Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Автоматты taxobox
|сурет = Atriplex hortensis тазаланған Sturm.png
|сурет түсірілімі = Бақша орашы (Atriplex hortensis) Sturm & Sturm (1796) еңбегінен: Deutschlands Flora in Abbildungen. |көрсетілетін ата-аналар = 2
|таксон = Atriplex
|авторы = L.
|типикалық түр = Atriplex hortensis
|типикалық түр авторы = L.
|синонимдер сілтемесі = ) – шамамен 250 түрі бар өсімдік туысы, тұздық және ораш (/'ɒ//r//ɪ//tʃ//, // //ə//tʃ/; сондай-ақ орач деп те жазылады) деген жалпы аттарымен белгілі. Ол Amaranthaceae s. l. отбасының Chenopodioideae кішіотбасына жатады.
Бұл туыс өте әртүрлі және кеңінен тараған. Оған көптеген шөл және теңіз жағалауы өсімдіктері мен тұзға төзімді өсімдіктер, сондай-ақ ылғалды ортада өсетін өсімдіктер кіреді. Туыстың атауы латын тілінен шыққан және Плиний Үлкен тамаққа жарамды ораш түрлеріне қолданған. Тұздық атауы өсімдіктердің жапырақтарында тұз сақтауына байланысты; олар топырақтың тұздануына ұшыраған жерлерде өсе алады.

Сипаттама

Атриплекс тұқымдасына жататын өсімдіктер бір жылдық немесе көп жылдық шөптер, жартылай бұталар немесе бұталар болып табылады. Өсімдіктер көбінесе көпіршік тәрізді түктермен жабылған, олар кейін құлап, күміс түсті, қабыршақты немесе ұнтақты беткейді құрайды, сирек созылған түкшелермен жабылған болады. Жапырақтары бұтақтар бойында кезектесіп орналасады, сирек қарама-қарсы жұптарда, сабақсыз немесе сабақты, ал кейде түсіп қалады. Жапырақ жапырақшасы әртүрлі пішінде болуы мүмкін және тұтас, тісті немесе тілімделген болуы мүмкін.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Атриплекс туысы субтропиктік, қоңыржай және субарктикалық аймақтарда дүние жүзіне дерлік таралған. Түрлерге ең бай елдер – Австралия, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка және Еуразия. Көптеген түрлері галофиттер болып табылады және тұзды топырақты құрғақ ортаға бейімделген. Оларды кейде түйелер де жейді. Phidippus californicus сияқты бұқашақтар мен басқа да бунақденелілер үшін тұзды бұталар көбінесе өте шөлді болатын ортада жасырынуға және аң аулауға мүмкіндік береді. Атриплекс туысы жойылып кеткен Procoptodon goliah алып кенгуруының негізгі тамақ көзі болған деген гипотеза бар. Тұрақты изотоптық деректер олардың диетасы C4 фотосинтез жолын қолданған өсімдіктерден тұрғанын көрсетті, ал олардың жартылай шөлді таралуына байланысты, шаннопод тұзды бұталары осыған жауапты болуы мүмкін.

Қолданылуы

Адам тұтынуы үшін ең қолайлы түрлер әдетте бақша орашасы (A. hortensis) болып табылады, бірақ көптеген түрлері жеуге жарамды және Атриплексті тағам ретінде пайдалану кем дегенде соңғы эпипалеолит (мезолит) кезеңінен бері белгілі. Ортақ ораша (A. patula) Солтүстік Еуропада археофит ретінде куәландырылған, ал Ertebølle мәдениеті оны тағам ретінде қолданған деп есептеледі. Оның тұқымы Ұлыбританиядағы кейінгі темір дәуіріндегі ауылдарда астық дайындау және пісірудің нақты дәлелдерімен бірге табылған. Киелі кітаптағы Әйүп кітабында mallûaḥ (מַלּ֣וּחַ, бәлкім Жерорта теңізінің тұзды бұтасы, A. halimus, аймақтағы негізгі тағамдық тұзды бұта) әлеуметтік шеттеулілер жеген тағам ретінде айтылады (Әйүп 30:4 (31)). Сұр тұзды бұта (A. cinerea) Австралияда тарихқа дейінгі дәуірден бастап бұталық тағам ретінде қолданылып келген. Chamiso (A. canescens) және shadscale (A. confertifolia) американдықтардың тағамы болған, ал spearscale (A. hastata) Еуразияның ауылдық аймақтарында тағам ретінде пайдаланылған. Атриплекс түрлерін зерттеулер олардың ауыл шаруашылығында қолданылу мүмкіндіктерін көрсетті. Тұзды бұтада жайылым алған қойдың еті таңқаларлықтай жоғары деңгейде Е витаминіне ие, ол әдеттегі қой етінен жұқарақ және ылғалдырақ, сонымен қатар дәнді жеммен қоректенген қой етіне тең тұтынушылардың қызығушылығын тудырады. Келесі зерттеу қойлар мен ешкілерге өз еркімен Atriplex halimus жеуге мүмкіндік берді және тұзды бұтаның дәмді екенін, ал болған жағдайда, бұл жануарлардың диетасын толықтыру үшін жеткілікті мөлшерде қоректік заттар беретінін анықтау мақсатында жүргізілді. Зерттеу барысында, ешкілер мен қойларға қалаған мөлшерде A. halimus берілгенде, олардың диетасын толықтыру үшін жеткілікті қоректік заттар алатыны анықталды, жүктілік және сүт өндірісі кезінде жануарлардың қажеттіліктері артады дегеннен басқа. Тұзды бұталар ландшафтты безендіруде сәндік өсімдік ретінде де қолданылады және жағалау аймақтарында топырақтың эрозиясын болдырмауға көмектеседі. Ескі кірпіш тұз бұтасы (Atriplex nummularia) Лайтинг Ридж (Австралия) маңындағы ескі кен орындарын қайта жаңартуда да сәтті қолданылды.