Кіріспе

Гелуг буддизмінің қорғаушы рухына қатысты даулар – Дордже Шугден даулары, сонымен қатар Дольгиял деп те аталады. Кейбіреулер оны Гелуг мектебінің көптеген қорғаушыларының бірі деп есептейді. Дордже Шугден Гелуг мектебінің «тазалығы» және Гелуг емес, әсіресе Ньингма ілімдерін қосу мәселесіндегі қақтығыстың символды ортасы болып саналады. 1930 жылдары «ексклюзивті» көзқарасқа ұмтылған Пабонгхапа Дечен Нингпо Шугденді Гелуг мектебінің маңызды қорғаушысы ретінде насистеуді бастады.

Дорже Шугденнің жарнамасы

1930 жылдары Пабонгхапа Дечен Нингпо Дордже Шугденді насихаттауды бастады. Кейдің сөзіне қарағанда, Пабонгка Шугденді Гелуг мектебінің басқа дәстүрлерге қарсы қолданылатын, зорлық-зомбылыққа бейім қорғаушысы ретінде жасады. Бұл өзгеріс өнер туындыларында да көрінеді, себебі 19-ғасырдың соңына дейін Гелуг мектебінде Дордже Шугденге арналған өнер туындылары болған жоқ.

Риме қозғалысының қуғын-сүргіні

Дордже Шугден Пабонгхапаның гүлденген Риме қозғалысын қуғындауындағы басты құрал болды. Бұл экуменикалық қозғалыс Гелуг мектебінің басымдығына жауап ретінде Сакия, Кагью және Ньингма ілімдерін біріктірді. Гелуг емес, әсіресе Ньингма монастырлары Гелугтың ұстанымдарына көшуге мәжбүр болды. Пабонгхапа Гелуг монастырларының әлсіреуінен қауіптеніп, Гелугты жалғыз таза дәстүр ретінде жаңғырту қозғалысын күшейтті. Ол Гелуг монахтарының Гелуг емес ілімдерді оқып-үйренуін Гелуг дәстүріне қатер деп санады және басқа мектептердің, әсіресе Ньингманың ықпалына қарсы тұрды. Ол Дордже Шугденді Гелугтың өзгелерден оқшаулану саясатымен байланыстырып, оны басқа дәстүрлерге де, Гелугпалардың әртүрлілікке бейімділігіне де қарсы пайдаланды. Құдайдың негізгі міндеті – «Гелук дәстүрін зорлықпен, тіпті жауларын өлтіруге дейін қорғау» деп есептелді.

13-ші Далай-ламаның жауабы

Дрепунг монастырының аббаты мен 13-ші Далай-лама Пабонгкапаның Шугденге құлшылық етуіне қарсы болды. Жорж Дрейфустың сөзіне қарағанда, "Сары кітаптағы" секталық элементтер ерекше емес және "Далай-ламаның күшті реакциясын ақтамайды немесе түсіндірмейді". Бұл Ньингма мектебінің насиатталуы мен тәжірибесін қамтиды. Кей еске салады: "Дәстүрлер қақтығысқа келгенде, діни және философиялық айырмашылықтар көбінесе экономикалық, материалдық және саяси мәселелерге байланысты даулардың белгісі болып табылады."

1980 жылдар

Блюк 80-жылдардағы Дордже Шугден практикасына қатысты қызметті атап өтеді: "1980-жылдардың басында Далай Лама Дордже Шугденге деген сенімді жеке практикамен шектеді, ал бұрынғыдай көпшілікке арналған практиканы тоқтатты. Бұл Гелуг мектебінің және жалпы тибет қоғамындағы жағдайды шиеленістірді, бұл оның бірлікке бағытталған көзқарасына наразылықтың көрінісі болуы мүмкін".

14-ші Далай-ламаның құлшылыққа кірісуі

Шұғденге ұзақ жылдар бойы қарсы келген басқа мектептердің және оның тәжірибесіне күмәнданып келген аға гелуг ұстазының ықпалымен, 14-ші Далай-лама, негізінен Ұлыбританияда жаңадан дінге өтуге шақырылған батыстық Шұғден жақтастарының саны артып келе жатқанын айтып, оның үйретулеріне қатысудан бас тартуды сұрады. Джордж Крайсидес Стивен Батчелордың сөздерін келтіріп былай дейді:
Жағдай 1996 жылғы наурыз айында шиеленістің шегіне жетті, Далай-лама Дорже Шұғденге қарсылығын ресми түрде жариялап: «Долгьял (яғни Шұғден) қараңғы күштердің рухы екені анық болды» деді. (Батчелор, 1998, 64 бет). Тибет үкіметі эмиграцияда үйлерді тінтіп, адамдардан Дорже Шұғден тәжірибесінен бас тартқанын көрсететін мәлімдемеге қол қоюды талап еткені хабарланды (Батчелор, 1998, 64 бет).

