Кіріспе
АҚШ сотының әртүрлі штаттардан немесе ұлттардан шыққан тұлғаларға қатысты юрисдикциясы – АҚШ заңдарындағы әртүрлілік юрисдикциясы, АҚШ федералдық соттарына федералдық мәселе тудырмайтын сот ісін қарау құқығын беретін юрисдикция түрі. Федералдық соттың әртүрлілік юрисдикциясы болуы үшін екі шарт орындалуы керек. Біріншіден, тараптар арасында «азаматтық әртүрлілік» болуы тиіс, яғни талапкерлер мен жауапкерлер әртүрлі АҚШ штаттарының азаматтары болуы керек. Екіншіден, сот ісінің «даулы сомасы» 75 000 доллардан аспауы тиіс. Егер сот ісі осы екі шартқа сай келмесе, федералдық соттардың оны қарау юрисдикциясы болмайды, егер ол федералдық мәселеге қатысты болмаса, онда сот ісі штаттық сотта қаралуы керек. АҚШ Конституциясының III бабының 2-тармағы Конгреске федералдық соттарға әртүрлілік істерін қарауға рұқсат беретін заң арқылы құқық беруді ұсынады. Бұл ереже Конституцияны жасаушылардың бір штаттағы сотқа жүгінген кезде, онда сол штат пен басқа штаттан шыққан тараптар болған жағдайда, соттың сол штаттың тарапына жақпауы мүмкін деген алаңдаушылығынан туындады. Конгресс алғаш рет бұл өкілеттігін 1789 жылғы Сот жүйесі туралы заңда қолданып, федералдық сот округтеріне әртүрлілік юрисдикциясын берді. 1969 жылы Америка құқық институты бұл тақырып бойынша жасаған 587 беттік талдауында, әртүрлілік – федералдық юрисдикцияның «ең даулы» түрі екенін, себебі ол «федералдық одақтың мәні мен жұмыс істеуіне қатысты маңызды мәселелерді ашыққа шығарады» деп түсіндірді.
In the law of the United States, diversity jurisdiction is a form of subject matter jurisdiction that gives United States federal courts the power to hear lawsuits that do not involve a federal question. For a federal court to have diversity jurisdiction over a lawsuit, two conditions must be met. First, there must be "diversity of citizenship" between the parties, meaning the plaintiffs must be citizens of different U. S. states than the defendants. Second, the lawsuit's "amount in controversy" must be more than $75,000. If a lawsuit does not meet these two conditions, federal courts will normally lack the jurisdiction to hear it unless it involves a federal question, and the lawsuit would need to be heard in state court instead. The United States Constitution, in Article III, Section 2, grants Congress the power to permit federal courts to hear diversity cases through legislation authorizing such jurisdiction. The provision was included because the Framers of the Constitution were concerned that when a case is filed in one state, and it involves parties from that state and another state, the state court might be biased toward the party from that state. Congress first exercised that power and granted federal trial circuit courts diversity jurisdiction in the Judiciary Act of 1789. Diversity jurisdiction is currently codified at
In 1969, the American Law Institute explained in a 587 page analysis of the subject that diversity is the "most controversial" type of federal jurisdiction, because it "lays bare fundamental issues regarding the nature and operation of our federal union."
Әртүрлілік іс қозғалған кезде анықталады
Түрлілік федералды соттың қарауына жүгінген кезде (егер тікелей АҚШ округтік сотына берілген болса, немесе штаттық соттан іс ауыстырылған жағдайда, іс ауыстырылған кезде) және сол кездегі тараптардың штат азаматтығы негізінде анықталады. Жеке тұлғаның осы күнге дейін немесе кейін тұрақты тұру орнын өзгертуі ескерілмейді. Дегенмен, Caterpillar, Inc. v. Lewis (1996) ісінде Жоғарғы Сот азаматтық түрлілікке негізделген федералдық сот қарауы, федералдық сотқа іс ауыстырылған кезде толық түрлілік болмаған жағдайда да, округтік сот шешім шығарған кезде толық түрлілік болса сақталуы мүмкін деп шешті. Caterpillar ісіндегі сот түрлілікті «әділеттілік» және экономикалық тиімділік тұрғысынан қолдады, себебі төменгі соттың бастапқы қателігі істің ауыстырылуына мүмкіндік берген еді.
