Қашықтықтан ғылыми зерттеу ортасы немесе Ынтымақтастық зертханасы

Кіріспе

Зерттеу ортасының түрі

Уильям Вулф 1989 жылы анықтағандай, ынтымақтастық зертханасы – бұл “қабырғалары жоқ орталық”, онда елдің зерттеушілері физикалық орналасқан жеріне қарамастан зерттеулерін жүргізе алады, әріптестерімен өзара әрекеттеседі, құрал-жабдықтарға қол жеткізеді, деректер мен есептеу ресурстарын бөліседі және цифрлық кітапханалардағы ақпаратты пайдаланады (Вулф, 1989). Блай (1998) бұл анықтаманы “ғылыми ынтымақтастықты қолдау үшін интеграцияланған, құралға бағытталған есептеу және коммуникация жүйелерін құру мақсатымен ғылыми қоғамдастықтың және компьютерлік ғылым мен инженерия қоғамдастығының мүдделерін біріктіретін жүйе” деп толықтырады (Bly, 1998, 31 б.). Розенберг (1991) ынтымақтастық зертханасын ғалымдардың жүйелерді жобалау, ғылыми ынтымақтастыққа қатысу және жүйелерді бағалау мен жақсарту үшін эксперименттер жүргізу мақсатында бір-бірімен жұмыс істеп, қарым-қатынас жасайтын эксперименталды және эмпирикалық зерттеу ортасы деп қарастырады. Бұл анықтамалардың қарапайымдалған түрінде ынтымақтастық зертханасы – қатысушылардың ортақ құралдар мен деректерге қол жеткізу және басқалармен байланыс үшін есептеу және коммуникация технологияларын пайдаланатын ортасы болып сипатталады. Дегенмен, Когберн (2003) кең ауқымды анықтама береді: “ынтымақтастық зертханасы – ақпараттық және коммуникациялық технологиялардың ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік процестерді, ынтымақтастық әдістерін, ресми және бейресми байланыстарды, сондай-ақ нормалар, принциптер, құндылықтар мен ережелер туралы келісімді қамтитын жаңа желілік ұйымдық форма” (Cogburn, 2003, 86 б.). Бұл тұжырымдама 1984 жылы ұсынылған Интерлок зерттеулері, Ақпаратты бағыттау тобы және Интерлок диаграммалары түсініктерімен көп ортақ нәрсеге ие.

Басқа мағынасы

"Коллаборатория" сөзі сонымен қатар ашық кеңістік, шығармашылық процесті сипаттау үшін де қолданылады, онда адамдар тобы күрделі проблемаларға шешімдер табу үшін бірлесіп жұмыс істейді. Бұл сөздің мағынасы көптеген адамдардың – ғалымдар, суретшілер, кеңесшілер, студенттер, белсенділер және басқа да мамандардың – басқару білімін өзгертуге бағытталған 50+20 бастамасы бойынша бірлесіп жұмыс істеуінен туындаған. Осы тұрғыда, "бірлескен жұмыс" және "зертхана" екі элементін біріктіру арқылы "коллаборатория" сөзі адамдардың бірлескен инновацияларды зерттейтін кеңістік құруын білдіреді. Доктор Катрин Мафф анықтағандай, бұл "барлық мүдделі тараптар үшін ашық кеңістік, онда іс-әрекет арқылы оқыту және іс-әрекет арқылы зерттеу бірігіп, студенттер, оқытушылар және зерттеушілер қоғамның барлық салаларының мүшелерімен қазіргі заманғы қиындықтарды шешу үшін жұмыс істейді". "Коллаборатория: күрделі проблемаларды шешу үшін бірлескен мүдделі тараптарды қатыстыру процесі" кітабында осы коллаборатория тұжырымдамасы және оның қолданылуы одан әрі дамытылған, сондай-ақ ұжымдық интеллектті пайдалану үшін коллаборатория әдісін қабылдаған швейцариялық Бизнес мектебі – Business School Lausanne дамытқан.

