Кіріспе
Ерте христиан шәкірті және епископ Барнаба (Βαρνάβας), туғанда Иосиф (Ἰωσήφ) немесе Иосис (Ἰωσής) аталған. Ол және апостол Пауыл бірге миссионерлік сапарлар жасап, жұдаизмді жақтаушыларға қарсы түркі тілдес жаңа мүмін қоныстанғандарды қорғады. Олар бірге сапар шегіп, көптеген адамды дінге кіргізді, Иерусалим соборында қатысты. Барнаба мен Пауыл Анатолияның грек тілінде сөйлейтін қалаларындағы синагогтарға барып, «Құдайдан қорқатын» түркі тілдес жаңа мүміндерге сәтті уағыз айтты. Барнабаның тарихы Апостолдардың істері кітабында келтірілген, ал Пауыл оны өз хаттарының бірінде еске алады. Тертуллиан оны Еврейлерге арналған хаттың авторы деп атаған, бірақ бұл және басқа да авторлыққа жатқызулар болжам ғана. Барнабаның хаты Александриялық Климент және ерте шіркеудің басқа өкілдерімен оған жатқызылған, және хат толық Жаңа өсиеттің ең көне қолжазбасы – Синай кодексінде оның атымен енгізілген. Кейбір қазіргі ғалымдар осы дәстүрлі авторлыққа келіседі, бірақ қазіргі уақытта бұл азшылық пікір. Оның қайтыс болған күні, орны және жағдайлары тарихи түрде расталмаса да, христиан дәстүрі бойынша Барнаба Кипрдің Саламис қаласында шейіт болған. Ол Кипр православие шіркеуінің негізін қалаушы ретінде танылады. Барнаба мерекесі 11 маусымда тойланады. Барнаба әдетте Ізгі хабарды жариялаушы Маркпен туысқан ретінде қарастырылады, себебі Колос 4-те қолданылған «анепсиос» термині «туысқан» деген мағынаны білдіреді. Православие дәстүрі бойынша, жетпіс шәкірттің бірі – Британиялық Аристобул Барнабаның інісі болған.
Barnabas ('/b//ɑr//n//ə//b//ə//s/; ; Βαρνάβας), born Joseph (Ἰωσήφ) or Joses (Ἰωσής), he and Paul the Apostle undertook missionary journeys together and defended Gentile converts against the Judaizers. They traveled together making more converts , and participated in the Council of Jerusalem Barnabas and Paul successfully evangelized among the "God fearing" Gentiles who attended synagogues in various Hellenized cities of Anatolia. Barnabas' story appears in the Acts of the Apostles, and Paul mentions him in some of his epistles. Tertullian named him as the author of the Epistle to the Hebrews, but this and other attributions are conjecture. The Epistle of Barnabas was ascribed to him by Clement of Alexandria and others in the early church and the epistle is included under his name in Codex Sinaiticus, the earliest extant manuscript of the complete New Testament. A few modern scholars concur with this traditional attribution but it is presently a minority view. Although the date, place, and circumstances of his death are historically unverifiable, Christian tradition holds that Barnabas was martyred at Salamis, Cyprus. He is traditionally identified as the founder of the Cypriot Orthodox Church. The feast day of Barnabas is celebrated on 11 June. Barnabas is usually identified as the cousin of Mark the Evangelist on the basis of the term "anepsios" used in Colossians 4, which carries the connotation of "cousin". Orthodox tradition holds that Aristobulus of Britannia, one of the Seventy Disciples, was the brother of Barnabas.
Атауы мен этимологиясы
Оның грек-еврей ата-анасы оны Жозеф деп атады (біздің заманымыздың мәтін түрі оны Ἰωσῆς, Iōsēs, 'Жозеф' деп, грекше нұсқасы 'Жозеф' деп атайды), бірақ ол жерін қалай сатқанын және ақшасын Иерусалимдегі елшілерге бергенін баяндағанда, Елшілердің істері кітабы елшілердің оны Барнаба деп атағанын айтады. (Соңындағы "с" грекше атау белгісі, ол арамей тілінде жоқ.) Елшілердің істері 4:36-дағы грекше мәтінде оның есімі υἱὸς παρακλήσεως, hyios paraklēseōs деп түсіндіріледі, яғни "көңіл көтерушінің ұлы" немесе "басқатырғыш ұлы". Бір теория бойынша, бұл арамей тіліндегі בר נחמה, бар нехма, яғни 'жайлылықтың ұлы' дегенді білдіреді. Тағы бір теория бойынша, ол еврей сөзі nabī (נביא, арамейше nebī) – "пайғамбар" деген мағынаны білдіреді. Сирия тіліндегі Киелі кітапта "пайғамбардың ұлы" деген сөз bara dbuya'a деп аударылған.
