуде. Орман ішіндегі негізгі қонақ үй – Ашдаун Парк қонақ үйі және Кантри клуб, 19 ғасырға жататын тарихи сарай.

Ашдаун ормандар орталығы

Ashdown Forest Centre, Ashdown Park қонақ үйінің қарама-қарсысында, Wych Cross пен Coleman's Hatch арасында орналасқан. Мұнда келушілер орталығы мен Ashdown Forest консерваторлары кеңесінің әкімшілік орталығы орналасқан. 1983 жылы салынған бұл орталық үш қайта жаңартылған ескі астық сақтау қоймасынан тұрады. Келушілер орталығында орманның тарихы мен жануарлар әлемі туралы тұрақты көрме, орман ішіндегі серуендеу жолдары туралы мәліметтер, келушілерге қажетті көптеген пайдалы ақпараттар, сондай-ақ жергілікті қолөнер және өнер туындыларының көрме алаңы бар. Жаз айларында аптаның жеті күні, қыс айларында демалыс күндері, ал Рождество мен Boxing Day күндерін қоспағанда, мереке күндері де ашық болады.

Вачери орман бақшасы

1925 жылы полковник Гэвин Джонс Ф. Дж. Неттлфольд үшін жасаған бұл "ұмытылған" орман бағы Уайч-Кросс жанындағы шалғай, тыныш, тік беткейлі аңғарда орналасқан. 1994 жылы оны қорғаушылар сатып алып, қазір қайта жаңарту жұмыстары жүргізілуде. Қазірге дейін 250 метрлік шатқал ашылды, ол Чеддар шатқалынан әкелінген әктаспен салынған, сондай-ақ көптеген сирек ағаштар мен шлюздер мен бөгеттермен байланысқан шағын көлдер тізбегі табылды. Көрермендерге ашық бақ Chelwood Vachery-нің бір бөлігі болып табылады, бұл ортағасырлық иелік кем дегенде 1229 жылға дейін сақталып келген, ал аты француз тіліндегі vache сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол Michelham Priory монастырының мұнда мал жаюымен байланысты. Chelwood Vachery арқылы серуендеуді сипаттайтын буклетті Ashdown Forest орталығынан алуға болады. Ең жақын тұрақ – Уайч-Кросс пен Натли арасындағы А22 тас жолындағы Trees.

Ескі ложа табиғи қорығы

Сассекс жабайы табиғат қоры басқаратын "Олд Лодж" табиғи қорығы орманның құрғақ даласына кең көрініс ұсынады. 76 гектарлық бұл төбелі қорықтың көп бөлігін жақсы белгіленген табиғат жолы айналып өтеді, онда қышқыл көлдер мен қарағайлы орман участалары бар. Қорық ішекқуыттар, түнгі құстар, қызылқұмдық құстар, ағашқуыттар, орманқуыттар, тасқуыттар және жыланға өте танымал. Ол жергілікті табиғи қорық деп жарияланды.

Натли жел диірмендері

Натлиден Даддлсвеллге дейінгі жолдың солтүстігінде тұрған Натли жел диірменінің шамамен 300 жылдық тарихы бар және ол ашық тіреулі жел диірменінің сирек кездесетін мысалы (диірменнің барлық конструкциясы жел бағытына қарай орталық тірегінде айналады). Ол толыққанды жұмыс жасайтын күйіне келтіріліп, қауымға ашық. "Достар тобының" тұрақ орнынан оған оңай жете аласыз.

Ұшқыштың қабірі

Әуешілер қабірі – бұл шын мәнінде қабір емес, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кельн қаласына жасалған шабуылдан оралғанда 1941 жылдың 31 шілдесі күні орманға құлап, қаза болған 142-ші эскадрильяның «Веллингтон» бомбалаушысының алты адамнан тұратын экипажына арналған ескерткіш. Дэддлсвеллдің батысындағы бөктерде орналасқан қарапайым тас қабырғалы қоршау, ақ айқыш пен кішкентай естелік бақшаны қамтиды және сержант П. В. Р. Саттонның анасы салған, ол қаза болған кезде 24 жаста болған. Әр жыл сайын Еске алу күнінде қысқа ғибадаттық рәсім өтеді, онда Ашдаун орман рейнджері, г-жа Саттонның өтініші бойынша, гүл шоғын қояды, сондай-ақ Ашдаун орман ат спорты қауымдастығы да гүл шоғын қояды. Ашдаун орман орталығы Холлис автотұрағынан басталатын ескерткішке дейінгі айналма жолды жариялаған.