Өмірбаян

Географиялық бөліну проблемалары ірі ғылыми жобаларда ерекше көзге түседі. Саяхатқа жұмсалатын уақыт пен қаржы, басқа ғалымдармен байланыс орнатудағы қиындықтар, тәжірибелік құрал-жабдықты басқару, ақпарат тарату және зерттеу жобасына қатысушылардың көптігі – зерттеушілер алдында тұрған мәселелердің тек бір бөлігі ғана. Осы алаңдаушылықтар мен шектеулерді ескере отырып, ынтымақтастық орталықтары (collaboratories) құрылды. Дегенмен, оларды әзірлеу және енгізу оңай да, арзан да емес. 1992 жылдан 2000 жылға дейін ынтымақтастық орталықтарының ғылыми зерттеулер мен дамыту жұмыстарына бөлген қаржысы 447 000 АҚШ долларынан 10 890 000 АҚШ долларына дейін ауытқып, жалпы пайдаланушы саны әрбір орталыққа шаққанда 17-ден 215-ке дейін жеткен (Сонненвальд, 2003). Әсіресе, қажетті бағдарламалық қамтамасыз етуді сатып алуға немесе тікелей ынтымақтастық орталығына енгізуге мүмкіндік болмаған жағдайларда, сондай-ақ талаптар мен үміттер орындалмағанда шығындар жоғары болды. Чин мен Лансинг (2004) ғылыми ынтымақтастық орталықтарының зерттеу және даму жұмысының қазіге дейін құралға бағытталған тәсілді қолданғанын айтады. Басты мақсат – нақты бағдарламалық жүйелерге немесе ғылыми құралдарға бірлескен қол жеткізуді және оларды пайдалануды қамтамасыз ететін құралдарды ұсыну болды. Ғылыми ынтымақтастық орталықтарының алғашқы даму кезеңдерінде мұндай құралдарға назар аудару қажеттілік туды, себебі байланыс пен өзара әрекеттесудің қарапайым деңгейін қолдау үшін негізгі ынтымақтастық құралдары (мысалы, мәтіндік чат, синхронды аудио немесе бейнеконференциялар) жетіспеді. Бірақ бүгінде мұндай құралдар Microsoft NetMeeting, IBM Lotus Sametime, Mbone Videoconferencing (Chin and Lansing, 2004) сияқты дайын бағдарламалық пакеттерде қолжетімді. Сондықтан, ынтымақтастық орталықтарын жобалау қазіргі таңда жалпы байланыс механизмдерін әзірлеуден асып, ғылыми контексте ынтымақтастықтың мәнін бағалауға және қолдау көрсетуге мүмкіндік береді (Chin & Lansing, 2004).

