Кіріспе
Бағавата (санскрит: भागवत, романша: Bhāgavata) дәстүрі, сондай-ақ Бхагаватизм деп аталады, Матура аймағына бастауын тірейтін ежелгі діни сектаны білдіреді. Р.С. Мажумдардың айтуынша, Бхагаватизм Вишнудың брахмандық дәстүрімен бірігуінен кейін б.з.б. II ғасырға қарай бүкіл Үндістанға тараған дәстүрге айналды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Бхагаватизм – Үндістандағы халықтық теистік қозғалыстың дамуымен байланысты, ол Ведизмнің элиталық құрбандық салтына қарамастан, бастапқыда Матура аймағындағы Вришни батыры Васудеваға табынуға бағытталды. Кейін ол Нараяна тұжырымына сіңіп, онда Кришна – свайам бхагаван ретінде қарастырылады. Кейбір тарихшылар Кришнаға табынудың б.з.б. I ғасырда пайда болғанын айтады. Алайда, Вайшнав дәстүрлері оны б.з.б. IV ғасырға жатқызады. Ерте Ведалық дереккөздерде айтылмағанмен, Бхагаватизмнің ерекшеліктері мен Бхагавата мектебінің монотеизм принциптері, Бхагавад-гитада сипатталғандай, Васудева Кришнаның Ведалық Вишнудың аватары емес, оның өзі – Жоғары Құдай екенін көрсетеді.
The Bhagavata (Sanskrit: भागवत, romanised: Bhāgavata) tradition, also called Bhagavatism, refers to an ancient religious sect that traced its origin to the region of Mathura. After its syncretism with the Brahmanical tradition of Vishnu, Bhagavatism became a pan Indian tradition by the second century BCE, according to R. C. Majumdar. Historically, Bhagavatism corresponds to the development of a popular theistic movement in India, departing from the elitist sacrificial rites of Vedism, and initially focusing on the worship of the Vrishni hero Vāsudeva in the region of Mathura. It later assimilated into the concept of Narayana where Krishna is conceived as svayam bhagavan. According to some historical scholars, worship of Krishna emerged in the 1st century BCE. However, Vaishnava traditionalists place it in the 4th century BCE. Despite the relative silence of the earlier Vedic sources, the features of Bhagavatism and the principles of monotheism of Bhagavata school, as described in the Bhagavad Gita, are viewed as an example of the belief that Vāsudeva Krishna is not an avatar of the Vedic Vishnu, but is the Supreme Being Himself.
Кришналық ұғымының анықтамасы
Тоғызыншы ғасырда Бхагаватизмнің жасы кем дегенде мың жылға жететін еді және Бхагавата Пурананы ұстанған көптеген түрлі топтар кездесетін. Гопалаға табынушылардың әртүрлі рулары жеке-жеке діни ағымдарға айналды. Дегенмен, осы топтардың арасындағы сенім мен амалдардың бірлігі Кришнаизм деген жалпы атаудың пайда болуына себеп болды. Бүгінде бұл діннің Үндістан шегінен тыс жерлерде де көптеген жақтастары бар. Вриндаван сияқты Кришнамен байланысты көптеген қасиетті орындар жыл сайын миллиондаған қажыларды тартып, Кришнаның жер бетіндегі өмірінен көріністерді қайта жасайтын діни мерекелерге қатыстырады. Кейбір адамдар ертедегі Бхагаватизмнің күшті және кең таралған Кришна дәстүрімен байытылып, адамдық сипаттамасы күшті болу арқылы өзгергенін айтады.
Бхагавата дәстүрінің алғашқы тарихы
Бхагаваттар өздерінің монотеистикалық құдайларына тән Пурсу атрибутын немесе атауын Санкхья философиясынан қабылдаған немесе бөліскен деп саналады. Бұл философия б.з.д. 4 ғасырдың соңында жасалды, және уақыт өте келе Кришна Васудеваның басты құдайына Нарайана сияқты басқа да есімдер берілді.
