Кіріспе
Жаңа Келісімнің кітабы
Жақыптың хаты – Жаңа Келісімдегі 21 хаттың (дидактикалық хаттардың) бірі және жалпы хаттардың ішіндегісі. Ол бастапқыда Койне грек тілінде жазылған. Жақып 1:1-де автордың өзін "Құдайдың және Иеміз Иса Мәсіхтің құлы Жақып" деп таныстырады, ол "шашырап кеткен он екі руға" жазады. Дәстүр бойынша, бұл хат Исаның інісі Жақыпқа (Адал Жақып) жатқызылады, ал оның аудиториясы Израильден тыс жерлерге тараған яһуди христиандары деп есептеледі. Жақып хатын сынақтар мен құбылыстар кезіндегі шыдамдылық және табандылық тақырыбына негіздеп, оқырмандарына Мәсіхтен алған білімдерімен сәйкес өмір сүруге шақыру үшін жазды. Ол мақтан тұту, екіжүзділік, жақындық көрсету және жала жабу сияқты түрлі күнәларды айыптайды. Ол сенушілерді осы дүниелік емес, құдайға ұнамды даналықпен қарапайымдылықпен өмір сүруге шақырып, барлық жағдайда дұға етуге үндейді. Лютер бір кезде бұл хатты даулы кітаптардың қатарына қосып, қосымшаға жатқызған, бірақ оны өзінің Үлкен катехизисінде сілтеме жасайды. Бұл хаттың мақсаты – кең яһуди аудиториясына жету. Соңғы онжылдықтарда Жақыптың хаты тарихи Жақыпты, оның Иса қозғалысындағы рөлін, сенімдерін, қарым-қатынастарын және көзқарастарын анықтауға бағытталған зерттеулердің артуына байланысты ғалымдардың қызығушылығын арттырды. Бұл Жақыптың қайта жаңғыруы хаттың және алғашқы Иса қозғалысының яһудилік негізін түсіну деңгейінің артуымен де байланысты.
Авторлығы
Автор "Құдайдың және Иеміз Иса Мәсіхтің қызметшісі Жақып" (Жақып 1:1) деп таныстырылады. Жақып (Яков, יַעֲקֹב, Ιάκωβος) ежелгі дәуірде өте кең таралған есім болатын, және көптеген ерте христиан тұлғалары Жақып деп аталған, олардың ішінде Зеведейдің ұлы Жақып, Алфейдің ұлы Жақып және Исаның інісі Жақып (сонымен қатар Алфейдің ұлы екені де айтылады) бар. Олардың ішінде Исаның інісі Жақып ерте шіркеуде ең маңызды рөл атқарды және көбінесе хаттың авторы немесе автор ретінде қарастырылады. Жақыптың хатына қатысты ең алғашқы жазбалар хаттың авторлығына байланысты пікір таласын көрсетіп тұр. Ориген бұл хатты "Иеміздің бауыры Жақыпқа" (Comm. on Romans 4.8.2) жазылған деп санайды, бірақ бұл тек Руфинийдің Оригеннің латын тіліне аудармасында сақталған. Евсевий былай деп жазады: "Жақып, ол католиктік деп аталатын хаттардың біріншісінің авторы деп есептеледі. Бірақ оның авторлығы күмәнді" (Historia ecclesiae 2.23.25). Иеронимнің мәлімдемесіне сәйкес, "Жақыптың" хаты "кейбір адамдар басқа біреудің атынан жарияланған, және уақыт өте келе, біртіндеп құрметке ие болған" (De viris illustribus 2).