Өзара жұмыс орнының дамуы

50+20 "Дүниежүзілік менеджмент білім беруі" кітабының 4-тарауында айтылғандай, "коллаборатория термині алғаш рет 1980-ші жылдардың соңында үлкен ғылыми жобаларда географиялық бөліну мәселелерін шешу үшін енгізілген. Бұл сапар уақыты мен шығындарына, басқа ғалымдармен байланыс орнату қиындықтарына, тәжірибелік құралдарды басқаруға, ақпаратты таратуға және қатысушылардың көптігіне байланысты. Коллабораториялар алғашқы онжылдықта күрделі және қымбат ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АҚТ) ретінде қарастырылды, олар жобаға 15-200 пайдаланушыны қолдады, ал бюджеті 0,5-10 млн АҚШ доллары аралығында болды. Сол кезде, ғылыми қауымдастықтың мүдделеріне қызмет ету үшін, құралға бағдарланған есептеу талаптарымен, жүйелерді жобалауға және бірлескен ғылым мен эксперименттерге қатысуға мүмкіндік беретін ортаны құру үшін, ынтымақтастық лабораториялары АҚТ тұрғысынан жобаланды. Пайдаланушыны ортаға алған тәсілдің енгізілуі, тез прототиптеу мен даму шеңберлерін қамтамасыз ететін, бірлесіп жұмыс жасаудың дизайн философиясында алғашқы эволюциялық қадамды қамтамасыз етті. Соңғы онжылдықта ынтымақтастық концепциясы АҚТ-ге қатысты күрделі шешімдерден асып, "қоғамдық процестерді, ынтымақтастық техникаларын, ресми және бейресми қарым-қатынасты, нормалар, принциптер, құндылықтар мен ережелерді келісуді қамтитын жаңа желілік ұйымдық формаға" айналды. Бірлескен жұмыс құралы құралға негізделген тәсілден деректерге негізделген тәсілге ауысты, бұл ортақ деректер жиынтығын сақтау және алу үшін ортақ қоймадан тыс деректерді ортақтастыруға мүмкіндік береді. Бұл өзгерістер тәжірибелік-зерттеу орталығының дәстүрлі АҚТ желілерін пайдалана отырып, әлемде дамытылатын және таратылатын материалдық емес тауарлар мен қызметтерді өндіретін, әлемдік деңгейде таратылатын білім жұмысына қарай дамуына әкелді. Бастапқыда, ғылыми зерттеулер жобаларында әр түрлі табысқа ие болды. Соңғы жылдары ынтымақтастық үлгілері ғылыми зерттеулер мен ұлттық контексттен тыс салаларға қолданылды. Әлемнің көптеген елдерінде бірлескен технологияларды кеңінен қабылдау қоғамның мүдделі тараптары оқшауланған шешімдер таба алмайтын маңызды салаларда халықаралық ынтымақтастық үшін перспективалы мүмкіндіктер ашады, бұл күрделі жаһандық қиындықтар бойынша жұмыс істейтін үлкен көп салалы топтарға алаң жасайды. Ашық бастапқы код технологиясының пайда болуы зертхананы келесі эволюцияға айналдырды. Ашық бастапқы код термині 1998 жылы Пало-Альтода еркін бағдарламалық қамтамасыз ету қозғалысындағы адамдар тобы Netscape Navigator браузерінің бастапқы кодының шығарылуына реакция ретінде қабылдады. Ашық бастапқы код тегін таратудың прагматикалық әдістемесін және түпкілікті өнімнің дизайны мен іске асыру егжей-тегжейіне қол жеткізуді қамтамасыз етуден басқа, ынтымақтастық философиясындағы парадигмалық ауысуды білдіреді. Коллаборатория виртуалды ұйым құру үшін тиімді шешім болып табылды. Алайда, осы виртуалды кеңістікті нақты әлемге кеңейту қажеттілігі арта түсуде. Біз тағы бір парадигмалық ауысуды ұсынамыз, бұл - коллабораторияны қолданыстағы АҚТ шеңберінен тыс, құралдар мен деректерге негізделген тәсілдерден тыс, ынтымақтастық әдістемесіне, табиғаты бойынша пәндер аралық мәселелерге бағытталған тәсілге көшіру".

