Кіріспе

"Пьер Менард, Кихоттың авторы" (испан тіліндегі түпнұсқа атауы: "Пьер Менард, автор дель Кихот") – аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхестің қысқа әңгімесі. Алғаш рет бұл әңгіме 1939 жылғы мамыр айында Аргентинаның "Sur" журналында испан тілінде жарияланды. Испан тіліндегі түпнұсқасы алғаш рет 1941 жылы Борхестің "Тарбаға түсетін жолдар бағы" ("El jardín de senderos que se bifurcan") жинағында кітап түрінде жарық көрді, ол оның көп рет қайта басылған "ФИКЦИЯЛАР" ("Ficciones") жинағына қосылды (1944).

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Пьер Менард, Кихот авторы" – Пьер Менард туралы мақала немесе әдеби талдау түрінде жазылған, ол 20-ғасырдың эксцентрикалық француз жазушысы және ғылымның көп саласын білетін ғалым. Ол қысқаша кіріспемен және Менардың еңбектерінің тізімімен басталады. Борхестің "шолуы" Менардың "Дон Кихотты" жай ғана "аудармау" үшін емес, оның ішіне толыққанды еніп, 17-ғасырғы испан тілінде түпнұсқасын сөз созбен "қайта жазуға" тырысқанын көрсетеді. Осылайша, Пьер Менард авторлық құқық, қабылдау және түсіндіру мәселелерін көтеру үшін жиі қолданылады.

Талдау

"Пьер Менар, Кихот авторы" – әдеби сынның бір түрі, бірақ ол фантазия, ирония және юмор арқылы көрініс береді. Оның баяндаушысы/сынаушысы Менардың фрагменттелген Кихотын (түпнұсқамен әріптеме-әріптеме бірдей) Мигель де Сервантестің "түпкілікті" жұмысынан гөрі, аллюзияларға қатысты әлдеқайда бай деп санайды, себебі Менардың туындысын 1602 жылдан бергі әлемдегі оқиғалар контекстінде қарастыру қажет. Сынаушының пікірінше, Сервантес «рыцарлық әңгімелер мен өз елінің қарапайым, провинциялық шындығы арасында өте келеңсіз қарсылыққа барады». Менар алыс өткен шақ туралы жазады («Лепанто және Лопе ғасырындағы Кармен жері»), ал Сервантесте «цығандардың тобы, конкистадорлар немесе ауто-де-фе болмайды». «Бабел кітапханасында» Борхес кері әсерді қарастырады: мәтіннің көшіру арқылы кедейленуі. Шексіз маймыл теоремасына ұқсас үлгіде, барлық мәтіндер үлкен кітапханада қайта жаңғыртылады, өйткені толық кездейсоқтық әріптердің барлық мүмкін комбинацияларын ерте не кеш қайта жасайды. Екі әңгіме де мағынаны жасаудың, немесе, мүмкін, табудың немесе анықтаудың қиындығы туралы. Кихот жағдайында мағына оқырманның реакциясына және/немесе туындының контекстіне байланысты. «Бабел кітапханасы» жағдайында мағына табу қиын, себебі ұйсымды туындылар өте сирек. Бұл кітапханада барлық мүмкін туындылар бар екенін білдіреді. Дегенмен, айқын мағынасы бар кез келген туынды кездейсоқтық болып табылады және адамның әрекетінің нәтижесі емес, сондықтан мағынасы жоқ. Кихот жағдайында, туындыны жазу және оқудағы адамның әрекеттері оның мағынасына әсер етеді. Борхес бұл әңгімені бас жарақатынан айыққанда жазған. Бұл оның шығармашылығының ауыр септицемиядан аман қалғанын анықтау үшін жасалған сынақ болды. Оны аяқтағаннан кейін Борхес өзінің шығармашылығының сақталғанына көз жеткізіп, кейіннен El jardín de senderos que se bifurcan кітабын құрайтын қалған әңгімелерді жазуға кірісті. Оның жазбаларында жиі кездесетіндей, бұл әңгімеде ақылға қонымды сілтемелер мен нәзік әзілдерге толы. Оның баяндаушысы/сынаушысы – қатал католик, ол бәсекелес журналдың оқырмандарын «азын және кальвинистік, тіпті масондық және сүндеттелген» деп атап көрсетеді. Эмир Родригес Монегал мен Аластер Рейдтің сөзіне сүйенсек, Менар ішінара «Стефан Малларме және Поль Валеридің немесе Мигель де Унамуно мен Энрике Ларретаның пародияс».

