Папий: Иераполь қаласының епископы және ерте христиан дәстүрінің куәсі

Кіріспе

Папиас (Παπίας) – грек апостолдық әкесі, Иераполис қаласының епископы және жазушы (шамамен 60 – 130 ж. б.з.). Ол бес кітаптан тұратын «Тәңір сөздерінің түсіндірмесі» (Λογίων Κυριακῶν Ἐξήγησις) атты еңбекті жазды. Лиондық Иринейдің (шамамен 180 ж.) және Кесариялық Евсевийдің (шамамен 320 ж.) еңбектеріндегі қысқаша үзінділерден басқа жоғалған бұл еңбек христиан ауызша дәстүрі және әсіресе канондық Інжілдердің пайда болуы туралы маңызды ерте дереккөз болып табылады.

Өмір

Папиас туралы оның өзінің жазбаларынан шығаруға болатын мәліметтерден басқа, тым аз нәрсе белгілі. Оны Поликарптың шәкірті Ириней (шамамен 180 ж.) "Жоханды тыңдаған және Поликарптың жолдасы болған көне адам" деп сипаттаған. Евсевий Папиас Антиохиялық Игнатийдің заманында Иераполистің епископы болғанын қостырады. Бұл қызметтен кейін Папиас орнына Иераполистік Аберций келген деседі. Папиас есімі сол өңірде жиі кездесетін болғандықтан, ол сол жерде туған болуы мүмкін.

Күні

Папиастың еңбегін қазіргі ғалымдар шамамен 95–110 жылдарға датейді. Кейінгі мерзімдер бұрын екі сілтеме арқылы дәлелденген, бірақ қазір олар қате болып көрінеді. Папиастың 164 жылы Поликарппен бірге қайтыс болғаны туралы айту – Папила туралы жаңылыс. Папиас Адрианның (117–138) билігін атағандығы туралы тағы бір сенімсіз дерек, Папиас пен Афиналық Квадратты шатастырудан туындаған болуы мүмкін. Евсевий Папиас туралы тек үшінші кітабында айтады, сондықтан оны 109 жылы төртінші кітабының бастауына дейін жатқызуға болады. Папиас Жаңа Өсиеттің бірнеше кітаптарын білген, олардың мерзімдері де даулы, және ол Жақсы Жаңалықты уағыздаған Иоанн, Аристион, Филиптің қыздары және он екі елшіні тікелей естіген басқалармен хабарласқан. Ол сондай-ақ ұзақ өмір сүрген Поликарптың (69–155) серігі деп есептеледі.

Мен бұрын ақсақалдардан мұқият үйреніп, жазып алған және олардың шындығына сенетін барлық нәрсені түсіндірмелерімен бірге сізге реттелген түрде ұсынуға дайынмын. Өйткені көптеген әңгімелерді айтудан гөрі шындықты үйретуге көңіл бөлгенмін, басқалар сияқты емес. Мен басқалардың пәрмендерін еске түсіруден гөрі, Иеміздің пәрмендерін және оның өзінен шыққан шындықты еске түсіруге көңіл бөлдім. Егер ақсақалдармен бірге болған біреу келсе, мен олардың сөздері туралы – Әндірдің немесе Петірдің, Филиптің немесе Томаның, Жақыптың немесе Иоанның, Матайдың немесе Иеміздің басқа шәкірттерінің айтқандарын, сондай-ақ Аристион мен Үлкен Иоаннның, Иеміздің шәкірттерінің айтқандарын сұрап білдім. Мен кітаптардан алған мәліметтің, тірі және көрінетін дауыстан алған мәліметтен кем пайдалы болады деп ойладым. Сондықтан Папиас Иерапольден өтіп бара жатқан саяхатшылардан Исаның тірі қалған шәкірттері мен ақсақалдардың – он екі елшіні жеке танығандардың – не айтып жүргенін сұрады. Осы шәкірттердің бірі – Аристион, мүмкін, жақын жердегі Смирнаның епископы, ал екіншісі – Үлкен Иоанн, Евсевий наразы болғанына қарамастан, көбінесе жақын жердегі Ефесте тұратын Жақсы Жаңалықты уағыздаған Иоаннмен теңестіріледі, Папиас оның тыңдаушысы болды; Иерапольде қоныстанған Филиптің қыздарынан Папиас тағы басқа дәстүрлерді білді. Жоғарыда келтірілген цитатадағы Папиас айтқан соңғы сөйлемнің мағынасы туралы пікірталас бар: «Мен кітаптардан алынған мәліметтің тірі және көрінетін дауыстан алынған мәліметтен артық пайдалы болады деп ойламаймын». Пікір таласының бір жағы 20 ғасырдың ғалымдарының ұзақ жылдар бойы қолдап келе жатқан пікірін қолдайды, яғни Папиас заманында жазбаша мәлімдемелер ауызша мәлімдемелерге қарағанда төмен бағаланған. Екінші жағы «тірі дауыс» – жеке оқыту мен шәкірттік туралы белгілі бір сөз екенін, сондықтан Папиас кітаптан оқшауланған білімнен гөрі жеке оқытуға басымдық беретінін көрсетеді деп санайды.