As stated in Chapter 4 of the 50+20 "Management Education for the World" book, "the term collaboratory was first introduced in the late 1980s to address problems of geographic separation in large research projects related to travel time and cost, difficulties in keeping contact with other scientists, control of experimental apparatus, distribution of information, and the large number of participants. In their first decade of use, collaboratories were seen as complex and expensive information and communication technology (ICT) solutions supporting 15 to 200 users per project, with budgets ranging from 0.5 to 10 million USD. At that time, collaboratories were designed from an ICT perspective to serve the interests of the scientific community with tool oriented computing requirements, creating an environment that enabled systems design and participation in collaborative science and experiments. The introduction of a user centered approach provided a first evolutionary step in the design philosophy of the collaboratory, allowing rapid prototyping and development circles. Over the past decade the concept of the collaboratory expanded beyond that of an elaborate ICT solution, evolving into a “new networked organizational form that also includes social processes, collaboration techniques, formal and informal communication, and agreement on norms, principles, values, and rules”. The collaboratory shifted from being a tool centric to a data centric approach, enabling data sharing beyond a common repository for storing and retrieving shared data sets. These developments have led to the evolution of the collaboratory towards a globally distributed knowledge work that produces intangible goods and services capable of being both developed and distributed around the world using traditional ICT networks. Initially, the collaboratory was used in scientific research projects with variable degrees of success. In recent years, collaboratory models have been applied to areas beyond scientific research and the national context. The wide acceptance of collaborative technologies in many parts of the world opens promising opportunities for international cooperation in critical areas where societal stakeholders are unable to work out solutions in isolation, providing a platform for large multidisciplinary teams to work on complex global challenges. The emergence of open source technology transformed the collaboratory into its next evolution. The term open source was adopted by a group of people in the free software movement in Palo Alto in 1998 in reaction to the source code release of the Netscape Navigator browser. Beyond providing a pragmatic methodology for free distribution and access to an end product's design and implementation details, open source represents a paradigm shift in the philosophy of collaboration. The collaboratory has proven to be a viable solution for the creation of a virtual organization. Increasingly, however, there is a need to expand this virtual space into the real world. We propose another paradigm shift, moving the collaboratory beyond its existing ICT framework to a methodology of collaboration beyond the tool and data centric approaches, and towards an issue centered approach that is transdisciplinary in nature."

Құрылыс философиясы

Финхольт (1995) Жоғарғы атмосфералық зерттеулер зертханасы (UARC) және Медициналық зертхананың деректерге негізделген зерттеулеріне сүйене отырып, жобалау философиясын қалыптастырады: ынтымақтастық жобасы пайдаланушыға бағытталған жобалау (UCD) тәсіліне толыққанды берілуі керек. Бұл жылдам прототиптеуге, жылдам даму циклдарына мүмкіндік беретін бағдарламалау ортасында бағдарламалық құралдарды әзірлеуге міндеттеме беруді білдіреді (Finholt, 1995). Ынтымақтастық зертханасында пайдаланушыға бағытталған жобалаудың салдары ретінде жүйе әзірлеушілер белгілі бір жүйе немесе өзгеріс пайдаланушылардың жұмыс тәжірибесіне оң әсер ететінін анықтай білуі тиіс. Бұл түсінікті алудың маңызды бөлігі – технология енгізілгенге дейін жұмыстың қалай атқарылғаны туралы нақты картина жасау болып табылады. Финхольт (1995) мінез-құлық ғалымдарының міндеті жаңа ақпараттық технологиялар үшін нақты жұмыс ортасын түсіну екенін түсіндіреді. Пайдаланушыға бағытталған жобалаудың мақсаты – осы байқауларды жобалау процесіне енгізу, болашақ өзгерістерді бағалау үшін негіз құру және прототиптерді дамытудың тиімді бағыттарын анықтау (Finholt, 1995). Cogburn (2003) да осыған ұқсас көзқарас білдіреді, ынтымақтастық зертханасын жаһандық деңгейде таралған білім жұмысымен байланыстырады, адам-компьютерлік өзара әрекеттесу (HCI) және пайдаланушыға бағытталған жобалау (UCD) принциптерінің ұйымдарға жаһандану мүмкіндіктерін пайдалану және ақпараттық қоғамның қалыптасуы үшін өте маңызды екенін айтады. Ол (Cogburn, 2003) жаһандық деңгейде таралған білім жұмысын "материалдық емес тауарлар мен қызметтерді өндіретін экономикалық қызмет түрлері" деп сипаттайды, оларды әлемдік ақпараттық және коммуникациялық желілерді пайдалана отырып, әлемнің кез келген жерінде дамытуға және таратуға болады (Cogburn, 2003, 81 б.). Осы жаһандық ақпараттық және коммуникациялық желілерді пайдалану арқылы ұйымдар жаһандық деңгейде бөлінген өндіріске қатыса алады, яғни ғылыми-зерттеу және әзірлеу орталықтарын әлемнің кез келген жерінде орналастыра алады, ал инженерлер уақыт белдеулеріне, мекемелерге және ұлттық шекараларға қарамастан ынтымақтаса жұмыс істей алады.