Негізгі жұмыс орны бойынша корпоративтік азаматтықта
1958 жылға дейін корпорация әртүрлілік юрисдикциясы мақсатында тек ресми түрде тіркелген мемлекеттің азаматы деп саналды. Бұл бастапқыда мәселе тудырмады, себебі корпорацияны тек мемлекеттік заң шығарушы органмен жеке заң жобасын қабылдау арқылы (губернатордың келісімімен немесе оның ветосымен) құруға болар еді. Сондықтан корпорациялардың штаб-пәтері көбінесе олар тіркелген сол мемлекетте орналасқан, өйткені олардың негізін қалаушылары сол мемлекетте жақсы танымал және байланыстары бар болуы керек еді, жеке заң жобасын қабылдау үшін. Дәстүрлі ереже 1896 жылдары жалпы корпорация заңдары пайда болғанда ғана мәселелі болды, мемлекеттік заң шығарушылар штаттан тыс корпорацияларды тарту үшін жарыс бастады және корпорациялар бір мемлекетте (әдетте Делавэрде) тіркеле бастады, бірақ штаб-пәтерін басқа мемлекетте орналастырды. 20-ғасырда дәстүрлі ереже өте әділетсіз болып көрінді, себебі штатта орналасқан, бірақ басқа жерде тіркелген корпоративтік жауапкерлер оларға қарсы әртүрлілік істерін мемлекеттік соттардан федералдық соттарға ауыстыра алатын, ал жеке және корпорацияланбаған жауапкерлер (мысалы, серіктестіктер) сол мемлекетте физикалық түрде орналасқан болса, мұндай мүмкіндік болмады. Сондықтан 1950 жылдары корпорациялардың азаматтығын кеңейту үшін түрлі ұсыныстар енгізілді, федералдық соттарға қол жеткізуді шектеу мақсатында. 1957 жылы консервативті оңтүстік демократтар, нәсілдік сегрегацияны және штаттардың құқықтарын қорғау үшін, федералды сот билігінің күшін азайту арқылы үлкен күн тәртібінің бөлігі ретінде, табиғи азаматтарға әртүрлілік юрисдикциясын шектеу туралы заң жобасын ұсынды. Конгресс либералдары бұл консервативті оңтүстіктердің Уоррен сотына қарсы кек алу әрекеті екенін түсінді және 1958 жылы корпорацияларды өздері тіркелген және негізгі бизнес орны орналасқан мемлекеттердің азаматы деп санайтын салыстырмалы тар заң жобасын қабылдады. Бұл сөз тіркесінің мағынасы туралы мәселе 20-ғасырдың соңында қызу дау тудырды, өйткені Америка экономикасының көптеген салалары ірі ұлттық корпорациялардың бақылауына көшті. Бұл корпорациялардың көбінесе бір мемлекетте штаб-пәтері болғанымен, олардың қызметкерлерінің, активтерінің және кірістерінің көп бөлігі ең көп халқы бар штаттардағы бөлшек сауда орындарында орналасқан, сондықтан кейбір судьялар соңғы штаттарды корпорацияның негізгі бизнес орны ретінде қарастыруға болатынын айтты. Бұл негіздеме бойынша, осы штаттарда бизнес жүргізіліп, мәмілелер жасалған. Бұл мәселені Жоғарғы Сот бір ауыздан Hertz Corp. v. Friend (2010) ісінде шешті, онда корпорацияның негізгі бизнес орны корпорацияның "нервтік орталығы" деп есептеледі, онда оның басшылары корпорацияның маңызды іс-әрекеттерін жүзеге асырады. Бір талапкер бір жауапкерге қатысты әртүрлі талаптарды қосып, талап сомасын жеткізуге құқылы. Алайда, екі талапкер өз талаптарын біріктіріп, талап сомасын жеткізуге болмайды, бірақ егер бір талапкер жеке өзі талап сомасын