Кіріспе

"Азаматтық абыройдың ғасыры" – Хелен Хант Джексонның 1881 жылы алғаш жарық көрген, Америка Құрама Штаттарындағы түпкілікті американдықтардың тағдырын суреттейтін, әділетсіздіктерге толы құжаттамалық кітабы. Джексон "Азаматтық абыройдың ғасыры" еңбегін 1871 жылғы "Үндістерге қаражат бөлу туралы" заңның (барлық түпкілікті американдықтарды ұлттың қамқорлығына алу) салдары көпшіліктің назарын аудара бастаған кезде, түпкілікті американдықтарға қатысты үкіметтік көзқарастар мен саясатты өзгерту мақсатымен жазды. 1879 жылы Бостонда өткен кездесуде Джексон Понка тайпасының өкілі Тұрақты Аюдың федералды үкіметтің Ұлы Сиу резервациясы құрылғаннан кейін оның тайпасын атамекенінен күштеп шығару туралы айтқанын естіді. Тұрақты Аюмен кездескен соң, ол Нью-Йорктегі Астор кітапханасында зерттеу жүргізіп, үкіметтің жасаған зұлпымдықтарына қатысты оқиғаларға қатты қайғырды. Ол хатында: "Өлгенімде миымда "үндістер" деген жазуы болады. Менің ішімде өшпес от тұтанды", – деп жазды. Джексон кітабының көшірмесін Конгрестің әрбір мүшесіне өз қаражатымен жіберді. Ол американ халқының санасын оятып, олардың өкілдерін американдық үндістерге жасалған ауыр қателіктерге көңіл бөлдіріп, "АҚШ-тың атын бір ғасырлық ұяттан тазалауға" көндіруді үмітті. Кітаптың негізгі бөлігі жеті тайпаның тарихынан тұрады. Онда баяндалған оқиғалардың бірі – колониялық кезеңде христиан дініне өткеніне қарамастан, Praying Town үндістерінің қырылуы, себебі барлық үндістер бірдей деп есептелді. Кітабында жер, байлық және билік үшін ақтардың жасаған қатыгездіктерін көрсеткендіктен, түпкілікті американдықтарға жасалған әділетсіздіктерді әшкерелейді. "Азаматтық абыройдың ғасыры" жарық көргеннен кейін кейбір сыншылар оны "сентименталды" деп бағалады. Бірақ ол Американың моральдық сезімдерін оятып, 1881 жылы Конгресс Понка тайпасының жағдайын жақсарту үшін шаралар қабылдады. Ұзақ уақыт бойы басылмай келген "Азаматтық абыройдың ғасыры" кітабы 1964 жылы Миннеаполис штатындағы Росс және Хайнс баспасынан 2000 данамен қайта басылды және содан бері көп рет қайта басылып шықты. Джексон кітабының "Кіріспе" бөлімінде Америка Құрама Штаттарының түпкілікті американдықтарға қатысты саясаты мен ұстанымдарын қысқаша баяндайды; алайда, ол жазған кезеңнің әсерімен оларды "үндістер" деп атайды. Джексон АҚШ-тың отаршыл державалардан аумақтарды тартып алған кезде болған өзгерістерге назар аударады. Ең маңыздысы, АҚШ Испания, Ұлыбритания және Франция сияқты елдер келісімшарттар арқылы мойындаған жерге деген түпкілікті американдықтардың құқықтарын толыққанды мойындаған жоқ. Оның айтуынша, бұл ағылшын тілінде жазылған келісімшарттарда түпкілікті халықтарға арналған және олармен жасалған келісімшарттардан өзгеше талаптар болғандықтан болды. Ол өзінің қайғысын 18-шы ғасырдың соңынан 19-шы ғасырдың көп бөлігіне дейінгі заң шығарушы, атқарушы және сот органдарының көзқарастарын зерттеу арқылы түсіндіреді. Ол Америка Құрама Штаттарының түпкілікті американдықтарға жасаған әділетсіздігі халықаралық заңды бұзғанын және елдің қатыгездікке ұрынуына себеп болғанын мәлімдейді.