Ньюбридж пештері

Киддс-Хиллдің етегінде, Коулманс-Хатчтан Гиллс-Лэпке дейінгі жолдың батысында жатқан орман ішінде, 15 ғасырдағы темір зауытының көбінесе шөппен жабылған қалдықтары сақталған. Бұл жерге Wealden Iron Research Group тобы орнатқан ескерткіште былай деп жазылған: "Ньюбридж пеші. Генрих VII патшаның бұйрығымен, осы орында темір балқытуға арналған алғашқы ағылшын доменді пеші салынды. 13 желтоқсан, 1496 жыл. Мұнда, бөгет немесе шығанақпен сақталған көлденең су, пештің үрлегішін қуаттандырып, қорытылған темір жасауға мүмкіндік берді; сондай-ақ, иммигрант француз жұмысшыларына балқытылған темірден сырықтар соғуға көмектесетін әшекейлеу цехына да қуат жеткізді. Зауыттың өндірісі шамалы болды, жылына 150 тоннан аспауы мүмкін. Алғашқы өнімдерінің қатарында Шотландиядағы әскери науқанға арналған зеңбіректердің темір бөліктері болды, жақын арада қару-жарақ пен оқ-дәрі де шығарыла бастады. Осы Сассекс аймағының усақ бұрышындағы қарапайым бастамадан Вейлд аймағының темір зауыттары өсіп, кейіннен бүкіл Ұлыбританияның темір және болат өнеркәсібі дамыды."

Орманның сұрлығы

Мүмкін, 13-шы ғасырда Ашдаун орманы негізінен бұғы аулау үшін 39 шақырымдық қашықтықтағы қоршаулы аң аулау паркі ретінде құрылған. Ол 4–5 фут биіктігіндегі топырақ үйірмеден, үстіне еменнен жасалған қоршаудан және орман жағынан терең ордан тұрды. Ор бұғылардың кіруіне, бірақ шығуына мүмкіндік бермейтін. Оның ауданы 5300 гектардан астамды құрады. Коулманс-Хатчта орналасқан үш бұрынғы шатыр, шамамен 1430 жылға дейін салынған деп есептеледі, кейіннен олар жақын жердегі Ньюбриджтегі домен пешінен теміршілерді қабылдаған болуы мүмкін. Қоршаудың қашан салынғаны нақты белгісіз. 1283 жылғы орман шаруашылығы есептерінде қоршауды жөндеу және жаңа бөлімдер салуға кеткен шығындар тіркелген. Алайда, 1372 жылы Джон Гонтка «Ашдонның еркін аң аулау құқығы» берілуі және оның Ланкастер Ұлы паркі деп аталуы (төменде қараңыз) орманның жақында ғана қоршалған болуын көрсетеді (аң аулау – ашық аулау алаңы, ал парк – жабық). Тюдор кезеңінде орман қоршауының жағдайы нашарлаған сияқты. Бұл Тюдорлар тұсында Ашдаун орманы мен оның айналасындағы ағаш көмірі және темір кені сияқты шикізаттарға зор сұраныспен жергілікті темір өндіру өнеркәсібінің қарқынды өсуімен бірге жүрді және оған ішінара байланысты болуы мүмкін. Соңында бұл король Джеймске, таққа отырғаннан кейін, орман қоршауларын жөндеу туралы өтініш жасауға әкелді, осылайша корольдің аңын сақтауға болады. Алайда, 17-шы ғасырдың соңына қарай қоршау дерлік толық құлауға ұшыраған сияқты. Қоршаумен байланысты үйірме мен ор бүгінде Ашдаун орманының айналасындағы кейбір жерлерде көрініп тұр, мысалы, Легшитте және Чак Хатч Лэйндегі Пухстикс көпірінің тұрақ орнына жақын жерде. Ашдаун орманының қоршауына қатысты зерттеу және талдау 2011/2012 жылдары Шығыс Суссекс округі кеңесінің археология тобы жүргізген Тарихи ортаны тану жобасының бөлігі ретінде жүзеге асырылды және қорытынды есеп онлайн жарияланды.