жеткізсе, екінші талапкердің талабы негізгі талаппен бірдей мән-жайлардан туындаса, қосымша талап ретінде қабылдануы мүмкін. Толығырақ ақпаратты федералдық қосымша юрисдикция туралы мақаладан алуға болады. Аталған сома соңғы екі ғасыр бойы үнемі арттырылып келеді. Соттар даудың 75 000 доллардан жоғары екенін анықтау үшін құқықтық нақтылықты тексереді. Осы тест бойынша, сот талапкер тарапынан көрсетілген соманы қабылдайды, егер талапкер тарап 75 000 доллардан артық соманы өндіре алмайтыны заң бойынша нақты болмаса. Мысалы, егер дау тек жауапкердің талапкерге 10 000 доллар төлеуге келіскен келісімшартының бұзылуы туралы болса, федералды сот істі сот құзыретінің болмауына байланысты қараудан бас тартады немесе істі мемлекеттік сотқа қайтарады, егер ол алып тастау арқылы келсе. Жеке зиян келтіру істерінде талапкерлер кейде сотқа жүгінуден аулақ болу үшін шағымдарында "75 000 доллардан аспайтын" соманы талап етеді. Егер көптеген штаттардың өтініш беру ережелері талап еткендей, сома ad damnum-да нақтыланбаған болса, жауапкер кейде істі федералды сотқа жіберуге құқылы, егер талапкердің адвокаты сот төрелігі талаптарынан асып кеткен зиянды өтеуден бас тартатын құжат тапсырмаса. Сотталғандар жеке жарақаттың құндылығын анықтағандықтан, жарақат үшін өтемақы 75 000 доллардан асып кетуі мүмкін, сондықтан "құқықтық нақтылық" тестісі федералды соттың юрисдикциясына кедергі келтірмейді. Көптеген талапкерлердің адвокаттары федералды соттардан аулақ болуға тырысады, себебі олар мемлекеттік соттарға қарағанда талапкерлерге көбірек жаулық көрсетеді деп есептейді.
Үй ішіндегі қатынастар және мұрагерлік құқықтан тыс жағдайлар
Көптен бері сот шешімі бойынша, егер тараптардың азаматтығы әртүрлі болса және даулы сома юрисдикциялық шекті құраса да, ажырасу немесе басқа да отбасылық-құқықтық мәселелер бойынша федералдық соттардың құзыреті жоқ. Жоғарғы Сот мәлімдегендей, "ерлі-зайыптылардың, ата-аналар мен балалардың арақатынастары АҚШ емес, штаттардың заңнамасына жатады". Сот "отбасылық-құқықтық ерекшелік федералдық соттардың ажырасу, алимент және балаларды тәрбиелеу туралы шешім шығару құқығын жояды" деген қорытындыға келді. Бұл ерекшелікті түсіндіре отырып, Жоғарғы Сот мұндай шешімдерді түсіндіру және орындау кезінде туындайтын қайта-қайта дауларды қарау үшін соттың құзыретін сақтау қажеттігін атап өтті. Штат соттары осы мәселелерді қарау тәжірибесін жинады, ал сот жүйесінің тиімділігі осы дауларды осы мәселелерде тәжірибелі соттарда қарауды талап етеді. Алайда, федералдық соттардың отбасылық жағдайлардан туындаған зиян келтіру істерін қарау құқығына бұл қағида кедерілмейді. Мұра және қайтыс болған адамның мүлігіне қатысты даулар үшін де ұқсас ерекшелік белгіленген, ол негізгі істер бойынша күшінде қалады; мұраны растау немесе қайтыс болған адамның мүлкін тікелей басқару үшін азаматтық құзырет жоқ. Дегенмен, трасттар және басқа мұрагерлік жоспарлау құжаттарына байланысты туындайтын кейбір дауларға азаматтық құзырет қолданылуы мүмкін.