I shall not hesitate also to put into ordered form for you, along with the interpretations, everything I learned carefully in the past from the elders and noted down carefully, for the truth of which I vouch. For unlike most people I took no pleasure in those who told many different stories, but only in those who taught the truth. Nor did I take pleasure in those who reported their memory of someone else’s commandments, but only in those who reported their memory of the commandments given by the Lord to the faith and proceeding from the Truth itself. And if by chance anyone who had been in attendance on the elders arrived, I made enquiries about the words of the elders—what Andrew or Peter had said, or Philip or Thomas or James or John or Matthew or any other of the Lord’s disciples, and whatever Aristion and John the Elder, the Lord’s disciples, were saying. For I did not think that information from the books would profit me as much as information from a living and surviving voice. Papias, then, inquired of travelers passing through Hierapolis what the surviving disciples of Jesus and the elders—those who had personally known the Twelve Apostles—were saying. One of these disciples was Aristion, probably bishop of nearby Smyrna, and another was John the Elder, usually identified (despite Eusebius' protest) with John the Evangelist, residing in nearby Ephesus, of whom Papias was a hearer; From the daughters of Philip, who settled in Hierapolis, Papias learned still other traditions. There is some debate about the intention of Papias' last sentence in the above quotation, "For I did not think that information from the books would profit me as much as information from a living and surviving voice." One side of the debate holds with the longstanding opinion of 20th century scholarship that in Papias' day written statements were held at a lower value than oral statements. The other side observes that "living voice" was a topos, an established phrase referring to personal instruction and apprenticeship, and thus Papias indicates his preference for personal instruction over isolated book learning.

Фрагменттер

Папиастың еңбегі орта ғасырдың соңында әлі де қолда болғандығына қарамастан, толық мәтіні қазір жоғалып кетті. Дегенмен, оның үзінділері басқа бірнеше жазбаларда кездеседі, олардың кейбіреулері кітап нөміріне сілтеме жасайды. Макдональд болжамды Матай тәртібіне сәйкес бес кітаптың мынадай шамамен қайта құрастырылуын ұсынады.

Pericope Adulterae

Евсевий Папиас туралы айтқан сөздерін "Иеміздің алдында көптеген күнә жасады деп айыпталған әйел туралы тағы бір әңгіме, ол Еврейлердің Ізгі хабарында кездеседі" дегенмен аяқтады. Бұл оқиғаның атақты "Pericope Adulterae" (Зина жасаған әйел туралы оқиға) деген мәтінмен сәйкестігі анық. Қызығы, осы әңгімені Папиас сияқты ерте куәгер білген. Бірақ Евсевий мен Агапий Папиас айтқан сөздерді, әлде басқа жерден білген оқиғаның нұсқасын жеткізгені қаншалықты анық емес. Шындығында, бізге көптеген нұсқалары жетті. Иоанн жазбасындағы бұл үзінді грек патристикалық дәстүрінде мүлдем белгісіз болғандықтан, Евсевий өзі таныған жалғыз параллельді – қазір жоғалған Еврейлердің Ізгі хабарынан келтірді, бұл Дидим соқырдың келтірген нұсқасы болуы мүмкін. "Көптеген күнә" дегенге ең жақын сәйкестік армян кодексі Матенедаран 2374 (бұрынғы Эчмиадзин 229) Иоанн мәтінінде кездеседі. Бұл кодекс Марк Ізгі хабарының ұзын аяқталуын "Аристон Ақсақалға" жатқызғаны үшін де ерекшеленеді, ол көбінесе Папиаспен байланыстырылады.