Екінші бастапқы кезең
Күн құсы Гаруданың Гелиодор бағанасындағы "Девадева" ("Құдайлардың құдайы") Васудевамен байланысы (б.з.д. 113 ж.) Бхагаваттың адам-құдайларға табынуы ежелгі Веда құдайы Вишнуді, Күн құдайы ретінде сіңіріп алғандығын көрсетеді. Сәл кейінірек Нагари жазуы да брахмандық Нараяна құдайдың Бхагаватизмге қосылғанын көрсетеді. Кейбіреулер Бхагавата дәстүрінің дамуының екінші кезеңінің ерекшелігі ретінде брахманизмнің сіңіру қабілетін айтады. Осы кезеңде Кришна Васудева Вишну құдайымен теңестірілген деп есептеледі, ал ол кейбіреулердің пікірінше, брахманизм пантеонына жатқан. Чандрагупта II-ден бастап Викрамадитья патшалары парама Бхагаваттар немесе Бхагавата Вайшнавтар деп белгілі болды. Бхагавата Пурана Бхагавата культінің толыққанды қағидаларын және философиясын қамтиды, онда Кришна Васудевамен бірігіп, Ведалық Вишну мен ғарыштық Хариден өтеді және бхактинің жоғары мақсатына айналады.
Тамилқамдағы бала асырап алу
Гупталардың құлдырауымен, Бағаватизм солтүстікте бұрынғыдай беделділігін жоғалтты, Вардана әулетінің Харша сияқты билеушілері Бағавата емес сенімдерді қабылдады. Бхагавата діні солтүстікте әлі де гүлдесе де, оның негізгі орталығы енді Ганг аңғары немесе Орталық Үндістан емес, Тамил еліне ауысты. Сол жерде Алварлардың күшті ықпалымен дін өркендеді, олар «тамил әндері арқылы бакті және Кришнаға құлшылық етуді негізгі принциптер етіп қабылдады». Бхагаватизм Деканға б.з.б. бірінші ғасырда енген. Силаппадикарам және басқа да көне тамил поэзиялары Мадура, Кавирипаддинам және басқа қалаларда Кришна мен оның інісіне арналған храмдар туралы айтады. Бхагаватизмнің оңтүстікте кең таралуын Бхагавата Пурана да куәландырады, онда Кали югасында Нараянаға адал құлшылық ететіндер, кейбір жерлерде сирек болса да, Тамрапарни, Критамала, қасиетті Кавери және батысқа қарай ағатын Перияр сияқты өзендермен суарылатын Дравида елінде көптеп табылады делінеді. Вишиштадвайта философиясының негізін салған Ямуначарьяның еңбектері «көне Бхагавата, Панчаратра немесе Сатвата діндерінің біршама өзгертілген және жүйеленген түрі» деп сипатталады. Алварлар Бхакти қозғалысының алғашқы қозғаушы күштерінің бірі болды, бұл индуистік жаңғыру қозғалысы Бхагавата философиясын оның бастапқы орнына қайта әкелді.
Әдебиеттік сілтемелер
Васудеваға сілтемелер ерте санскрит әдебиетінде де кездеседі. Тайттирия Араньяка (X, i, 6) оны Нараяна мен Вишнумен теңестіреді. Панини, шамамен б.з.д. 4 ғасыр, өзінің Аштадхьяи еңбегінде "Васудевака" сөзін Васудеваның бақтасы (имандысы) деп түсіндіреді. Веда дәуірінде Васудева мен Кришна бір құдайға айналды, немесе үш жеке құдай – Васудева Кришна, Кришна Гопала және Нараяна, барлығы Вишнумен байланыстырылды. Бұл Махабхаратаның бүгінгі күнге дейін жеткен редакциясы жазылған кезде болды. Гупта дәуіріндегі зерттеулер "Васудева – Бхагаваттар деп аталатын бір топ адамның табыну нысаны екенін нақты көрсетеді". Кейбір ғалымдардың пікірінше, Патанджали заманында Кришнаның Васудевамен теңестірілуі – Махабхасиядан алынған (жахана камсам кила васудевах) деген сөзге сүйене отырып, белгілі бір факт ретінде қабылданады. Бұл "ең алғашқы кезең б.з.д. VI-V ғасырларда, Панини кезінде қалыптасқан деп есептеледі, ол өзінің Аштадхьяи еңбегінде Васудевака сөзін Васудеваның бақтасы, адал жаны деп түсіндірді. Сондай-ақ, Васудева Кришнаға табынумен Бхагавата діні Үндістан тарихындағы Вайшнавизмнің бастауы болды деп саналады".
Басқа мағыналары
Соңғы уақытта бұл көбінесе Батыс Үндістандағы Вайшнавтардың белгілі бір тобына қатысты, олар өздерін "Бхагавата сампрадая" деп атайды. Бұл Рамануджачарьяның және басқа да йога мектептерінің жақтастары арасында жиі қолданылатын амандасу. Сонымен қатар, бұл буддалық ұғымды да білдіруі мүмкін.