DSRCS және SSC/WSS

Үндістанда Дорже Шугден діни және қайырымдылық қоғамы (ДСРКҚ) мен Шудден қолдаушылар қауымдастығы (ШҚҚ), қазір Батыс Шудден қоғамы деп аталатын, бірқатар наразылық акцияларын және қарсылықтарды ұйымдастырды. 1996 жылы ШҚҚ Amnesty International (AI) ұйымынан TGIE (атап айтқанда 14-ші Далай-лама) адам құқықтарын бұзғаны туралы мәлімдеме алуға тырысты. Бірақ AI ШҚҚ-ның айыптаулары әлі дәлелденбегенін жауап ретінде хабарлады. Екі жыл өткен соң, AI ресми баспасөз хабарламасында Шудден тәлімгерлерінің шағымдары "негізгі адам құқықтарының өрескел бұзушылықтарына" (мысалы, азаптау, өлім жазасы, соттан тыс жазалау, негізсіз ұстау немесе түрмеге қамау, немесе әділетсіз сот процесі) қатысты олардың қарауына кірмейтінін мәлімдеді, сондай-ақ "рухани пікірсайыс күрделі болуы мүмкін екенін мойындаса да, біз рухани мәселелерге қатысты пікірсайыстарға араласпаймыз" деді. Бұл нақтыланған мәлімдеме TGIE-ге қарсы айтылған талаптардың дұрыстығын нақтыламады, тек AI-ның міндеттемесіне сәйкес олар бойынша шара қолдануға болмайтынын көрсетті. ДСРКҚ және Кунделинг Лама Орталық Тибет Әкімшілігіне (ЦТА) және Далай-ламаға қарсы шағымданып, оларды мазалау және жаман қарым-қатынас жасаумен айыптады. 2010 жылдың 5 сәуірінде судья С. Муралидхар шағымды қабылдамады, зорлық-зомбылық және мазалау туралы айыптаулардың "нақты емес екенін" және "мұндай шабуылдардың нақты мысалдарының жоқтығын" айтты.

Лобсанг Гьяцо мен екі студенттің өлтірілуі

1997 жылғы 4 ақпанда Дхармасала қаласында Буддистік диалектика мектебінің директоры Лобсанг Гьяцо және оның екі шәкірті қанымен өлтірілді. Кейіннен Үндістан полициясы бұл қылмысты эмигранттық тибет қауымдастығының Dorje Shugden тобымен байланыстырды. 1978 жылы жарық көрген шағын памфлетінде Лобсанг Гьяцо «түйінсіз еретик ұстаз» туралы айтқан, кейбір адамдар бұл сөздерді Трижанг Лобсанг Йеше Тензин Гьяцоға және оның Шугденді қолдауына қатысты деп түсіндірді. Лобсанг Гьяцоның өмірбаяуын жазған Гарет Спархэмнің сөзіне қарағанда, көптеген гешелер мен ламалар оның сын-ескертпелеріне наразылық білдірді: Жорж Дрейфус былай деді: «Трижанг Ринпоче polemika шабуылынан ренжілгеніне қарамастан, зорлық-зомбылыққа жол жоқ екенін нақты айтты. Бірте-бірте жағдай басылып, оқиға ұмытылды, немесе солай көрінді». 2007 жылғы маусымда Times газеті Интерполдың Қытайға екі күдіктіні – Лобсанг Чодак пен Тензин Чозинді экстрадициялау үшін «Қызыл хабарлама» жібергенін хабарлады. Роберт Турман күдіктілердің де Қытайдан келгенін айтады. Seattle Times газеті былай деп жазды: «Қорбандарын пышақтаған деген күдікпен ұсталған екі адам Үндістаннан қашқан деп есептеледі. Нью-Делидегі Dorje Shugden қоғамымен байланысы бар тағы бес адам мүмкін болған сөз байласу туралы айлар бойы тексерілді. Ешкімге айып тағылмады». Келсанг Гьяцо өзінің жақтастарының бұл қылмысқа қатысы бар екенін жоққа шығарды және оны айыптады. Мэтьюс «Болжамдарға қарамастан, Жаңа Кадампа дәстүрі мен Дхарамсаладағы кісі өлтірулер арасында ешқандай байланыс табылған жоқ» деп атап өтті.