Жоханның өлімі

Екі кеш соңғы дереккөз (Филипп Сидский және Георгий Хамартол) Папиастың екінші кітабында Жохан мен оның інісі Жақыпты яһудилер өлтіргенін айтады. Дегенмен, кейбір қазіргі ғалымдар Папиасқа қатысты осы екі дереккөздің сенімділігіне күмән келтірсе, енді біреулері Папиас Жоханның шейіт болғаны туралы айтқандығын мәлімдейді. Осы екі дереккөз бойынша, Папиас мұны Исаның осы екі бауырластың шейіт болуы туралы болжамын орындалуы ретінде көрсеткен. Бұл бірнеше ежелгі шейіттер тізімінде куәландырылған дәстүрмен үйлеседі.

Барсабба

Папий Филиптің қыздарының айтуынша, Елшілер ісінде он екі елшіге қосылуға ұсынылған екі үміткердің бірі болған Юст Барсаба туралы бір оқиғаны баяндайды. Евсевийдің түсіндірмесінде ол "өлімге әкелетін у ішіп, ешқандай зиян көрмеген" делінеді. Юст Барсаба туралы оқиғадан кейін, белгілі бір Манаемнің анасының қайта тірілуі туралы әңгіме келеді. Бұл оқиға Марк ішіндегі ұзақ соңғы бөлімінен алынған мына өлеңмен байланысты болуы мүмкін: "Олар қолдарымен жыландарды ұстайды, егер қандай да бір у ішсе, олардан зиян келмейді."

Сенімділік

Евсевий Папиас туралы "ақыл-ойына жоғары баға бермеген". Евсевий Папиасқа қатысты өз көзқарастарына қарамастан, Ириней Папиас алғашқы апостолдардың дәстүрлеріне сенімді куәгер деп санайтынын білген. Дегенмен, Евсевийдің Папиас туралы айтқан сөздеріне көп сенуге асығуға болмайды. Евсевийдің дереккөздерді пайдалану тәсілі оның өзінің әрқашан дұрыс сын пікірін қолданбағанын көрсетеді, ал Папиасқа жасаған жағымсыз бағасы, көбінесе, хилиазмға деген сенімсіздікпен байланысты болған. Қазіргі заманғы ғалымдар Папиасқа қатысты сенімділігін талқылауда. Папиас Марк және Матай Евангелиялары туралы айтқандарының көп бөлігі осы Евангелиялардың пайда болуына дәлел ретінде сенімділігін көрсетуге немесе олардың сенімділігін жоққа шығару үшін апологетикалық сипатын баса көрсетуге бағытталған. Юн Ман Парк Папиас дәстүрі Марк Евангелиясының апостолдығын растау үшін жасалған деген қазіргі заманғы аргументті келтіреді, бірақ бұл аргумент алғашқы шіркеу Марк пен Петірдің байланысын қабылдамаған жағдайда, апологетикалық жол емес деп санайды. Морис Кейси Папиас Матай апостолының иврит тіліндегі сөздерінің жинағы туралы дұрыс айтқан, ол грек тіліндегі Матай Евангелиясынан тәуелсіз болған, және ертедегі шіркеудегі басқа Матай немесе Матфий жазған болуы мүмкін деп мәлімдеді. Басқалары Папиас өзіне жеткен ақпаратты адал жазған, бірақ өзі таныс емес оқиғалардың мәнін дұрыс түсінбеген деседі.