Орта ғасырдағы Бхакти қозғалысы

Кіріспе

Ортағасырлық индуизмдегі діни қозғалыс

Бхакти қозғалысы – ортағасырлық индуизмдегі маңызды діни қозғалыс болды, ол құтқарылуға жету үшін адалдық жолын қолдану арқылы қоғамның барлық топтарына діни реформалар әкелуді мақсат етті. Бұл қозғалыс біздің заманымыздың 6-шы ғасырында Тамилакамда басталып, Вайшнава Альварлары мен Шайва Наяндардың өлеңдері мен үйретпелері арқылы танымал болды, содан кейін солтүстікке тарады. 15-шы ғасырдан бастап Шығыс және Солтүстік Үндістанды қамтыды, 15-17-шы ғасырлар аралығында ең жоғары деңгейіне жетті. Бхакти қозғалысы түрлі құдайлар мен құдайшалардың айналасында аймақтық ерекшеліктермен дамыды, ал кейбір кіші секталары Вайшнавизм (Вишну), Шайвизм (Шива), Шактизм (Шакти құдайшалары) және Смартизм болды. Бхакти қозғалысы халыққа жететіндей жергілікті тілдерде уағыз айтты. Көптеген ақындар мен әулиелер бұл қозғалысқа үлкен үлес қосты, олар двайтаның теистік дуализмінен бастап адвайта Ведантаның абсолюттік монизіміне дейінгі философиялық көзқарастарды жақтады. Бұл қозғалыс индуизмдегі маңызды әлеуметтік реформа ретінде қарастырылады, себебі ол адамның тегіне немесе жынысына қарамастан, руханилыққа жеке бағытталған балама жол ұсынды. Қазіргі заманғы ғалымдар Бхакти қозғалысының реформа немесе қарсылық болғандығына күмән келтіреді. Олардың пікірінше, Бхакти қозғалысы – ежелгі Веда дәстүрлерін жаңарту, қайта өңдеу және жаңа контекстке енгізу болды.

Терминология

Санскрит тіліндегі бхакти сөзі "бөлшеу, бөлісу, қатысу, бірге болу, тиесілі болу" мағынасын беретін бхадж түбірінен туындаған. Бұл сөз сондай-ақ "бір нәрсеге деген берілу, сүйіспеншілік, құрмет, сенім немесе махаббат, ғибадат ету, рухани немесе діни принцип ретінде құтқарылу жолы" деген мағыналарды да білдіреді. Бхакти терминінің мағынасы Камаға ұқсас болғанымен, одан ерекшеленеді. Кама эмоционалды байланыс, кейде сезімталдық пен эротикалық махаббатты білдіреді. Ал бхакти, керісінше, рухани болып табылады – діни ұғымдар мен принциптерге деген сүйіспеншілік пен адалдық, ол сезім мен ой-қиянатты бірге қамтиды. Карен Печелис бхакти сөзін сыни ойсыз эмоция ретінде емес, адал қатысым ретінде түсіну керек дейді. Хиндуизмдегі бхакти қозғалысы орта ғасырларда бір немесе бірнеше құдайлар мен құдайшаларға негізделген сүйіспеншілік пен діни ұғымдарға берілгендікке байланысты пайда болған идеялар мен қатынастарды білдіреді. Бхакти қозғалысы касталық жүйеге қарсы уағыздарын халыққа жеткізу үшін жергілікті тілдерде жариялады. Бхактимен шұғылданатын адам бхакта деп аталады.

Бхагавад-гита

Бхагавад-гита – б.з.д. 5-2 ғасырларда жазылған Ведалық кітап. Ол рухани бостандық пен құтылудың үш жолының бірі ретінде бхакти-марганы (сенім/соққандық жолы) ұсынады, ал қалған екеуі – карма-марга (іс-қимыл жолы) және джнана-марга (білім жолы). "Бхагавад-гитаның" 6.31-6.47 аяттарында Кришна (Вишнудың бейнесі), барлық нәрсенің бастауы, бхакти-йога мен махаббатқа толы соққандықты жоғары рухани жетістіктерге жетудің бір жолы ретінде сипаттайды.