Аяз ата

Ашдаун орманы А. А. Милннің «Винни-Пух» әңгімелерінің оқиғасы болған жер ретінде әйгілі. 1920 жылы дүниеге келген Кристофер жалғыз бала болған, балалық шағында оның ең жақын досы оның күтушісі болған. Ол өз жас кезеңін орманда қуанышпен зерттеумен өткізді. А. А. Милннің әңгімелеріне шабыттандырған және материал берген нәрсе – Ашдаун орманының ландшафты және Кристофердің ондағы тәжірибелері мен жаңалықтары туралы айтқандары. Кристофер Милн кейін былай деп жазды: «Әңгімелерді оқығандардың барлығы орманды біледі және оны сипаттау үшін маған қажеттілік жоқ. Пухтың орманы мен Ашдаун орманы бірдей». Кітаптарда сипатталған бірнеше жерлерді, олардың аттары өзгертілгенімен, оңай тануға болады. Мысалы, 1678 жылы орманнан сатылып алынған және қазір жеке меншіктегі, Кристофер кейде орманға жету үшін аралап өтетін тығыз бу ағашынан тұратын Five Hundred Acre Wood, Hundred Acre Wood болып аталды. Гиллс Лап төбесінде қарағайлар өсіп тұр, оны шақырымдап көруге болады, ол Galleon's Lap болып өзгерді. Солтүстік полюс және Қараңғы орын Уоррен аңғарында, Гиллс Лаптан солтүстік-шығысқа қарай қысқа серуендеп жетуге болады, сол сияқты Қара және құпия орын да сонда. Сонымен қатар, Э. Х. Шепардтың «Винни-Пух» әңгімелеріне салған суреттерінде бейнеленген ландшафттар Ашдаун орманын еске түсіреді, көп жағдайда оларды нақты көріністермен салыстыруға болады, бұл суретшіге белгілі бір еркіндік береді. Шепардтың қарағайлар мен басқа да орман көріністерінің эскиздері қазір Лондондағы V&A мұражайында қойылған. Ашдаун орманы орталығынан алуға болатын және оның веб-сайтынан жүктеуге болатын «Гиллс Лаптан Пух серуені» атты тегін буклет, Галлеонс Лап, Сиқырлы орын, Гефаламп тұзағы және Жалғыз қарағай, Солтүстік полюс, 100 Акер орманы және Иордың Қайғылы және Қараңғы орны сияқты Пух әңгімелерінен таныс көптеген жерлерді қамтитын серуенді сипаттайды. Милн мен Шепардқа арналған ескерткіш тақта Гиллс Лапта орналасқан. Оның тақырыбы Пух әңгімелерінен алынған цитата: «...және біраз уақыттан кейін олар орманның ең жоғарғы бөлігінде Галлеонс Лап деп аталатын сиқырлы жерге келді». Арнау мәтіні: «Осы Гиллс Лапта А. А. Милн (1882-1956) және Э. Х. Шепард (1879-1976) еске алынады, олар «Винни-Пух» тудыруға бірлесіп жұмыс істеді, соның арқасында Ашдаун орманының сиқырын ұстап алып, оны әлемге сыйлады». Пухстикс көпірі, жұртшылыққа ашық, Чак Хатчқа жақын Позингфорд Вудтың солтүстік шетінде, орманнан тыс жерде орналасқан. Көпірге Чак Хатч Лейніндегі тұрақтан жол салады, ол B2026 Maresfield-Hartfield тас жолынан жақын жерде. Алғашқы көпір 1907 жылы салынған, 1979 жылы қалпына келтіріліп, 1999 жылы толығымен қайта салынған. Пухстикс ойынының үлкен танымалдығына байланысты, оны көруге келген көптеген келушілердің салдарынан айналасындағы бұталар мен кішкентай бұтақтар жойылған. Хартфилд ауылының Бас көшесінде орналасқан Пух дүкені «Винни-Пухқа» қатысты тауарларды сатады және келушілерге ақпарат ұсынады.