Finholt (1995), based on the case studies of the Upper Atmospheric Research Collaboratory (UARC) and the Medical Collaboratory, establishes a design philosophy: a collaboratory project must be dedicated to a user centered design (UCD) approach. This means a commitment to develop software in programming environments that allow rapid prototyping, rapid development cycles (Finholt, 1995). A consequence of the user centered design in the collaboratory is that the system developers must be able to distinguish when a particular system or modification has positive impact on users’ work practices. An important part of obtaining this understanding is producing an accurate picture of how work is done prior to the introduction of technology. Finholt (1995) explains that behavioral scientists had the task of understanding the actual work settings for which new information technologies were developed. The goal of a user centered design effort was to inject those observations back into the design process to provide a baseline for evaluating future changes and to illuminate productive directions for prototype development (Finholt, 1995). A similar viewpoint is expressed by Cogburn (2003) who relates the collaboratory to a globally distributed knowledge work, stating that human computer interaction (HCI) and user centered design (UCD) principles are critical for organizations to take advantage of the opportunities of globalization and the emergence of an Information society. He (Cogburn, 2003) refers to distributed knowledge work as being a set of “economic activities that produce intangible goods and services [ ], capable of being both developed and distributed around the world using the global information and communication networks” (Cogburn, 2003, p. 81). Through the use of these global information and communications networks, organizations are able to take part in globally disarticulated production, which means they can locate their research and development facilities almost anywhere in the world, and engineers can collaborate across time zones, institutions and national boundaries.

Бағалау

Күтілген нәтижелерге қол жеткізу инновацияларды қабылдауға, оның ішінде ғылыми бірлестіктерге әсер ететін фактор болып табылады. Осы уақытқа дейін іске асырылған кейбір ынтымақтастықтар толыққанды сәтті болған жоқ. Аргонн ұлттық зертханасының математика және компьютерлік ғылымдар бөлімінің Вотерфолл Глен ынтымақтастық зертханасы (Хенлайн, 1998) – нақты мысал. Бұл ынтымақтастықтың өзіндік қиындықтары болды. Кездейсоқ техникалық және әлеуметтік мәселелер туды, бірақ ең маңыздысы – ол ынтымақтастық пен өзара әрекеттесудің барлық талаптарына толыққанды жауап бермеді. Бүгінгі күнге дейін жасалған бағалаулардың көп бөлігі негізінен пайдалану статистикасына (мысалы, мүшелердің жалпы саны, пайдалану уақыты, жіберілген деректер көлемі) немесе дәстүрлі ғылыми нәтижелерді (мысалы, жарияланымдар мен патенттер) өндірудегі тікелей рөліне бағытталған. Дегенмен, Сонненвальд (2003) ғалымдар арасындағы жаңа және үздіксіз қарым-қатынастарды, сондай-ақ одан кейін жаңа білімді ұзақ мерзімді құру сияқты ұзақ мерзімді және нақты емес өлшемдерді іздеудің маңыздылығын атап көрсетеді. Бағалау критерийлеріне қарамастан, ынтымақтастық зертханасына қойылатын күтілімдер мен талаптарды түсінуге баса назар қою қажет. Мұндай түсініксіздік ынтымақтастықтың қабылдануын қиындатуы мүмкін.

