Воронеж шайқасы: 1942 жылғы жазғы шабуылдың бастауы

Кіріспе

Воронеж шайқасы немесе Воронеждің бірінші шайқасы – Екінші дүниежүзілік соғыстың Шығыс майданындағы шайқас. Ол 1942 жылдың 28 маусымынан 24 шілдесіне дейін Мәскеудің оңтүстігінде, Дон өзеніндегі стратегиялық маңызды Воронеж қаласы мен оның төңірегінде жүрді. Бұл шайқас 1942 жылғы неміс жазғы шабуылының бастапқы әрекеті болды және қатаң қалалық және көшедегі шайқастармен еректелді, бұл Сталинград шайқасында болатын жағдайдың алғы көрінісі болды.

Шайқас

Неміс шабуылшыларының екі мақсаты болды. Біріншісі – жалпы науқанның нақты мақсаттары туралы санаулылық тудыру. Көптеген бақылаушылар, әсіресе Кеңес жоғарғы басшылығы, немістердің сол жазда Мәскеуге қайта шабуыл жасайтынына сенімді болды. Воронежге күшті шабуыл жасау арқылы, өткен жылы немістердің ең тереңге енген жеріне жақын, олар оңтүстікке қарайғы нақты әрекеттің мәнін жасыруға тырысты. Сол себепті, қорғанысты нығайту үшін жіберілген Кеңес әскерлері немістердей жылдамдықпен қимылдай алмады, ал немістер оңтүстікке бұрылып, оларды артта қалдырды. Екінші мақсаты – өзен бойында оңай қорғалатын майдан шебін құру, салыстырмалы түрде аз күштермен қорғалатын берік сол фланқты қамтамасыз ету болды. Бұл жоспарға Оңтүстік армиялар тобының күштері қатысты, олар сол кезде өз жауапкершілік аймағынан солтүстікте орналасқан еді. Шабуылды генерал Герман Хоттың басқаруындағы 4-ші танк армиясы бастады. Хоттың жоғары жылдамдықты әскерлері Воронежге қарай шығысқа жылдам қозғалды, содан кейін оңтүстік-шығысқа бұрылып, Дон өзені арқылы Сталинградқа бет алды. 4-ші армия қаладан шыққан соң, олардың артынан келген 2-ші армияның жаяу әскерлері өзен бойында қорғаныс позицияларын иеленді. Жоспар бойынша, 2-ші армия 4-ші армия қаладан шыққанда келді, ал Хотқа олардың ілгерілеуіне кедергі келтіретін көшедегі шайқастардан аулақ болуға бұйрық берілді. Қала 40-шы армия әскерлерімен қорғалды, бұл операция 1942 жылдың 28 маусымы мен 24 шілдесі аралығында генерал Николай Федорович Ватутиннің Оңтүстік-Батыс майданының "Валуики-Россош" қорғаныс операциясының аясында жүргізілді. Хоттың қуатты бронетанқ әскерлері көп кешікпей алға жылжыды, ал қалаға дейінгі жалғыз табиғи кедергі – Семилуки маңындағы Донның саласы болған Дәуітса өзені еді. Белгісіз себептермен Дәуітсадағы көпір қиратылмады, соның арқасында Хоттың күштері сол жердегі қорғаныс күштерін жеңіп, 7 шілдеде Воронеждің шетіне жетті. Кеңес әскерлері сәтті қарсы шабуыл жасап, Хоттың күштерін тоқтатты. Осы кезде оларды жаяу әскерлері ауыстыруы керек еді, бірақ олар қаладан әлі де алыс болды. Үй-үй шайқасы басталды, ал Хот күтіп тұрғанда алға жылжуын жалғастырды. Бір кезде 3-ші моторизацияланған дивизия Донды кесіп өтті, бірақ кері қайтты. Кеңес әскерлері қалаға резервтер жіберді, ал бірнеше айдан кейін Сталинградта болған жағдайға ұқсас жағдай туды: неміс әскерлері жалынды таратқыштармен көше-көше тазартты, ал танктер отпен қолдау көрсетті. 2-ші армия тағы екі күннен кейін келді, сол кезде 4-ші армия қатты шайқастың ішінде болды және желіден шығуға біраз уақыт кетті. 2-ші армия 24 шілдеге дейін шайқасты жалғастырды, содан кейін Донның батысындағы соңғы Кеңес әскерлері жеңіліп, шайқас аяқталды. Адольф Гитлер кейіннен осы екі күн, оңтүстікке қарай жылжу кезіндегі басқа да болдырмауға болатын кешігулермен бірге, маршал Семен Тимошенкоға Сталинградқа 4-ші танк армиясы келгенге дейін күштерін нығайтуға мүмкіндік берді деп сенді. Кеңес әскерлері 1943 жылғы Воронеж шайқасында қаланы қайта басып алды.

The German attack had two objectives. One was to seed confusion about the ultimate goals of the overall campaign. There was widespread feeling by almost all observers, especially Soviet high command, that the Germans would reopen their attack on Moscow that summer. By strongly attacking toward Voronezh, near the site of the German's deepest penetration the year before, it would hide the nature of the real action taking place far to the south. Soviet forces sent to the area to shore up the defenses would not be able to move with the same speed as the Germans, who would then turn south and leave them behind. The other purpose was to provide an easily defended front line along the river, providing a strong left flank that could be protected with relatively light forces. The plan involved forces of Army Group South, at this time far north of their ultimate area of responsibility. The attack would be spearheaded by the 4th Panzer Army under the command of General Hermann Hoth. Hoth's highly mobile forces would move rapidly eastward to Voronezh and then turn southeast to follow the Don to Stalingrad. As the 4th moved out of the city, the slower infantry forces of the Second Army following behind them would take up defensive positions along the river. The plan called for the 2nd to arrive just as the 4th had cleared the city, and Hoth was under orders to avoid any street to street fighting that might bog down their progress. The city was defended by the troops of the 40th Army as part of the Valuiki Rossosh Defensive Operation (28 June 24 July 1942) of General of Army Nikolai Fyodorovich Vatutin's Southwestern Front. Hoth's powerful armored forces moved forward with little delay and the only natural barrier before the city was the Devitsa River, an arm of the Don running through Semiluki, a short distance to the west. For reasons that are unclear, the bridge over the Devitsa was not destroyed, and Hoth's forces were able to sweep aside the defensive forces placed there and reach the outskirts of Voronezh on 7 July. Soviet forces then mounted a successful counterattack that tied up Hoth's forces. At this point they should have been relieved by the infantry forces, but they were still far from the city. Intense house to house fighting broke out, and Hoth continued to push forward while he waited. At one point the 3rd Motorized Division broke across the Don, but turned back. The Soviet command poured reserves into the city and a situation not unlike what would be seen at Stalingrad a few months later broke out, with the German troops clearing the city street by street with flamethrowers while tanks gave fire support. The 2nd did not arrive for another two days, by which time the 4th was heavily engaged and took some time to remove from the line. The 2nd continued the battle until 24 July, when the final Soviet forces west of the Don were defeated and the fighting ended. Adolf Hitler later came to believe that these two days, when combined with other avoidable delays on the drive south, allowed Marshal Semyon Timoshenko to reinforce the forces in Stalingrad before the 4th Panzer Army could arrive to allow taking of Stalingrad. The Soviet forces recaptured the city in the Battle of Voronezh of 1943.