Баспа тарихы

1962 жылы шамамен бір уақытта екі ағылшын тіліндегі аударма жарық көрді: бірі Джеймс Ирби жасаған, Борхестің "Лабиринттер" атты әртүрлі туындыларының жинағында, екіншісі Энтони Боннердің "Фикционес" (1962) жинағының толық аудармасының бір бөлігі ретінде. Боннердің аудармасы "Борхес, оқырман" кітабында қайта басылды.

Атаудың қайнар көзі

Борхес өзінің Пьер Менарды басқаша танылмаған "Луи Менардың" немересі деп сипаттайды. Борхестің өмірбаяушысы Эмир Родригес Монегал бұл есімнің нақты адамға – Луи Менардқа тиесілі екенін айтады, ол өзін "язық мистик" деп сипаттаған, ал замандасы Реми де Гурмонт оның француз және ежелгі грек тілдерінде "Шексіз Прометей" атты шығарма жазғанын көрген. Гурмонт мұны әсем тілмен сипаттап, Менардың "амбициясы грек ойлауын тереңдету, ұлы трагедиялардың жоғалған туындыларын қайта жасау секілді болды, ол "Шексіз Прометей" жазды, оны оқырмандардың қолайлылығы үшін француз тілінде жазды, бірақ Эсхилдің тілінде жазуы оған көбірек ұнаған болар еді, өйткені ол сол кезде осымен айналысып жатқан".