Киелі кітаптағы оқиғалар
Барнаба туралы көбінесе Елшілердің істері кітабында, яғни ертедегі христиан қауымының тарихында айтылады. Ол Пауылдың бірнеше хатында да кездеседі. Кипрлік леуілік Барнаба туралы Елшілердің істері кітабында алғаш рет Иерусалимдегі алғашқы христиан қауымының мүшесі ретінде айтылады. Ол өзінің жерін сатқан және түскен ақшаны қауымға берген. Антақиядағы яһуди емес адамдарға уағыздаудың табысты болуы Иерусалимдегі қауымды Барнабаны сол жерге жіберуге мәжбүр етті. Ол бұл жұмыстың өте үлкен және маңызды екенін сезіп, Пауылға (бұрын Саул деп аталған) көмектесу үшін Тарсқа барды. Пауыл онымен бірге Антақияға қайтып, сонда бір жыл бойы бірге қызмет етті. Осы мерзімнің соңында екеуі Иерусалимге (б.з. 44 жылы) Антақия шіркеуінен Яһудеядағы кедей христиандарға көмек көрсету үшін садақа жинап әкелді. Олар Барнабаның туысы немесе жүйесі Жохан Марқты да алып, Антақияға қайтып келді. Кейін Кипрге және Памфилия, Писидия және Ликаон аймандарының ірі қалаларына сапарлады. Кипр әкімі Сергий Пауылдың сенімі туралы айтқаннан кейін, Елшілердің істері 13:9 Барнабаның рухани серігін енді Саул емес, Пауыл деп, римдік атымен атады және бұрынғыдай "Барнаба және Саул" деп емес, "Пауыл және Барнаба" деп атауды бастады. Тек 14:14 тарауда ғана Барнаба қайтадан бірінші орынға ие болады, себебі Барнаба Иерусалимдегі қауыммен Пауылға қарағанда жақын байланыста болды. Пауыл сөзді шешендікпен қолдануда жақсы болғандықтан, Лүстралықтар оны Гермес, ал Барнабаны Зевс деп санады. Осы бірінші миссионерлік сапарынан Антақияға оралғаннан кейін, олар басқа ұлттардың қауыммен қарым-қатынасы туралы кеңес алу үшін Иерусалимге қайта жіберілді. Ғалаттықтарға арналған хат 2:11–13-те Пауыл былай дейді: «Кефа Антақияға келгенде, мен оған бетке қарсы қарсылық көрсеттім, өйткені оның дұрыс емес екені анық болды. Өйткені Яковтан келгендер келгенше, ол басқа ұлттықтармен бірге тамақ ішіп отырды, бірақ олар келген соң, ол кері тартып, сүндеттелгендерден қорқып, олардан бөлінді. Содан кейін басқа яһудилер де (осы екі жүзділікке қосылып) екі жүзділікке түсті, тіпті Барнаба да олардың екі жүзділігіне алданып, жолдан тайып кетті». Пауыл Барнабадан онымен бірге тағы бір сапарға шығуын өтінді. Барнаба Жохан Марқты алып кеткісі келді, бірақ Пауыл оған қарсы болды, себебі ол бұрынғы сапарда оларды тастап кеткен еді. Осы даудың нәтижесінде Пауыл мен Барнаба әртүрлі бағыттармен жүрді. Пауыл Сыйласты серігі ретінде алып, Сирия мен Кіликия арқылы саяхаттады, ал Барнаба Жохан Марқты алып Кипрге барды. Степанның өлтірілуінен туған қудалаудан қашқандардың кейбірі Антақияға келді, ол ерте христиан қауымының орталығына айналды. Барнабаның заманында Антақия шіркеуінің көп бөлігі саудагерлерден құралды және олар Иерусалимдегі кедей қауымға көмек көрсетті.
Шейіт болу
Жаңа Келісімнің канонынан тыс дамыған шіркеу дәстүрі көптеген қасиеттілердің шейіт болуын, оның ішінде Барнабаның шейіт болу туралы әңгімені сипаттайды. Бұл оқиғада Сирия мен Саламисқа келген еврейлердің Барнабаның уағыздаған жақсы жаңалықтарына қатты ашуланып, синагогта пікір таласып тұрғанда оған шабуыл жасап, сыртқа сүйреп шығып, ең қатыгез түрде азаптап, таспен өлтіргені айтылады. Оның туысы, осы қатыгездіктің куәгері болған Жохан Марк, оның денесін жасырын жерлеген. Оның таспен атқылау арқылы шейіт болғанына сенілсе де, Барнабаның істері деп аталатын апокрифтік кітапта оның мойнына арқан байланып, тек өртеуге әкелінетін жерге сүйрегені жазылған. Кипр шіркеуінің тарихында 478 жылы Барнаба Кипр архиепископы Антемиосқа түсінде көрініп, қабірінің орнын – қараб ағашының астында жатқан жерін көрсеткен. Ертесі күні Антемиос қабірді тауып, ішінде Барнабаның сүйегін және оның кеудесінде Матай ілтебісінің қолжазбасын тапты. Антемиос жақсы жаңалықты Константинопольдегі император Зенонға сыйлап, одан Кипрдің грек православие шіркеуіне артықшылықтар алды, атап айтқанда, Кипрдің грек архиепискобы шіркеу мерекелерінде киетін қызыл мантаны, императорлық жезді және қолтаңбасын қоятын қызыл сияны алды. Антемиос Барнабаның құрметті сүйегін қабірге жақын салынған шіркеуге орналастырды. Қазіргі шіркеу мен монастырь маңындағы қазба жұмыстары екі бос қабірі бар ертедегі шіркеуді ашты, олар қасиетті Барнаба мен Антемиосқа тиесілі деп есептеледі. Қасиетті Барнаба Кипртің қамқоршысы ретінде құрметтеледі. Ол сонымен қатар әлемнің көптеген жерлерінде, әсіресе Италияның Милан қаласында қамқоршы қасиетті саналады. Тенерифе аралында (Испания) қасиетті Барнаба тарихи тұста аралдың егістіктерін құрғақшылықтан қорғайтын және қорғаушы қасиетті ретінде, Нурсиялық қасиетті Бенедиктпен бірге, дұғаға шақырылған. Барнаба елшісі Англия шіркеуінде 11 маусымда еске алынады.