Гелуг мектебіндегі жік

Гелұғпа мектебінде үш үлкен монастырь бар: Сера, Ганден және Дрепунг. 2008 жылы Дорже Шугденге байланысты туындаған дау Гелұғпа мектебінде ресми бөлініске әкелді. Сера монастырының он алты бөлігінің бірі – Помра Хангцен – Сераның қалған бөлігінен заңды түрде бөлініп, Байлакуппеде «Серпом Моностыр Университеті» ретінде өз қызметін жалғастыруда. Сондай-ақ 2008 жылы Мундгодтағы Ганден Шартсе бөлігі де Ганденнен бөлініп, қазір «Шар Ганден Моностыры» деп аталады. Бұл оқу орындарында монахтар Дорже Шугденге құлшылық етумен қатар, өздерінің негізгі монастырьларының дәстүрлі оқу бағдарламаларын және басқа да діни амалдарын сақтап келеді. Біраз кішкентай Гелұғпа монастырлары негізгі Гелұғпаға емес, осы екі монастырға қарасты. Серпомның қазіргі абаты – Кябже Йоньял, ал міндетін атқарушы абаты – Джампа Кхетсун. Шар Ганденнің қазіргі абаты – Лобсанг Цзинпа.

Наразылықтар

Батыстағы жүздеген Шұғден жақтастары Далай Ламаға қарсы көптеген наразылық акцияларын ұйымдастырды, соңғысы 2015 жылы ол Альдершот буддалық орталығын ашқанда және Кембриджде, ал 2014 жылы Сан-Францискода, Берклиде, Вашингтонда, Ослода, Роттердамда және Франкфуртта өтті. Оған жауап ретінде Орталық Тибет Әкімшілігі (ОТА) наразылықшылардың талаптарына қатысты түрлі мәлімдемелер мен түсіндірмелер жариялады. Олар сондай-ақ наразылық акцияларына қатысқан тибеттіктердің екі тізімін және бұрынғы НКТ мүшелері мен Дордже Шұғденнің бұрынғы жақтастарының мәлімдемесін жариялады. Тибетті қолдау кампаниясы да наразылық акциясын айыптап, 2015 жылдың ақпан айында «Бұл топтың Далай Ламаны қаралауы тибет халқына құрметсіздік болып табылады және тибет мәселесіне зор зиян келтіреді» деп мәлімдеді.

Линг Ринпоче

Линг Ринпоче, Гандэн Трипа болған және 14-ші Далай-ламаның аға гелуг тәлімгері, Шудженге қарсы болды, себебі ол Дрепунг монастырынан шыққан.

Жаңа Кадампа дәстүрінің демонстрациялары

Тибетолог Тьерри Додиннің айтуынша, «Жаңа Кадампа дәстүрі 1990 жылдардан бері Далай-лама Батысқа барған сайын әсерлі демонстрациялар ұйымдастырып келген». Осы Жаңа Кадампа дәстүріне және оның демонстрацияларына қарсы пікір білдіретін бұрынғы мүшелер тобы бар.

Халықаралық Шугден қауымдастығының таралуы

2015 жылы Рейтер агенттігі Далай-ламаға қарсы Шудден наразылық науқандарының Қытай Коммунистік партиясы тарапынан қаржыландырылып, Далай-лама мен "Далай-кликаны" қаралау мақсатында басқарылғаны туралы мәлімдеме жасады. 2016 жылдың 10 наурызында Халықаралық Шудден қауымдастығы кенеттен барлық қызметін тоқтатты. Оның сайты жабылып, тек төмендегі хабарлама қалдырылды: "Арнайы хабарлама: Халықаралық Шудден қауымдастығының директорлары 2015 жылдың 1 желтоқсанынан бастап Далай-ламаға қарсы демонстрацияларды ұйымдастыруды тоқтатуға шешім қабылдағанын бұрын хабарлаған болатын. Енді 2016 жылдың 10 наурызынан бастап Халықаралық Шудден қауымдастығы, соның ішінде оның веб-сайттары таратылады. Баршаңыз бақытты болыңыз. Лен Фоули, Халықаралық Шудден қауымдастығының өкілі". Олар былай деді: "Біз дінімізді ұстанатындарға қарсы Далай-лама жасаған кемсітушілікке соңғы нүкте қою үшін күресіп жатырмыз".