Ықпал

Дуглас Адамс П. Г. Водхаустың "Блэндингстегі күн батуы" кітабының алғы сөзінде: "Хорхе Луис Борхестің "Пьер Менард, Кихот авторы" әңгімесін оқуға кеңес беремін. Ол бар болғаны алты беттен тұрады, және сіз маған оны көрсеткенім үшін алғыс айту үшін хат жазғыңыз келеді". Алғы сөз Адамстың өмірден өткеннен кейін жарық көрген "Күмәнді лосось" жинағында жарияланды. Итало Кальвиноның 1979 жылғы "Егер қыс түнінде саяхатшы" романында Силас Фланнери кейіпкері өзінің жазуына күш алу үшін "танымал романды" көшіруге тырысады, соңында ол "Қылмыс және жаза" романының барлығын көшіруге құмар болады. Бұл тәсілді Хантер С. Томпсон да қолданған, ол Колумбия университетінде оқып жүргенде өзінің маңызды туындыларын жазудан бұрын "Ұлы Гэтсбидің" толық мәтінін қайта теріп жазған. Джон Ходжман өзінің "More Information Than You Require" кітабының "күндізгі күнтізбе" бөлімінде "Пьер Менардтың" "даулы кадрлық ремейкін" жасағанын мәлімдейді. Бұл әзіл түпнұсқа әңгіменің қайта жаңарту сипатына ғана емес, сонымен қатар Гус Ван Санттың "Психо" фильмінің кадрлық ремейкіне де сілтеме жасайды, ол сол күні шыққан. Пол Остердің "Шыны қаласы" романы Хорхе Луис Борхеске жасалған құрмет ретінде көрінеді. Питер Стилман аға кейіпкері "Бабел мұнарасы" (Бабел кітапханасы) туралы ойшарлап, ал "Пол Остер" деп аталатын кейіпкер (автор емес) Кихоттың "нағыз" авторлығын талқылайтын эссе жазады. Бұл оқиға Роберто Боланьоның "Алыс жұлдыз" романының кіріспесінде де айтылады және оның басқа туындыларына, әсіресе Америкадағы нацистік әдебиетке "Герберт Куэйннің туындыларын зерттеу" романымен бірге айтарлықтай әсер етеді. Бұл оқиға Mostly Other People Do the Killing тобының 2014 жылғы "Blue" альбомының CD қаптамасында келтірілген, ол Майлс Дэвистің 1959 жылғы танымал "Kind of Blue" альбомының нақты көшірмесі болып табылады. "Көктің жоғалған көлеңкесі" (Дженни Эрдал) романын португал тіліне аударған аудармашы Пьер Менард псевдонімін қабылдады. Владимир Набоковтың "Pale Fire" романы Борхестің әңгімесінің "рамкалық повествование" тұжырымын кеңейтеді, оны романдық құрылымға айналдырады, онда комментатор бастапқыда басқа кейіпкердің (романда нақты келтірілген 1000 жолдық өлең) жұмысын талдап, жақсы ниетпен жасайды, бірақ екі кейіпкердің өмірі туралы шындықты анықтау оқырман үшін күрделеніп, комментарийдің автордың мәтінін манипуляциялауы мен өзінің әңгімесін айтуына дейін барады. Борхестің әңгімесінің баяндаушысы Пьер Менардтың ойдан шығарылған жарияланымдарының тізімін ұсынғандай, Дэвид Фостер Уоллестің "Infinite Jest" романы кейіпкерлердің бірінің фильмдер тізімін ұзақ және шыдамдылықты сынап жасайды, көркем сілтемелердің құрылымының комедиялық мүмкіндіктерін кеңейтеді, мүмкін емес немесе тіпті мүмкін емес фильмдердің атауларын және кейде егжей-тегжейлі сипаттамаларын ұсынады. Оқиғаның мәтіннің мағынасын түсіну оқырманның оны болжамды авторымен қалай байланыстыруына байланысты деген пікірі (оқырман мәтінді автордың өмірі, туындылары, сенімдері және т.б. тұрғысынан түсіндіруге тырысады, жақсы немесе жаман, немесе ақырындағы абсурдқа дейін, оқиғаның соңында көрсетілгендей) автордың орталықтандырылуына (яғни мәтіннің мағынасының негізгі билігі немесе тірегі ретінде автордың орталықтандырылуына) қарсы постструктуралистік бұрылыстың алғышарты болып табылады. Бұл туралы Роланд Барт өзінің 1967 жылғы "La Mort de l'Auteur" ("Автордың өлімі") атты эссесінде және Мишель Фуко "Автор дегеніміз не?" еңбегінде кеңінен талқылаған. Оқиға "Justice League Unlimited" мультсериалының "The Balance" эпизодында да айтылады. Эпизод 2005 жылдың 28 мамырында эфирге шықты. Эпизодта Әділет лигасының мүшелері Тартар кітапханасына барады, онда Менардтың ойдан шығарылған әңгімесі сақталған делінеді. Бұл туралы Марк З. Данилевскийдің "House of Leaves" еңбегінде де айтылады, онда Пьер Менард нақты адам және "тамаша өзгерістің" мысалы ретінде көрсетіледі. Романда Зампаноның жазбасында Пьер Менард пен оның "айырмашылығы" "la verdad, cuya madre es la historia [etc]" деген сөздерден басталады. Пьер Менард 2011 жылы түсірілген "A Low Life Mythology" фильмінің сценарийіне негіз болған кітаптың авторы ретінде көрсетілген. Оқиға "The Good Place" телешоуының 4-ші маусымындағы 13-ші бөлімінде "Whenever You're Ready" деген тақырыпта да айтылады, онда Тахани Әл-Жамиль кейіпкері жұмыс істеп жатқан жобалардың тізімінде "Тахани Әл-Жамильдің "Пьер Менард, Кихот авторы" Борхесін жазу" деп көрсетілген. HBO сериясы "Los Espookys" сериалының 2-ші маусымындағы 3-ші бөлімінде Тати кейіпкері роман жазуға шешім қабылдайды, ол Дон Кихот аудиокітабын көшіруден тұрады.