Тамилдер жеріндегі алғашқы даму

Бхакти қозғалысы VII-VIII ғасырларда Тамилаккада пайда болды және біраз уақыт бойы Оңтүстік Үндістанда ықпалды болды. Екінші мыңжылдықта бхактидің екінші толқыны солтүстікке қарай Карнатакаға (шамамен 12 ғасыр) тарады және 15 ғасырда Ассам, Бенгалия және Солтүстік Үндістанда кеңінен қабылдауға ие болды. Броккингтонның сөзінше, алғашқы тамилдік бхакти қозғалысы "құдай мен бақуырлының жеке қарым-қатынасымен" және "құдайдың инаят-шапағатын сезіну арқылы туған терең эмоционалдық тәжірибемен" сипатталды. Олар ең алдымен жеке Құдайға деген махаббатты насихаттады, бұл сонымен қатар, адамдарға деген сүйіспеншілікте де көрінеді. Олар өздерінің құдайларына мадақтау гимндерін жазып, әндейтін, сонымен қатар әлеуметтік топтардың көптеген өкілдері, тіпті шудралардың арасынан да шықты. Осы ақындар-әулиелер Шри-Вайшнава және Шайва-Сиддханта дәстүрлерінің тірегіне айналды. Алварлар, яғни сөзбе-сөз "Құдайға дендеп батқандар", Вишнуны мадақтаған Вайшнава ақындары-әулиелері болды және ол жерден осы жерге саяхаттап, жырларын орындады. Алварлар сияқты, Шива наяндар да бхакти ақындары-әулиелері еді. Алпыс үш наянар ақынының Шиваға арналған гимндерінен құралған Тирумурай, Шайвалықтағы маңызды кітаптардың біріне айналды. Ақындардың көшпелі өмір салты храмдар мен қасиетті орындар құруға және Шиваға байланысты рухани идеяларды таратуға көмектесті. Тамилдің ертедегі Шива бхакти ақындары бүкіл Үндістанда құрметке ие болған индуистік мәтіндерге әсер етті.