Алыстыру және қамауға алу
Егер іс бастапқыда штаттық сотта қозғалса және федералдық юрисдикция талаптары орындалса (тараптардың азаматтығының әртүрлілігі және дау сомасы, іс федералдық мәселені қамтиды немесе қосымша юрисдикция бар болса), жауапкер (және тек қана жауапкер) істі федералдық сотқа беруге құқылы. Істі штаттық сотқа беруге болмайды. Федералдық сотқа беру үшін жауапкер іс қозғалған штаттық сотқа және іс берілетін федералдық сотқа беру туралы хабарлама жолдауы керек. Беру туралы хабарлама алғашқы болып берілуге болатын құжаттан бастап 30 күн ішінде жолданылуы тиіс. Мысалы, егер бастапқыда тараптардың азаматтығында әртүрлілік болмаса, бірақ әртүрлі емес жауапкер кейіннен істен шығарылса, қалған әртүрлі жауапкерлер федералдық сотқа беруге құқылы. Дегенмен, шағым берілгеннен кейін бір жыл өткен соң беру мүмкін емес. Іс қозғалған кезде тараптың азаматтығы, сол тараптың азаматтығы ретінде қарастырылады. Егер жауапкер іс қаралып жатқанда талапкердің штатына көшіп кетсе, федералдық соттың юрисдикциясы сақталады. Алайда, егер жауапкерлердің бірі іс алғаш қозғалған штатының азаматы болса, онда азаматтық әртүрлілігі болмайды. 28 A.Қ.С. кодексі §1441(b). Егер талапкер немесе қосымша жауапкер беруге қарсы болса, ол сотқа қайтару туралы өтініш беруге құқылы, федералдық соттан істі штаттық сотқа қайтаруды сұрап. Егер тараптардың азаматтығындағы әртүрлілік және дау сомасы талаптары орындалса, қайтару сирек мақұлданады. Дегенмен, егер әртүрлі емес тарап іске қосылса немесе тараптар арасындағы кейбір талаптар реттелсе, дау сомасы қажетті сомадан төмен болса, қайтару мақұлдануы мүмкін.
Қолданылатын құқық
АҚШ Жоғарғы Соты «Эри Теміржол компаниясы» мен Томпкинс арасындағы (1938) істе әртүрлі юрисдикциялық дауларда қолданылатын заң, іс тіркелген штаттың заңы болатынын белгіледі. Бұл шешім федералды соттардың форум штатының заңын қолдану орнына, жалпы федералды ортақ құқық құруға болатыны туралы бұрынғы прецеденттерді күштен шығарды. Бұл шешім 28 U.S.C. 1652-дегі «заңдар» деген сөзді түсіндіру болды, ол «Шешім қабылдау ережесі» ретінде белгілі, және бұл заң шығарушы орган қабылдаған заңдарды ғана емес, сонымен қатар штаттық соттар құрған ортақ құқықты да білдіреді. «Шешім қабылдау ережесі» заңына сәйкес, АҚШ соттарында азаматтық істерді қарағанда, бірнеше штаттың заңдары, егер АҚШ Конституциясы немесе шарттары немесе Конгресс актілері басқаша талап етпесе немесе көздемесе, шешім қабылдау ережелері ретінде қарастырылады. RDA Конгресске ерекшеліктер мен өзгерістер енгізуге мүмкіндік бергендіктен, 28 U.S.C. 2072 (REA) ережелерінің әсерін атап өту маңызды. REA федералды соттардың іс жүргізу және сот процесі ережелерін, сондай-ақ дәлелдеу ережелерін бекіту үшін заң шығару өкілеттігін Жоғарғы Сотқа жүктейді. Осылайша, маңызды және процессуалды құқық арасындағы айырмашылықты «Эри» емес, REA жасады. Демек, штаттық маңызды құқық қолданылғанда, Федералды азаматтық іс жүргізу ережелері мен Федералды дәлелдеу ережелері әртүрлі юрисдикциялық даулардағы «процессуалды» мәселелерді әлі де реттейді, бұл «Gasperini v. Гуманитарлық ғылымдар орталығы» (1996) ісінде нақтыланды. REA, 28 U.S.C. 2072(b) ережелері, бұл ережелер тараптардың маңызды құқықтарына әсер етпейді деп белгілейді. Сондықтан, егер федералды заң штаттық заңмен көзделген маңызды құқықты «шектесе, кеңейтсе немесе өзгертетін болса», федералды сот бастапқы талап арыз берілген штаттың «процессуалды» ережелерін қолдануы мүмкін.