Жанр
Жақыптың хаты – хат, және оның құрамында хат жіберушіні (“Жақып”) және хатты алушыларды (“диаспорадағы он екі руға”) анықтайтын, сондай-ақ сәлемдемесі бар (Жақып 1:1) хаттық кіріспе бөлім бар. Бұл хат диаспорадағы еврей христиан қауымдарын, қиын жағдайларда өмір сүріп жатқанда жігерлендіру мақсатымен жазылған, және диаспора хатының форматына ұқсайды. Жақып яһудилердің “Диаспораға хаттар” жанрының дәстүрінде, Гамалиел отбасының мүшелерінің хаттары, 2 Маққабилер 1:19-да сақталған хат, немесе Иосиф Флавий көшірген кейбір хаттар сияқты, екі рет ашылып, күрт аяқталатын хаттармен байланысты. Көптеген зерттеушілер Жақыпты еврей даналық әдебиетімен жақын деп санайды: “Нақыл сөздер мен Сирах кітабы сияқты, ол көбінесе дәстүрлі және эклектикалық сипаттағы моральдық насихаттар мен ережелерден тұрады”. Бұл хат Лұқа мен Матай Евангелияларында кездесетін Исаның көптеген сөздерімен де (яғни екі көзді гипотеза бойынша, гипотетикалық Q көзіне жатқызылатын) ұқсастықтарды көрсетеді. Кейбір ғалымдар Жақыптың авторы Лұқа немесе Матай емес, Q көзінің бір нұсқасымен таныс болған деп санайды. Басқа ғалымдар хаттың грек-рим философиясымен ұқсастығын атап өтеді. Автордың Q материалдарын пайдалануы және түрлендіруі эллинистік aemulatio тәжірибесіне ұқсайды, онда автор “бірдей ойларды жеткізуде түпнұсқамен бәсекелесіп, күресуі керек” (Квинтилиан, Inst. 10.5.5). Тағы да бірқатар зерттеулер Жақыптың бөлімдерін грек-рим риторикалық конвенциялары тұрғысынан талдады.
Тарихи контекст
Бұл хаттың жазылған нақты тарихи жағдайлары белгісіз. Жақыптың 2-тарауын Пауылға немесе оның ізбасарларына қарсы пікір таласы ретінде түсінгендер, хаттың Пауылдың құтқарылу туралы түсінігіне қарсы жазылғанын айтады. Ал басқалар Жақыптың иман мен істер туралы айтқандары Пауылдың санаттарына жатпайды деп санайды. Кейбір ғалымдар бұл хаттың христиан және христиан емес яһудилерге, христиандық пен яһудилік арасы ажырамас бұрын бірге құлшылық еткендерге жазылғандығын жорамалдайды. Адамдарды қарғау туралы ескерту (Жақып 3:9–10) осы тарихи тұрғыда қарастырылды, және Дейл Эллисон «Жақып яһуди мәсіхшілерге наразы болған кейбір яһудилердің мәсіхшілерді қарғау үшін «Биркат ха-миним» немесе оған ұқсас нәрсені қолдана бастаған ортаны көрсетеді» деген пікір білдірді. Кедейлік және байлық – бұл хаттың маңызды тақырыптары, және олар хаттың тарихи контекстін көрсетеді. Автор осал және маргиналданған топтарға, мысалы, «жетімдер мен жесірлерге» (Жақып 1:27), «жақсы киінбеген және күнделікті тамаққа мұқтаж» (Жақып 2:15) сенушілерге және қанауға ұшыраған еңбекшілерге (Жақып 5:4) көңіл бөледі. Ол байларға (Жақып 1:10; 5:1–6) және оларға жақсылық көрсетушілерге (Жақып 2:1–7) қарсы күшті наразылық білдіреді.
Ауруларды майлау
Сондай-ақ, бұл хат - ауруларды майлаудың негізгі библиялық мәтіні. Жақып былай деп жазды: «Сендердің араларыңда біреу ауырып жүр ме? Ол шіркеудің қарттарын шақырып, олар оған Жаратқан Иенің атынан май жағып дұға етсін. Иманмен етілген дұға ауруды емдейді, және Құдай оны көтеріп тұрады. Егер ол күнә жасаған болса, кешіріледі». Г. А. Уэллс бұл үзіндінің хаттың жазылу уақытының кейінірек болуын көрсететін дәлел екенін айтты, себебі ауруларды емдеуді қарттардың (ақсақалдардың) ресми органы арқылы жүргізу шіркеу ұйымының қатты дамығанын көрсетеді. «Ал Пауылдың заманында ауруларды емдеу және кереметтер жасау барлық сенушілерге тән болған (I Коринфтіктерге, XII:9)».