Жетістік факторлары

Олсон, Тисли, Биц және Когберн (2002) ынтымақтастық зертханасының сәттілік факторларын анықтады. Олар: ынтымақтастыққа дайындық, ынтымақтастық инфрақұрылымының дайындығы және ынтымақтастық технологиясының дайындығы. Олсон, Тисли, Биц және Когберннің (2002) пікірінше, тиімді ынтымақтастық үшін ынтымақтастыққа дайындық – ең негізгі алғышарт. Көбінесе ынтымақтастыққа дайындықтың маңызды құралы – «ғылыми мақсатқа жету үшін бірлесіп жұмыс істеу» тұжырымдамасы (Olson, Teasley, Bietz, & Cogburn, 2002, 46-бет). Ынтымақтастыққа ынталандыру, ынтымақтастық принциптерін бөлісу және ынтымақтастық элементтерімен тәжірибе де маңызды. Пайдаланушылар арасындағы сәтті өзара әрекеттесу үшін белгілі бір ортақ түсінік қажет. Әрекеттесу үшін, әсіресе мәдени ерекшеліктер бар салаларда, жоғары деңгейде сенім немесе келіссөздер қажет. «Этикалық нормалар көбінесе мәдениетке байланысты болады, ал этикалық мәселелер бойынша келіссөздер жоғары деңгейде сенімді талап етеді» (Olson, Teasley, Bietz, & Cogburn, 2002, 49-бет). Ынтымақтастық инфрақұрылымының дайындығын талдағанда Олсон, Тисли, Биц және Когберн (2002) қазіргі заманғы ынтымақтастық құралдарының дұрыс жұмыс істеуі үшін тиісті инфрақұрылым қажет екенін айтады. Көптеген стандартты қолданбалар тек қазіргі заманғы жұмыс станцияларында ғана тиімді жұмыс істейді. Инфрақұрылымның маңызды бөлігі – нұсқауларды бақылау, қатысушыларды тіркеу және апат жағдайында қалпына келтіруге қажетті техникалық қолдау. Коммуникация құны да ынтымақтастық инфрақұрылымының дайындығы үшін маңызды элемент болып табылады (Olson, Teasley, Bietz, & Cogburn, 2002). Желіге қосылу бағасы пайдаланушылардың таңдауына әсер ете алады, демек, ынтымақтастық зертханасының соңғы жобасына және іске асырылуына да әсер етеді. Олсон, Тисли, Биц және Когберннің (2002) сөзіне сүйенсек, ынтымақтастық технологиясы тек технология мен инфрақұрылымды ғана қамтымайды, сонымен қатар оқытуға да елеулі инвестиция қажет. Сондықтан, сәттілікке жету үшін қауымдастықта технологияның дайындығын бағалау өте маңызды. Егер деңгейі тым төмен болса, пайдаланушылардың білімін жаңарту үшін қосымша оқыту қажет.

Olson, Teasley, Bietz, and Cogburn (2002) ascertain some of the success factors of a collaboratory. They are: collaboration readiness, collaboration infrastructure readiness, and collaboration technology readiness. Collaboration readiness is the most basic pre requisite for an effective collaboratory, according to Olson, Teasley, Bietz, and Cogburn (2002). Often the critical component to collaboration readiness is based on the concept of “working together in order to achieve a science goal” (Olson, Teasley, Bietz, & Cogburn, 2002, p. 46). Incentives to collaborate, shared principles of collaboration, and experience with the elements of collaboration are also crucial. Successful interaction between users requires a certain amount of common ground. Interactions require a high degree of trust or negotiation, especially when they involve areas where there is a cultural difference. “Ethical norms tend to be culturally specific, and negotiations about ethical issues require high levels of trust” (Olson, Teasley, Bietz, & Cogburn, 2002, p. 49). When analyzing the collaboration infrastructure readiness Olson, Teasley, Bietz, and Cogburn (2002) state that modern collaboration tools require adequate infrastructure to operate properly. Many off the shelf applications will run effectively only on state of the art workstations. An important piece of the infrastructure is the technical support necessary to ensure version control, to get participants registered, and to recover in case of disaster. Communications cost is another element which can be critical for collaboration infrastructure readiness (Olson, Teasley, Bietz, & Cogburn, 2002). Pricing structures for network connectivity can affect the choices that users will make and therefore have an effect on the collaboratory's final design and implementation. Collaboration technology readiness, according to Olson, Teasley, Bietz, and Cogburn (2002), refers to the fact that collaboration does not involve only technology and infrastructure, but also requires a considerable investment in training. Thus, it is essential to assess the state of technology readiness in the community to ensure success. If the level is too primitive more training is required to bring the users’ knowledge up to date.