Milan in Italy. On the island of Tenerife (Spain), St. Barnabas was invoked in historical times as patron saint and protector of the island's fields against drought, together with St. Benedict of Nursia. Barnabas the Apostle is remembered in the Church of England with a festival on 11 June.
Басқа дереккөздер
Көптеген адамдар Барнабаның туысы Марқ, Жақсы Жаңалықты жазған Иоанн Марқ және Евангелист Марқ – бәрінің бір адам екенін ойлайды. Бірақ Псевдо-Ипполиттің "Мәсіхтің жетпіс елшісі туралы" еңбегінде олар үш түрлі адам ретінде тізілген. Онда Барнабаның өзі де жетпіс шәкірттің қатарында көрсетілген. Ипполиттің тізімінде Барнаба есімді екі адам бар: бірі (#13) Милан епископы, екіншісі (#25) Гераклея епископы болған. Бұл екеуінің бірі Киелі кітаптағы Барнаба болуы мүмкін. Біріншісі болуы ықтимал, себебі Ипполиттің нөмірлеуі маңыздылығын көрсетеді және Барнаба Милан апостолдық орындығын құрған деп есептеледі. Александриялық Климент те Барнабаны Лұқа Ізгі хабарында айтылған жетпіс шәкірттің бірі деп санайды. Басқа деректерде Барнабаның Рим мен Александрияға барғаны айтылады. "Клементтің мойындауында" (i, 7) ол Мәсіхтің өмір сүрген кезінде Римде уағыз айтқан деп суреттелген. Кипрліктер оның кейінгі қызметі мен шейіттік туралы дәстүрді 3 ғасырдан ертерек қалыптастырған жоқ. Орта ғасырларда Барнабаның елші болғаны туралы көп талқыланды.
Жазушылық деп саналатын жазбалар
Тертуллиан және басқа батыс жазушылары Еврейлерге арналған хаттың авторы Барнаба деп есептейді. Бұл римдік дәстүр болуы мүмкін – Тертуллиан көбінесе оған сүйенеді, – және Римде осы хаттың алғашқы оқырмандары болған болуы мүмкін. Қазіргі заманғы Киелі кітап зерттеушілері авторлығын белгісіз деп санайды, бірақ Барнаба басқалармен бірге ықтимал авторлардың бірі ретінде қарастырылады. "Тоғызыншы ғасырдағы Фотий өз замандастарының арасында Римдегі Климент, Барнаба немесе Лұқа Елшілердің істерін жазды ма, жоқ па, деген күмәнділігі болғанын айтады. Дегенмен, Фотий осы еңбекті Лукаға жатқызады". Ол сондай-ақ дәстүрлі түрде Барнабаның хатымен байланысты, алайда кейбір қазіргі ғалымдар хаттың 130 жылдары Александрияда жазылған болуы мүмкін деп санайды. V ғасырғы Decretum Gelasianum апокрифтік деп танылған еңбектердің қатарында Барнаба туралы Ілхабарды да көрсетеді; бірақ осы еңбектен нақты мәтін немесе цитата табылмаған. Сол атаумен жазылған тағы бір кітап – Барнабаның Ілхабары – орта ғасырдан кейінгі итальян және испан тілдеріндегі екі қолжазбада сақталған. Христиандық Евангелиялардың канондық нұсқаларына қайшы, және Иса туралы исламдық көзқарасқа сәйкес, Барнабаның кейінгі Ілхабарында Иса Құдайдың ұлы емес, пайғамбар және елші деп айтылады.
Барнабиттер
1538 жылы "Святой Павел діни қызметкерлері" (Clerici Regulares Sancti Pauli) деп ресми танылған католик діни ордені, Милан қаласының қабырғасы жанындағы ежелгі, ірі Сент-Барнаба монастырын өздерінің бас кеңсесі ретінде иеленді. Содан бері бұл орден халық арасында Барнабиттер деп белгілі болды.