Is anyone among you sick? Let him call for the elders of the church, and let them pray over him, anointing him with oil in the name of the Lord. And the prayer of faith will save the one who is sick, and the Lord will raise him up. And if he has committed sins, he will be forgiven. G. A. Wells suggested that the passage was evidence of late authorship of the epistle, on the grounds that the healing of the sick being done through an official body of presbyters (elders) indicated a considerable development of ecclesiastical organisation "whereas in Paul's day to heal and work miracles pertained to believers indiscriminately (I Corinthians, XII:9)."
Кедейлерге қамқорлық жасау
Яков және М. Матайдағы материалдар канонда істер мен іс-қимылдарды қабылдамауға қарсы тұруларымен ерекшеленеді. Сандерстің айтуынша, дәстүрлі христиан теологиясы "істер" терминінің этикалық негізін бұрмалап, яһуди дінін формалдыққа бейім деп сипаттауға тырысқан. Алайда, Яков пен барлық яһудилер үшін сенім тек Тораны сақтау арқылы ғана тірі болады. Басқаша айтқанда, сенім іс-әрекеттер мен көріністер арқылы өзін көрсетеді. Яков үшін сенім туралы мәлімдемелер, егер олар іс-қимылдармен, істермен және амалдармен тірі болмаса, мәнсіз. Сөзді ғана тыңдап, өзіңізді алдамаңыз. Онда айтылғандарды іске асырыңыз. Сөзді тыңдап, істемеген адам, айнаға қарап, кейін бетін ұмытып кететін адам сияқты. Ал, азат ететін мінсіз заңға зер салып қарап, оны жалғастырып, естігенін ұмытпай, іске асырған адам өз ісінде бақытты болады. |source=Яков 1:22–25
Religion that God our Father accepts as pure and faultless is this: to look after orphans and widows in their distress and to keep oneself from being polluted by the world. |source=James 1:27
Speak and act as those who are going to be judged by the law that gives freedom, because judgment without mercy will be shown to anyone who has not been merciful. Mercy triumphs over judgment.|source=James 2:12–13The epistle emphasizes the importance of acts of charity or works to go along with having the Christian faith by means the following three verses in Chapter 2 of his Epistle:
2:14. What shall it profit, my brethren, if a man say he hath faith, but hath not works? Shall faith be able to save him? 2:18. But some man will say: Thou hast faith, and I have works. Shew me thy faith without works; and I will shew thee, by works, my faith. 2:20. But wilt thou know, O vain man, that faith without works is dead?
Құдай Әкеміз қабылдайтын таза және кінәсіз дін – мұқтаж жетімдер мен жесірлерге көмектесу және осы дүниелік ласылықтан өзін таза ұстау. |source=Яков 1:27
Religion that God our Father accepts as pure and faultless is this: to look after orphans and widows in their distress and to keep oneself from being polluted by the world. |source=James 1:27
Speak and act as those who are going to be judged by the law that gives freedom, because judgment without mercy will be shown to anyone who has not been merciful. Mercy triumphs over judgment.|source=James 2:12–13The epistle emphasizes the importance of acts of charity or works to go along with having the Christian faith by means the following three verses in Chapter 2 of his Epistle:
2:14. What shall it profit, my brethren, if a man say he hath faith, but hath not works? Shall faith be able to save him? 2:18. But some man will say: Thou hast faith, and I have works. Shew me thy faith without works; and I will shew thee, by works, my faith. 2:20. But wilt thou know, O vain man, that faith without works is dead?
Сөз бен іс-қимылдарыңызбен еркіндік сыйлайтын заңмен сотталатындар сияқты болыңыз, өйткені, мейірімсіздік танытпағандарға мейірімсіз үкім көрсетіледі. Мейірім үкімді жеңіп шығады. |source=Яков 2:12–13
Religion that God our Father accepts as pure and faultless is this: to look after orphans and widows in their distress and to keep oneself from being polluted by the world. |source=James 1:27
Speak and act as those who are going to be judged by the law that gives freedom, because judgment without mercy will be shown to anyone who has not been merciful. Mercy triumphs over judgment.|source=James 2:12–13The epistle emphasizes the importance of acts of charity or works to go along with having the Christian faith by means the following three verses in Chapter 2 of his Epistle:
2:14. What shall it profit, my brethren, if a man say he hath faith, but hath not works? Shall faith be able to save him? 2:18. But some man will say: Thou hast faith, and I have works. Shew me thy faith without works; and I will shew thee, by works, my faith. 2:20. But wilt thou know, O vain man, that faith without works is dead?