Халықтар

Кіріспеден кейінгі жеті тарауда Делавэр, Шайен, Нез Персе, Сиу, Понка, Виннебаго және Чероки тайпаларының жалпы тарихы, сондай-ақ олардың мәдениеттері АҚШ-тың оларды қалай пайдалануына әсер еткені сипатталады. Джексон Соғыс және Ішкі істер министрліктерінің ресми есептерінен алынған деректерді пайдаланып, АҚШ жасаған қиянаттарды жасырмағанын және оларды осылай қарастырмағанын көрсетеді. АҚШ-тың үндістермен жасаған жамандықтары туралы дәлелдерді қолданумен қатар, Джексон әр тайпаның өзін қалай қабылдағаны және оларға қалай қатысқаны туралы ақпаратты да қамтығанға көңіл бөлді. Мысалы, Сиу тайпасы туралы тараудың басында ол олардың атының тарихын береді (ол ескі француз тіліндегі Надуэссиукс сөзінен шыққан, ол "жаулар" дегенді білдіреді), бірақ олар өздерін "Дакота" деп атайтынын да көрсетеді.

Қазалаулар

Жоғарыда аталған тайпалардың АҚШ-тың қолынан өткен құқықтық және мәдени қиындықтарымен танысқаннан кейін, Джексон үш жаппай қырғынды егжей-тегжейлі сипаттайды: Конестога қырғыны, Гнаденхюттен қырғыны және апачтарға жасалған қырғындар, бұл американдықтарға қарсы жасалған зорлық-зомбылықтың айғағы ретінде. Зұлматтар мен зорлық-зомбылықты түсіндірумен қатар, Джексон жаппай қырғынға дейінгі американдықтар мен ақ халық арасындағы қарым-қатынастың тарихын да келтіреді.

Қорытынды

Джексон "[индейлер тарихының қай бетінен бастаса да маңызды емес, әр беттің, әр жылдың қара дағы бар" деген қорытындыға келеді. Ол үкіметтің барлық салаларын, процесс қанша қиын болса да, немесе қанша уақыт өткен болса да, жасаған қателіктерін түзеуге шақырады. Джексон төрт өзгеріс – алдаудың, тонаудың және уәделерді бұзудың тоқтатылуы, сондай-ақ американдық заң бойынша американдық индейлердің меншік құқықтарын қорғаудан бас тартудың аяқталуы, – АҚШ үкіметінің келтірген барлық зиянын өтеуге жақсы бастама болады деп санайды.

Өмірбаян

Джексон "Азаматтық абыройдың ғасыры" еңбегін 1871 жылғы "Индиандық қаржыландыру туралы" заңның (барлық жергілікті американдықтарды ұлттың қарауына алған) салдары көпшіліктің назарын аудара бастаған кезде, жергілікті американдықтарға қатысты үкіметтік көзқарастарды/саясатты өзгерту мақсатымен жазды. Джексон 1879 жылы Бостонда өткен жиынға қатысты, онда Понка тайпасының өкілі Тұрақты Аю, федералды үкіметтің Ұлы Сиу қорығы құрылғаннан кейін оның тайпасын атамекенінен күштеп шығарып тастағанын айтты. Тұрақты Аюмен кездескеннен кейін ол Нью-Йорктегі Астор кітапханасында зерттеу жүргізіп, үкіметтің жасаған зұлпымдығының тарихына қатты қайғырды. Ол көптеген дереккөздерден ақпарат жинады, бұл оның жергілікті американдықтардың тағдыры мен АҚШ-пен қарым-қатынасын жан-жақты түсінуіне көмектесті. Кітаптың басында ол негізгі құжаттар мен есептердің қосымшасын ұсынады, олардың ішінде ақ адамдардың жергілікті американдықтардың бас терісі үшін төлеген ақылар туралы мәліметтер және Сиу тайпасының бастан кешкен қиындықтары туралы жеке куәліктер бар.