Биологиялық ғылымдар зертханасы

Бірлескен жұмыс ортасының толық сипатталған мысалы, Тынық мұхитының солтүстік-батыс ұлттық зертханасындағы Биологиялық ғылымдар зертханасы (BSC) (Чин және Лансинг, 2004), метадеректерді жинау, электрондық зертханалық күнделіктер, деректерді ұйымдастыру көріністері, деректердің тегін қадағалау, талдау жазбалары, тапсырмаларды басқару және ғылыми жұмыс ағынын басқару арқылы биологиялық деректерді бөлісуге және талдауға мүмкіндік береді. BSC әртүрлі дерек форматтарын қолдайды, деректерді аудару мүмкіндіктеріне ие және басқа көздермен (мысалы, сыртқы деректер базаларымен) өзара әрекеттесе алады және деректер алмаса алады. Ол абоненттік мүмкіндіктерді (кейбір адамдарға деректерге қол жеткізуге мүмкіндік беру) және жеке тұлғаларды тексеруді ұсынады, рұқсаттар мен артықшылықтарды белгілейді және басқарады, сондай-ақ оның қауіпсіздік пакетінің бөлігі ретінде деректерді шифрлау мүмкіндіктері бар (деректерді қауіпсіз беруді қамтамасыз ету). BSC сонымен қатар деректердің тегін және деректерді ұйымдастыру құралын ұсынады. Бұл құралдар иерархиялық ағашты дерек жиынтығының тарихи шығу тегін көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл ағаш көрінісінен ғалым дерек жиынтығының белгілі бір нұсқасына қол жеткізу үшін белгілі бір түйінді (немесе бүкіл тармақты) таңдай алады (Chin & Lansing, 2004). BSC ұсынатын тапсырмаларды басқару пайдаланушыларға белгілі бір эксперимент немесе жобаға байланысты тапсырмаларды анықтауға және қадағалауға мүмкіндік береді. Тапсырмаларға мерзімдер, басымдық деңгейлері және тәуелділіктер тағайындалуы мүмкін. Тапсырмаларды сұрап алу және әртүрлі есептерді жасау мүмкін. Тапсырмаларды басқарумен байланысты, BSC талдаулардың стандартты жолдарын жинау, басқару және ұсыну үшін жұмыс ағынын басқаруды қамтамасыз етеді. Ғылыми жұмыс ағынын талдау процесінің қадамдарын және оның қамтитын дерек жиынтығы мен құралдарын тіркеп, жартылай автоматтандырған процесс үлгілері ретінде қарастыруға болады (Chin & Lansing, 2004). BSC ғалымдарға өздерінің топ мүшелерін анықтауға және басқаруға мүмкіндік беру арқылы жобалық ынтымақтастыққа мүмкіндік береді. Сондықтан жобалық деректер мен қолданбаларға қол жеткізуді шектеу үшін қауіпсіздік және аутентификация механизмдері қолданылады. Бақылау мүмкіндігі мүшелерге жобада онлайн жұмыс істейтін басқа мүшелерді анықтауға мүмкіндік береді (Chin & Lansing, 2004). BSC қауымдастықпен ынтымақтастық мүмкіндіктерін ұсынады: ғалымдар өз дерек жиынтықтарын дерек порталы арқылы үлкен қауымдастыққа жариялай алады. Белгілі бір дерек жиынтығына қызығушылық танытқан ғалымдар үшін хабарламалар бар, бұл деректер өзгерген кезде ғалымдар электрондық пошта арқылы хабарлама алады (Chin & Lansing, 2004).