Жақыптың хаты христиан сенімімен бірге қайырымдылық істерінің немесе амалдардың маңыздылығын үш аят арқылы баса көрсетеді:
Religion that God our Father accepts as pure and faultless is this: to look after orphans and widows in their distress and to keep oneself from being polluted by the world. |source=James 1:27
Speak and act as those who are going to be judged by the law that gives freedom, because judgment without mercy will be shown to anyone who has not been merciful. Mercy triumphs over judgment.|source=James 2:12–13The epistle emphasizes the importance of acts of charity or works to go along with having the Christian faith by means the following three verses in Chapter 2 of his Epistle:
2:14. What shall it profit, my brethren, if a man say he hath faith, but hath not works? Shall faith be able to save him? 2:18. But some man will say: Thou hast faith, and I have works. Shew me thy faith without works; and I will shew thee, by works, my faith. 2:20. But wilt thou know, O vain man, that faith without works is dead?
2:14. Бауырларым, егер біреу сенімі бар деп айтса, бірақ ісі болмаса, оның қандай пайдасы бар? Сенім оны құтқара ала ма? 2:18. Бірақ біреу айтуы мүмкін: "Сенде сенім бар, ал менде істер бар". Мен саған іссіз сеніміңді көрсет, мен де істеріммен сенімімді көрсеттім. 2:20. Әй, бекершіл адам, сенім іссіз өлгенін білмейсің бе?
Religion that God our Father accepts as pure and faultless is this: to look after orphans and widows in their distress and to keep oneself from being polluted by the world. |source=James 1:27
Speak and act as those who are going to be judged by the law that gives freedom, because judgment without mercy will be shown to anyone who has not been merciful. Mercy triumphs over judgment.|source=James 2:12–13The epistle emphasizes the importance of acts of charity or works to go along with having the Christian faith by means the following three verses in Chapter 2 of his Epistle:
2:14. What shall it profit, my brethren, if a man say he hath faith, but hath not works? Shall faith be able to save him? 2:18. But some man will say: Thou hast faith, and I have works. Shew me thy faith without works; and I will shew thee, by works, my faith. 2:20. But wilt thou know, O vain man, that faith without works is dead?
Тораның сақталуы
Яқып канонда Тораның (Заңның) сақталуын ашық және тұтас қолдауымен ерекшеленеді. Библиовичтің сөзіне сәйкес, бұл мәтін яһуди негізін қалаушылардың ортасына ғана емес, сонымен қатар канон қалыптасқан кезде (төртінші ғасырдан бастап) Исаға сенушілер арасында Тораның сақталуының әлі де маңызды екенін көрсетеді. Қазіргі заманғы ғалымдар Яқып, Q, Матай, Дидахе және псевдо-Клементиан әдебиеттерінің ұқсас этикалық көзқарас пен Тораны сақтауға бағытталған немесе оны қабылдайтын ұстанымдарды көрсететінін айтады. Яқып Тораны сақтауға шақырады (Яқып 1:22-27), бұл құтқарылуға кепілдік береді (Яқып 2:12-13, 14-26). Хартин Тораның сақталуына баса назар аударуды қолдайды және бұл мәтіндердің іс-қимыл арқылы сенімді нығайтатынын, олардың Исаның яһуди ізбасарларының ортасын көрсететінін айтады. Хаб ван де Сандт Матай мен Яқыптың Тораны сақтауын Дидахеде де кездесетін еврейлердің «Екі жол» тақырыбын ұқсас қолдану арқылы көрсетеді (Дидахе 3:1-6). Макнайт Тораның сақталуы Яқыптың этикасының ядросында екенін санайды. Осы дәстүрді сипаттайтын және одан шығатын күшті хабар – Тораның сақталуын жоққа шығаруды жақтағандарға қарсы күрес: «Мен тірі кезде кейбір адамдар менің сөздерімді әртүрлі түсіндірулермен өзгертуге тырысып, заңның жойылуын үйретуге ұмтылды, тіпті мен өзім сондай ойдамын, бірақ оны ашық жарияламадым, бұл Құдайға қарсы келер еді! Өйткені мұндай әрекет Мұса арқылы келген Құдайдың заңына қарсы болар еді, ал оның мәңгілік екендігіне біздің Раббымыз куәлік берді: «Көктер мен жер жойылса да, заңнан бір әріп те, бір жота да жоғалмайды». Яқып заңды дәстүрлі яһудилік түсініктерден гөрі радикалды және талапкер түрде түсіндіруге тырысқан сияқты. Пайнтердің пікірінше, Яқып кітабында заңның талаптарын жеңілдетуге қатысты ешқандай нұсқау жоқ. «Яқып оқырмандарының заңның барлық талаптарын орындауын әдеттегідей қабылдайды, бірақ оның назарын оның моральдық талаптарына аударады».