Тарату

Кітап алғаш рет 1881 жылы жарық көрді, және Джексон жеке қаржысы есебінен Конгрестің әрбір мүшесіне кітабының бір данасын жіберді. Ол американ халқының санасын оятып, олардың өкілдерін американ үндістеріне жасалған ауыр зұлымдықтарға салғырт қараудан тоқтатып, "Америка Құрама Штаттарының атын бір ғасырлық арсыздықтан тазалауға" көндіруді үміттенеді. Ұзақ үзілістен кейін кітап 1964 жылы Миннеаполис, Миннесота штатындағы Ross & Haines баспасынан 2000 данамен шектеліп қайта басылды. Бірақ, бұдан көп ұзамай, 1965 жылы Harper & Row баспасының Torchbook сериясынан үлкен көлемде қайта басылып шықты, оған Эндрю Ф. Роллдің кіріспе мақаласы қосаылды, бірақ түпнұсқалық жұмыста және оның алғашқы қайта басылымында қолдау құжаты ретінде қызмет еткен он бес құжат енбеді. 1970 жылдардағы әйелдер қозғалысының ықпалымен, Джексонға және оған ұқсас жандарға 1980 жылдары ғана ғылыми журналдарда кеңірек назар аударыла бастады.

Сыни жауап

Бастапқыда кейбір сыншылар, соның ішінде президент Теодор Рузвельт, оны "сезімтал тарихшы" деп есептемей, "Батысты жеңу" кітабының бірінші қосымшасында осы пікірін білдірді. XIX ғасырдың көп бөлігінде жарық көрген "Нью-Йорк евангелист" журналы кітап жарықтанғаннан кейін Джексонның жазу мақсатын қайта атап көрсетті: АҚШ үкіметінің жергілікті американдықтардың құқықтарын елемеуіне назар аудару және елді жергілікті американдықтарға қатысты "әділ және гуманистік" христиандық саясатты қабылдауға шақыру. Бұған қоса, кітап жарық көргеннен кейін ондаған жылдар бойы Джексонның "Намыссыз ғасыр" кітабындағы мәліметтері, әсіресе Үндістер бюросы тарапынан, жергілікті американдықтарға қатысты үкіметтің әрекеттеріне қарсы аргументтерді негіздеу үшін пайдаланылды.

Рамонамен байланысы

19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында "Намыстың ғасыры" туралы көптеген мақалалар "Рамона" романына жазылған рецензиялар болып табылады, онда "Намыстың ғасыры" "Рамонаға" алғыкөз ретінде сіңірілген, ал Джексонның "Намыстың ғасыры" романын жазуға жасаған саяхаты оны шығыс жағалаудан Калифорнияға жеткізген, онда ол романға шабыттандырды. Кристин Холбо былай деп мәлімдейді: "«Намыстың ғасыры» романының құқықтық тұрғыдан адам құқықтарын қорғауға бағытталған қызметі мен «Рамонаның» түрлі-түсті, тіпті эксцентриктік эстетикасын бөліп тұратын айырмашылыққа көбірек назар аудару керек. Әрине, екі жобаның да Американың Жаңартудан кейінгі кезеңіндегі үндістердің жағдайына деген ортақ алаңдаушылығы болды. Бірақ олардың айырмашылықтары, ең болжамдысы, мақсат пен құралдар арасындағы үзілісті көрсетеді. Егер «Рамонаны» үндістердің құқықтарын қорғауға жасалған шақыру ретінде, «Намыстың ғасыры» романында баяндалған жобаның жалғасы ретінде қарастырсақ, онда романды миссиялық және мексикалық дәуірдегі Калифорнияның романтикалық түсіндірмесіне қарсы оқу керек." Валерия Шерер Матис өзінің «Хелен Хант Джексон және оның үнді реформасының мұрасы» атты кітабында "Намыстың ғасыры" романына бір тарау арнап, бастапқы жауаптың ынтасыз болғанына қарамастан, Джексонның еңбегі «халықты американдық үндістердің қайғылы жағдайымен таныстырды», бірақ оның ең маңыздысы Джексонның келесі үнді крестовый жорығы – «Рамона» романы үшін негіз қалау болды деп атап көрсетеді.