A comprehensively described example of a collaboratory, the Biological Sciences Collaboratory (BSC) at the Pacific Northwest National Laboratory (Chin & Lansing, 2004), enables the sharing and analysis of biological data through metadata capture, electronic laboratory notebooks, data organization views, data provenance tracking, analysis notes, task management, and scientific workflow management. BSC supports various data formats, has data translation capabilities, and can interact and exchange data with other sources (external databases, for example). It offers subscription capabilities (to allow certain individuals to access data) and verification of identities, establishes and manages permissions and privileges, and has data encryption capabilities (to ensure secure data transmission) as part of its security package. BSC also provides a data provenance tool and a data organization tool. These tools allow a hierarchical tree to display the historical lineage of a data set. From this tree view the scientist may select a particular node (or an entire branch) to access a specific version of the data set (Chin & Lansing, 2004). The task management provided by BSC allows users to define and track tasks related to a specific experiment or project. Tasks can have deadlines assigned, levels of priority, and dependencies. Tasks can also be queried and various reports produced. Related to task management, BSC provides workflow management to capture, manage, and supply standard paths of analyses. The scientific workflow may be viewed as process templates that captures and semi automate the steps of an analysis process and its encompassing data sets and tools (Chin & Lansing, 2004). BSC provides project collaboration by allowing scientists to define and manage members of their group. Security and authentication mechanisms are therefore applied to limit access to project data and applications. Monitoring capability allows for members to identify other members that are online working on the project (Chin & Lansing, 2004). BSC offers community collaboration capabilities: scientists may publish their data sets to a larger community through the data portal. Notifications are in place for scientists interested in a particular set of data when that data changes, the scientists get notification via email (Chin & Lansing, 2004).

Қорытынды

Бүгінгі күнге дейін көптеген ынтымақтастық орталықтары негізінен ғылыми зерттеу жобаларында қолданылып келді, олардың табысы мен сәтсіздігі әртүрлі деңгейде болды. Бірақ, соңғы кезде ынтымақтастық үлгілері ұлттық және халықаралық деңгейде ғылыми зерттеулердің басқа да салаларында қолданыс тапты. Осының нәтижесінде, олардың дамуын және ғылым мен өнеркәсіпте қолданылуын түсінуге көмектесетін маңызды білім базасы қалыптасты (Cogburn, 2003). Ынтымақтастық тұжырымдамасын әлеуметтік және мінез-құлық зерттеулерін, сондай-ақ дамып келе жатқан елдерден келген ғалымдарды қамту арқылы кеңейту, осы тұжырымдаманы күшейте түсіп, таратылған білім желісін қолдайтын әлеуметтік және техникалық факторлар туралы толығырақ білуге мүмкіндік беруі мүмкін (Cogburn, 2003). Географиялық тұрғыдан шашыраңқы ғылыми зерттеулерді қолдау үшін бірлескен технологияларды пайдалану әлемнің көптеген аймақтарында кеңінен қабылдануда. Мұндай ынтымақтастық орталықтары ғылыми зерттеулердің маңызды салаларында және одан да көптеген салаларда халықаралық ынтымақтастық үшін зор мүмкіндіктер ұсынады. Білім шегі кеңейген сайын мәселелер де күрделене түседі, көбінесе прогресске жету үшін ірі, көп салалы командалар қажет болады. Ынтымақтастық орталықтары коммуникация және есептеу технологияларын пайдаланып, қашықтық пен уақыт шектеулерін жеңілдететін, виртуалды ұйымның нақты үлгісін құратын тиімді шешім ретінде пайда болуда. Ынтымақтастық орталықтары өте пайдалы қасиеттері бар мүмкіндік, бірақ сонымен қатар адамдардың ұйымдастыру тәжірибесіне де үлкен сынақ (Olson, 2002).