Ашдаун орманының 1693 жылғы бөлінісі

17 ғасырда Стюарт монархиясының және Интеррегнум кезеңінде орманды қоршау (айналу) және дамыту туралы бірнеше ұсыныс жасалды. Яков I және Карл I тұсында жер участақтары бөліп сатылды. Межрезиденттік кезеңде орманның жағдайы нашарлап, 1660 жылы қалпына келтіру кезінде «орманның барлығы ашық және құлдыраған» күйде болды. Орманды қоршауға және жақсартуға жасалған тырысықтар (мысалы, қоян шаруашылығын енгізу немесе егін егу) жергілікті қарапайым халықтан күшті қарсылыққа тап болды. Олар «ескі заманнан бері» орманды пайдаланып келгендерін айтып, орманға ортақ құқықтарын талап етті, сондай-ақ жақын жердегі иеліктер онда жайылым құқығын талап етті. 1662 жылы орман Карл II-нің ең жақын одақтасы Джордж Дигбиге, Бристоль графына берілді және Бристольге оны жақсартуға еркін мүмкіндік беру үшін ресми түрде орманнан босатылды. Бірақ оның бұл әрекеті «жергілікті халықтың кедергісінен» сәтсіз аяқталды; ол орнатқан қоршаулар бұзылды, ал егіп алған егіні малдың басыптаптауынан қирады. Ол Корольге жалдау ақысын төлемей, орманды тастап кетті. Келесі иелері де қарапайым халықтан ұқсас қарсылыққа тап болды. Орманды бөлу туралы компромистік ұсыныстар жасалды, бұл қарапайым халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті ортақ жерді қалдырады, ал қалғанын жақсартуға беруді көздеді. Бұл шешілмеген шиеленіс 1689 жылы ірі жер иесі және «Орман сақшысы» Чарльз Саквилл, Дорсет графының 6-шы графы, Ланкастер герцогтігінің сотында 133 қарапайым адамға қарсы сот ісі қозғаған кезде шиеленіске жетті. Сот Ашдаун орманын бөлу үшін комиссарлар тағайындауға шешім қабылдады, бұл айыпталушылар мен талапкерлердің қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталды. Комиссарлар 1693 жылдың 9 шілдесінде өз шешімдерін шығарды. Олар шаруа қожалықтары мен ауылдардың маңында, негізінен ортақ жер ретінде белгілі бір аумақты қарапайым халыққа жайылымға және қайың, алдыр және сабан (басқа ағаштар емес) кесуге берді. Алайда қарапайым халық орманның қалған бөлігінен, оның аумағының шамамен 55 пайызынан мәңгілікке шығарылды, ол «қоршау және жақсарту» үшін берілді (бірақ сол кезде едәуір аумақтар қоршалғандықтан, бұл жарлық мәлімделген жағдайды растады). 1693 жылғы жер бөлісі Ашдаун орманының бүгінгі картасын қалыптастыруға басты себепкер болды. Ортақ жер көлемі өте фрагментті және пішіні біркелкі емес, көптеген жеке меншік аймақтарымен бөлінген. Ол көбінесе елді мекендерге жақын орманның шетінде орналасқан. Кейбір ірі қоршаулар, мысалы, Хиндлип Уоррен, Престридж Уоррен, Бродстоун Уоррен және Кроуборо Уоррен, көбінесе орманның орталығына қарай орналасқан, бір кезде қарқынды қоян шаруашылығы үшін пайдаланылды. Бұл қоршаулардың кейбіреулері бүгінде қызықты қолданысқа ие: 1939 жылы «Теңіз арыстаны» операциясына қарсы қорғаныс үшін армия басып алған орманның ортасында орналасқан Пиппингфорд паркі маңызды әскери оқу алабы болып табылады, Бродстоун Уоррен скаут лагері және іс-шаралар орталығы, ал Хиндлип Уоррен сыртқы білім беру орталығы болып табылады. 1693 жылғы жер бөлісі пайда табу үшін қоршау мен жақсартуды көздегенімен, жеке пайдалануға берілген жер іс жүзінде негізінен өңделмеген болып қалды; бұл Ашдаун орманының бүгінгі таңда бағаланатын кең аумақты табиғи жер ретінде сақталуына көмектесті. Дегенмен, консерваторлар күтіп ұстаған, негізінен шөптесін жерлер болып табылатын ортақ жерлер мен кең көлемді жекеменшік жерлер арасында айқын контраст бар, олар көбінесе тығыз орманды немесе жайылымға арналған жерлер болып табылады.