Екінші мыңжылдықта бүкіл Үндістанға таралған

Тамил бхакти әулиелері мен кейінгі солтүстік Бхакти көшбасшыларының ықпалы 18 ғасырдың CE соңына қарай бхакти поэзиясы мен идеяларын бүкіл Үнді субконтинентіне таратуға көмектесті. Алайда, тамил тілінде сөйлейтін аймақтардан тыс жерлерде бхакти қозғалысы әлдеқайда кейінірек, көбінесе екінші мыңжылдықта келді. Мысалы, каннада тілінде сөйлейтін аймақтарда (қазіргі Карнатака сияқты) бхакти қозғалысы 12 ғасырда Басава мен оның Шайвиттік Лингяят қозғалысының пайда болуымен келді. Олар таптық айырмашылықтарды және Ведалардың билігін толығымен қабылдамауымен, әйелдердің діни теңдігін насихаттауымен және олар әрқашан мойындарында алып жүретін кішкентай лингаға табынуға баса назар аударғандығымен танымал болды. Бхакти қозғалысындағы тағы бір маңызды каннада тұлғасы - Мадхвачарья (шамамен 12-13 ғасырлар), Ведантаның ұлы және пәлсапалы ғалымы, дуализм теологиясын (Двайта Веданта) насихаттаған. Сол сияқты, Одишадағы Бхакти қозғалысы (Джаннамисрита бхакти немесе Дадхья Бхакти деп аталады) 12 ғасырда басталды. Оған әртүрлі ғалымдар, соның ішінде Джаядева (XII ғасырдағы "Гита Говинданың" авторы) кірді және ол көп ұзамай XIV ғасырда жаппай қозғалысқа айналды. Баларма Даса, Ащытананда, Жасұбанта Даса, Ананда Даса және Жағнанната Даса сияқты тұлғалар Одишаның барлық жерінде қоғамдық жиналыстар арқылы бақти уағыздады. Жағанатха - Одишадағы батылдық қозғалысының орталығы болды және қазір де солай болып табылады. Бхакти қозғалыстары солтүстікке де тарады, әсіресе 15-16 ғасырларда солтүстік бахти йогасының гүлденуі кезінде. Солтүстік бхакти тұлғаларының ең ертеңі, бәлкім, Вриндаванға көшіп келген Андхра-Прадештен шыққан брахман Нимбаркачарья (шамамен 12 ғасыр) болған шығар. Ол Рамануджаға ұқсас теологияны қорғады, оны Бхедабеда (айырмашылық және бірлік) деп атады. Солтүстік аймақтағы басқа да маңызды бхакттар арасында Намдев (1270-1350), Рамананда және Экнат (1533-99) бар. Тағы бір маңызды оқиға - ислам, Нафтық дәстүр және Вайшнавизм дінінен шыққан Сант Мат қозғалысының өрлеуі болды. Осыдан 15 ғасырдың танымал әулиесі Кабир пайда болды. Кабирдің хинди поэзиясы белгілі, ол сыртқы дінді жоққа шығарып, ішкі тәжірибені қолдаған. Ол қайтыс болғаннан кейін оның ізбасарлары "Кабир пантасын" құрды. Гиндуизм мен ислам діндеріне негізделген Sant Mat bhakti фондымен бөлісетін ұқсас қозғалысты Сикхизмнің алғашқы Гурусы Гуру Ннак (1469-1539) құрды. Бенгалияда Вайшнавтық құлшылық әндерінің ең танымал композиторы Кандидас (1339-1399) болды. Ол бенгалдың танымал "вайшнав сахаджа" қозғалысында аталып өтті. Солтүстік индуистік бакттық дәстүрлердің ең ықпалдысы - Бенгалиядағы Чайтанья Махапрабхудің (1486-1534) Кришнаиттік Гаудия Вайшнавизмі. Кейіннен Чайтанья бенгалдық вайшнавтар үшін Кришнаның өзі аватарасы ретінде танылды. Кейбір ғалымдар бхакти қозғалысының Үндістанда 2-мыңжылдықта тез таралуы исламның келуіне және одан кейінгі Үндістанда исламдық билікке және индус-мұсылмандық қақтығыстарға жауап ретінде болды деп мәлімдейді. Бұл пікірге кейбір ғалымдар қарсылық білдіреді, Реха Панде жергілікті тілде экстаздық бхакти әндерін айту Мұхаммедтің тууынан бұрын Оңтүстік Үндістанда дәстүр болған деп мәлімдейді. Ал басқа ғалымдар мұсылмандық шабуылдар, олардың Оңтүстік Үндістандағы индуистік Бхакти ғибадатханаларын жаулап алуы және жергілікті тұрғындардан сыбызғы сияқты музыкалық аспаптарды тартып алуы / балқытуы 18-ғасырда ән айтудың Бхакти дәстүрінің кейіннен көшірілуі немесе жойылуына себеп болды деп мәлімдейді. Венди Донигердің айтуынша, Үндістанға келген кездегі исламның "Құдайға бағыну" күнделікті іс-әрекеттері Бхакти қозғалысының табиғатына әсер еткен болуы мүмкін және 15-ші ғасырдан бастап Үндістанда Сикхизм, Христиандық және Джайнизм сияқты басқа діндер де осындай әсер еткен болуы мүмкін. Клаус Виц, керісінше, Бхакти қозғалысының тарихы мен табиғатын индуизмнің Упанишадикалық және Веданталық негіздеріне сүйенеді. Ол "Бакти" қозғалысының барлық ақындарында "Упанишадизм ілімдері негіз болмаса да, барлық жерде кең таралған субстрат болып табылады. Бұл жерде батыста кездеспейтін жағдай бар. Жоғарғы даналық негізінен теистік емес және тәуелсіз даналық дәстүрі ретінде қабылдануы мүмкін (Ведаға тәуелді емес), ол ең жоғары деңгейлі бхактимен және ең жоғары деңгейлі Құдайды танумен біріктірілген көрінеді".

