Кіріспе

1943 жылғы Хорхе Луис Борхестің "Құпия керемет" (lang es) – аргентиналық жазушы және ақын Хорхе Луис Борхестің қысқа әңгімесі. Әңгіме өлім жазасына кесілген автор туралы. Оның өлім жазасы орындалатын сәтте уақыт тоқтап, ол өз санасында ғана шедеврін аяқтауға мүмкіндік алады. Бұл әңгіме алғаш рет 1943 жылғы ақпан айында Sur журналында жарияланған және 1944 жылы Ficciones жинағына енген.

Сюжет

Жас чех жазушысы Яромир Хладик Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Прага нацистер басып алғанда өмір сүріп жатыр. Хладик тұтқындалып, еврей екені және Аншлюске қарсылық көрсеткені үшін айыпталып, бір апта ішінде ату жазасына кесіледі. Өлім жазасынан қатты қорқып, ол сол аптаның көп бөлігін өлімін сан алуан түрде көзге елестетеді, тіпті ол "жүздеген рет өлді" дейді. Бірақ Хладиктің ең басты уайымы аяқталмаған "Дұшпандар" атты пьесасына ауысады. Хладик бұрынғы өзінің әдеби еңбектерін және өмірлік жұмысын ақтау үшін осы пьесаны аяқтағысы келеді. Өлер алдындағы түні ол Құдайға жалбарынып, пьесаны аяқтау үшін бір жыл уақыт сұрайды. Сол түні ол Клементинум кітапханасына барып, Құдайды білдіретін бір әріпті іздеген кітапханашының соқыр болып қалғанын көреді. Біреу кітапханаға атлас әкеліп қайтарады; Хладик оның ішіндегі әріпке тиіп, "Еңбегіңе берілген уақыт тағайындалды" деген дауыс естиді. Ертесі күні Хладикті ату отрядына алып кетеді. Сержант оқ атуға бұйрық береді, бірақ уақыт тоқтап қалады. Хладик қимылдай алмайды, бірақ есін сақтайды. Бастапқы бір күндік үрейден кейін ол Құдайдың дұғасына жауап бергенін, оған бір жыл субъективті уақыт сыйлағанын түсінеді, бірақ ешкім бұл ерекше жағдайды байқамайды – әңгіменің тақырыбындағы "құпия керемет". Хладик есте сақтаған нәрселерден пьесасын жазып, кеңейтіп, әр детальын қалағандай етіп өңдейді. Соңғы сөйлемді қанағаттанарлық етіп аяқтағанда, уақыт қайта басталады, сол кезде солдаттардың оқтары оны өлтіреді.

Құрамы мен тақырыптары

"Сырлы керемет" американдық жазушы Амброуз Биерстің 1890 жылы жазған "Бүркіт сарқырамасындағы оқиға" шығармасымен жиі салыстырылады. Онда Америка Азамат соғысы кезінде дарға асылған Конфедерацияның тыңшысы өлім сәтінде ұзақ қашуды көреді. Бірақ, Биерстің әңгімесі Борхестің шығармашылығына нақты әсер еткен-жоқпын белгісіз. Әңгіменің ең әйгілі сөздерінің бірінде Хладик "шындық емес нәрсе" – "өнердің қажетті шарты" дейді. Бұл сөз Борхестің өнер, өнертапқыштық және шындық туралы зерттеулері талқыланғанда көбінесе еске алынады. Джон Фрейзер бұл әңгімені тарихи мәселелермен байланыстырып қарастырады, Хладик өнердің қазіргі геосаяси қауіп-қатерлерді жеңуге қалай көмектесетінін көрсететін үлгі екенін айтады.

Ықпал

Америкалық жазушы Николсон Бейкер "Құпия керемет" әңгімесінің өзінің эротикалық ғылыми-фантастикалық "Фермата" романына ықпал еткенін айтты. Борхестің тағы бір "Шеңберлі қираған орындар" әңгімесімен бірге, "Құпия керемет" Кристофер Ноланның "Бастау" ғылыми-фантастикалық фильміне де әсер етті, онда арманның ішінде және сыртында уақыттың әртүрлі қабылдануы маңызды сюжеттік роль атқарады.