Ұлы Эшдаун орманы ісі

1876-82 жылдары қарапайым халықтың құқықтарына қарсы жаңадан туған дау Ұлы Эшдаун орманы ісі деп аталды, бұл Виктория Англиясының ең әйгілі құқықтық дауларының бірі болды. 1877 жылдың 13 қазанында Джордж Эдвардс орман ішінде Джон Майлзды Бернард Хейлдің тапсыруымен (мал төсемі және басқа да мақсаттар үшін) шөп, қызылжапырақ және т.б. жинағанын көрді. Эдвардс – бұл жергілікті жақсы білінетін, бірақ беделсіз адам болатын, ол орман тұрған жердің иесі Даддлсвеллдің иегері Реджинальд Саквиллдің өкілі болып табылды. Тесттік іс барысында граф Хейлдің шөп жинау құқығын даулаған болатын. Хейл өзінің иелігінің иесі екенін айтып, оны орманның қарапайым тұрғыны деп мәлімдеді, соның салдарынан ол өз адамдарын орманға шөп, папоротник, қызылжапырақ және басқа да өсімдіктерді кесуге және алып кетуге жіберуге құқылы екенін айтты. Граф 1693 жылғы жарлық бойынша қарапайым халықтың жайылым және шөпке құқығы тек малдарын жайылуға ғана құқылы екенін жеткізді. 1988 жылдың 25 қарашасында орманды бөлу қаупі болдырмалды, себебі көптеген көздерден, соның ішінде халықтан жиналған қаржының есебінен, Шығыс Сассекс округі кеңесі графтың өсиеттерінен Эшдаун орманының толық иелігін сатып алды, граф өткен ақпанда қайтыс болған еді. Толық иелік кейіннен кеңес тарапынан жаңадан құрылған қайырымдылық қорға – Эшдаун орманы қорына берілді.

Ашдаун орманындағы темір өнеркәсібі

Ашдаун орманының темір өнеркәсібі екі дәуірде гүлденді, ол кезде Велд Британияның негізгі темір өндіретін аймағы болды, атап айтқанда Рим дәуірінің алғашқы 200 жылында (біздің заманымыздың 1-3 ғасырлары) және Тюдор дәуірінде (15 ғасырдың соңы мен 16 ғасыры). Ашдаунға темір кенінің кең таралғандығы, көмір өндіру үшін кең ормандық жерлер және терең, тік беткейлі шатқалдар (жергілікті тұрғындар гилл деп атайды), оларды пештер мен ұстаханалар үшін су қуатымен қамтамасыз етуге болатындықтан қолайлы болды. Осы орманда 1496 жылы жұмысын бастаған Ұлыбританияның алғашқы расталган доменді пеші, Ньюбридж орналасқан. Генрих VII оған шотландтарға қарсы соғысы үшін зеңбіректерге арналған ауыр металл бұйымдарын өндіруді тапсырды. Солтүстік Франциядан келген иммигранттар өздері іске қосатын пеш технологиясын әкелді. Доменді пештердің дамуына байланысты, 16 ғасырда темір өнеркәсібі өте жылдам өсті және ағылшын флоты үшін зеңбіректер мен зеңбірек доптарын құюмен танымал болды. 1543 жылы жақын жердегі Бакстедте Англияда алғашқы бір бөліктен құралған, құйма темірден жасалған зеңбірек жасаған атақты темір шебері және қару жасаушы Ральф Хогге, шикізатын орманның оңтүстік бөлігінен алды. Дегенмен, шикізат пен отынға, әсіресе ағаш көміріне деген үлкен сұраныс Ашдаун орманының ормандық жерлерін қатты азайтты, бұл үлкен алаңдаушылық тудырып, корольдің тергеу комиссияларын құруына себеп болды. Кейіннен, орманды басқару әдісі қолданылып, тұрақты жабдықталу қамтамасыз етілді. 17 ғасырда бұл өнеркәсіп төмен құнмен темір өндіретін аймақтардан бәсекелестікке ұшырағандықтан тоқтап қалды.

Археология

Ашдаун орманы археологиялық ескерткіштерге бай: 570-тен астам археологиялық орын бар, оның ішінде қола дәуіріне тән дөңгелек обалар, темір дәуірінің қоршаулары, тарихқа дейінгі егістік жүйелері, римдік темір өңдеу орындары, орта ғасырлық пале, орта ғасырлық және орта ғасырдан кейінгі қоян шаруашылығына арналған үйінділер, сондай-ақ Ұлыбританияда сақталған жалғыз әскери ас үйінділерінің қалдықтары бар, олар 18 ғасырдың соңына жатады. Адамның Ашдаун орманындағы ең ерте белгісі – Гиллс Лэп жанынан табылған тас қолбалта, оның жасы шамамен 50 000 жылға жуық деп есептеледі. Табылған заттардың көп бөлігі мезолит дәуірінен (б.з.д. 10 000 – 4000 жылдар) бастап қазіргі заманға дейінгі кезеңге жатады. Лондон мен Льюс қаласын байланыстырған үш римдік жолдың бірі, Лондонды маңызды Вельден темір өнеркәсібімен байланыстырған, Ашдаун орманын солтүстік-оңтүстік бағытта кесіп өтеді және орманнан Лондонға және жағалауға темір өнімдерін тасымалдау үшін қолданылған. Жолдың негізіне темір шлагы кіреді, оны Рим жолының тұрақ орнында көруге болады.