The influence of the Tamil bhakti saints and those of later northern Bhakti leaders ultimately helped spread bhakti poetry and ideas throughout all the Indian subcontinent by the 18th century CE. However, outside of the Tamil speaking regions, the bhakti movement arrived much later, mostly in the second millennium. For example, in Kannada speaking regions (roughly modern Karnataka), the bhakti movement arrived in the 12th century, with the emergence of Basava and his Shaivite Lingayat movement, who were known for their total rejection of caste distinctions and the authority of the Vedas, their promotion of the religious equality of women, and their focus on worshipping a small lingam that they always carry around their necks (as opposed to images in temples run by elite priesthoods). Another important Kannada figure in the bhakti movement was Madhvacharya (c. 12 13th centuries), a great and prolific scholar of Vedanta, who promoted the theology of dualism (Dvaita Vedanta). Similarly, the Bhakti movement in Odisha (known as Jñanamisrita bhakti or Dadhya Bhakti) also began in the 12th century. It included various scholars including Jayadeva (the 12th century author of the Gita Govinda) and it had soon become a mass movement by the 14th century. Figures like Balarama Dasa, Achyutananda, Jasobanta Dasa, Ananta Dasa and Jagannatha Dasa preached Bhakti through public sankirtans across Odisha. Jagannath was and remains the center of the Odisha bhakti movement. The Bhakti movements also spread to the north later, particularly during the flowering of northern bhakti yoga of the 15th and 16th centuries. Perhaps the earliest of the northern bhakti figures was Nimbārkāchārya (c. 12th century), a brahmin from Andhra Pradesh who moved to Vrindavan. He defended a similar theology to Ramanuja, which he called Bhedābheda (difference and non difference). Other important northern bhaktas include Nāmdev (c. 1270 1350), Rāmānanda, and Eknath (c. 1533 99). Another important development was the rise of the Sant Mat movement, which drew from Islam, Nath tradition, and Vaishnavism, from arose which the famous 15th century saintKabir arose. Kabir is known for Hindi poetry, which expresses a rejection of external religion in favor of inner experience. After his death, his followers founded the Kabir panth. A similar movement sharing the same Sant Mat bhakti background that drew on both Hinduism and Islam, was founded by the Guru Nānak (1469 1539), the first Guru of Sikhism. In Bengal, the most famous composer of Vaishnava devotional songs was Candīdās (1339–1399). He was celebrated in the popular Bengali Vaishnava Sahajiya movement. One the most influential of the northern Hindu Bhakti traditions was the Krishnaite Gaudiya Vaishnavism of Chaitanya Mahaprabhu (1486–1534) in Bengal. Chaitanya eventually came to be seen by the Bengali Vaishnavas as an avatara of Krishna himself. Some scholars state that the Bhakti movement's rapid spread in India in the 2nd millennium was in part a response to the arrival of Islam and subsequent Islamic rule in India and Hindu Muslim conflicts. This view is contested by some scholars, with Rekha Pande stating that singing ecstatic bhakti hymns in local language was a tradition in south India before Muhammad was born. Yet other scholars state that Muslim invasions, their conquering of Hindu Bhakti temples in south India and seizure/melting of musical instruments such as cymbals from local people, was in part responsible for the later relocation or demise of singing Bhakti traditions in the 18th century. According to Wendy Doniger, the nature of Bhakti movement may have been affected by the "surrender to God" daily practices of Islam when it arrived in India. and other religions in India from the 15th century onwards, such as Sikhism, Christianity, and Jainism. Klaus Witz, in contrast, traces the history and nature of the Bhakti movement to the Upanishadic and the Vedanta foundations of Hinduism. He writes, that in virtually every Bhakti movement poet, "the Upanishadic teachings form an all pervasive substratum, if not a basis. We have here a state of affairs that has no parallel in the West. Supreme Wisdom, which can be taken as basically non theistic and as an independent wisdom tradition (not dependent on the Vedas), appears fused with the highest level of bhakti and with the highest level of God realization."

Негізгі сандар

Бхакти қозғалысы аймақтық тілдерде, әсіресе құлшылық өлеңдері мен музыка түрінде индуистік әдебиеттің өршуіне куә болды. Бұл әдебиетке Альварлар мен Наянарлардың жазбалары, Андал, Гусаинжи, Ганнананд, Рашхан, Равидас, Жаядева Госвами, Шанкардев, Валлабха Ачарья, Нарсинх Мехта, Гангасати сияқты әулиелердің өлеңдері мен Чайтанья Махапрабху сияқты қасиеттілердің ілімдері кіреді. Алайда, Ассамдағы Шанкарадеваның жазбаларында тек аймақтық тілге ғана мән берілмей, сонымен қатар Браджавали деп аталатын жасанды әдеби тілдің дамуына да себеп болды. Браджавали ортағасырлық Маитили мен Ассам тілінің үйлесімі. Бұл тіл жергілікті тұрғындар үшін түсінікті болды, бұл Бхакти қозғалысының барлық халықты қамту шақыруына сәйкес келді, бірақ ол өзінің әдеби стилін сақтады. Видьяпати Браджабули деп аталатын осыған ұқсас тілді танымал етті, оны ортағасырлық дәуірде Одишадағы және қайта өрлеу кезеңінде Бенгалиядағы бірнеше жазушылар қабылдады. Бұл жазушылар теократиялық дуализмнен, білікті нондуализмнен және абсолюттік монизмнен бастап философиялық ұстанымдардың кең спектрін жақтады. Сонымен қатар, "Рамаяна" кітабын алғаш рет индо-арий тіліне Мадхава Кандали аударды, ол оны Ассам тіліне "Саптаканда Рамаяна" деп аударды. Шандилья мен Нарадаға екі Бхакти мәтіні, Шандилья Бхакти Сутрасы мен Нарада Бхакти Сутрасы жатқызылған, бірақ қазіргі ғалымдар оларды 12 ғасырда жазылған деп санайды.