Соңғы күнгі қасиеттілердің тарихы
Бұл аяттың соңғы күндер қасиеттілері дәстүрінде ерекше маңызы бар. Джозеф Смит осы аятты оқып, оған ой жүгірту оны Құдайдан даналық сұрауға шабыс еткенін, нәтижесінде ол алғашқы көрінісін көргенін және оның ізбасарлары мұны – ЛДС шіркеуінің қайта жаратылуы деп санайтынын айтады.
Қасиеттілік
Жақыптың хатына алғашқы нақты сілтемелер Александриялық Оригеннің жазбаларында кездеседі (мысалы, Иоаннға түсіндірмелер, 19.23) үшінші ғасырда. Ғалымдар, әдетте, екінші ғасырдағы Апостолдық Әкелер мен Лиондық Иринейдің «Ирезияларға қарсы» еңбегіндегі Яковқа қатысты ықтимал сілтемелерді жоққа шығарды. Тертуллиан (155–220 ж.ш.) немесе Киприан (210–258 ж.ш.) Жақыпты есімдерін атаған жоқ, ал хаттың түпнұсқалығына Теодор Мопсуэстия (350–428 ж.ш.) күмәнді келді. Евсевий «Шіркеу тарихында» (2.23.25) Жақыпты Антилегомена, яғни даулы еңбектер қатарына жатқызып, оның даулы екенін, көне авторлардың көпшілігі оны есімдерін атамағанын айтады, осыған ұқсас, Иуда атымен жазылған хат та жеті католик хаттың бірі болып саналады. Дегенмен, осы хаттардың да көп шіркеулерде көпшілік оқылғанын білеміз. Шіркеуде, әсіресе Батыста кеш танылуының себебі, ерте христиан авторларының оны аз атауы және авторлығына күмәнді қарауы болды. Иеронимнің сөзіне қарағанда, «Жақыптың хаты біреулердің оны өз атынан жариялағандығын, ал уақыт өте келе оның құрметі артқандығын» (De viris illustribus 2) айтады. Жақыптың хаты Мураторий фрагментінде (2–4 ғасыр аралығында), Челтенхэм тізімінде (360 ж.ш.) жоқ, бірақ Александриялық Афанасийдің Оттыз тоғызыншы мерекелік хатында (367 ж.ш.) Жаңа өсиет кітаптарының жиырма жеті кітабымен бірге тізімделген, содан кейін Лаодикея (363 ж.ш.), Рим (382 ж.ш.) және Карфаген (397 және 419 ж.ш.) соборларында бекітілді. Реформация дәуірінде Мартин Лютер теологиялық негізде хатқа қарсы шықты, өйткені Яковтың иман мен амал туралы сипаттамасы оның ақталу туралы түсінігімен келіспеді. Ол бірде «Мен Жимыны пешке лақтыруға дайынмын» деген, Яковтың хатын Киелі кітаптан алып тастауға ниеттенгенін айтқан. Бірақ Лютер өзінің неміс тіліндегі аудармасына Яковты қосты, бірақ оны (Еврейлерге, Иудаға және Аянға бірге) Киелі кітаптың соңына жылжытты.