Теология

Индуизмнің Бхакти қозғалысы құдайлық (Брахман) табиғатын бейнелеудің екі жолын көрді – Ниргуна және Сагуна. Ниргуна Брахман – формасыз, қасиеттері мен сапалары жоқ түпкілікті шындықтың түсінігі. Сагуна Брахман, керісінше, форма, қасиеттер мен сапалармен бірге ойластырылып, дамытылды. Бұл екі көзқарас тиісінше, ежелгі пантеистикалық формасыз және теистік дәстүрлердегі параллельдіктермен байланысты және олар Бхагавад-гитадағы диалогта көрініс береді. Бұл екеуін екі түрлі көзқарас тұрғысынан қарағанда бір Брахман деп қарастыруға болады: даналыққа (джьяна) бағытталған нысансыз жағдай және махаббатқа бағытталған нысанды жағдай. Ниргуна бхакти поэзиясы көбінесе джнанаға, ал Сагуна бхакти поэзиясы махаббатқа (према) бағытталған. Бхактиде өзара сүйіспеншілік пен берілгендік басты орынға қойылады, онда адал адам Құдайды жақсы көреді, ал Құдай да адал адамды жақсы көреді. Джин Фаулер Бхакти теологиясының негізінде жатқан Ниргуна мен Сагуна Брахман ұғымдары, Веданта мектептерінің идеяларымен, әсіресе Ади Шанкараның (8-ғасыр) Адвайта Ведантасымен (абсолютті екіліксіздік / монизм), Рамануджаның (12-ғасыр) Вишиштадвайта Ведантасымен (бірлік пен алуан түрлілікті білдіретін білікті екіліксіздік) және Мадвачарьяның (шамамен 12-13-ғасыр) Двайта Ведантасымен (Құдай мен атман арасындағы нақты екіліксіздік) тереңдеп дамығанын айтады. Дэвид Лорензеннің сөзіне қарағанда, Ниргуна Брахманға деген бхакти идеясы ғалымдарды қызықтырды, себебі ол "қасиеттері жоқ, тіпті анықталған тұлғасы жоқ Құдайға деген шын жүректен шыққан берілгендікті" ұсынады. Осылайша, бұл екі түрлі жол, тіпті Бхакти қозғалысында да, Құдайды елестетудің балама жолдары болды. Бхактидің Ниргуна және Сагуна формаларын 12-ші ғасырдағы екі трактаттан табуға болады: Сандилия Бхакти Сутра және Нарада Бхакти Сутра. Сандилия Ниргуна бхактиге, ал Нарада Сагуна бхактиге бейім.

Сева, дана және қоғамдық асханалар

Бхакти қозғалысы ерікті әлеуметтік көмектің жаңа түрлерін енгізді, мысалы, Сева (қызмет, мысалы, ғибадатханаға, гуру мектебіне немесе қоғамдық құрылысқа), дана (қайырымдылық) және тегін ортақ тағамдық қоғамдық асханалар. Қоғамдық асхана тұжырымдарының ішінде Нанак ұсынған вегетариандық Гуру ка Лангар уақыт өте келе бекіген институтқа айналды, ол Солтүстік-Батыс Үндістаннан басталып, сикх қауымдастықтары бар жерге тарады. Даду Даяль сияқты басқа да әулиелер осыған ұқсас әлеуметтік қозғалысты қолдады, бұл қауым барлық тірі жандарға қатысты Ахимсаға (бейбітшілікке), әлеуметтік теңдікке, вегетариандық асханаға және өзара әлеуметтік қызмет принциптеріне сенді. Үндістанның Бхакти храмдары мен матхалары (һинд монастырьлары) табиғи апаттан зардап шеккендерге көмек көрсету, кедейлер мен маргиналды шаруаларға көмектесу, қоғамдық еңбек ұйымдастыру, кедейлерге тамақ беру, кедей балаларға тегін жатақханалар ұйымдастыру және халықтық мәдениетті дамыту сияқты әлеуметтік функцияларды қабылдады.

Джайнизм

Бхакти түрлі джайналық ағымдарда кең таралған дәстүр, онда білімді Тиртханкаралар (Джиналар) және адам гурулары жоғары жандар саналады және оларға құрбандықтар, әндер мен Арати дұғалары арналып, құрмет көрсетіледі.

Буддизм

Ғалымдар буддизм мен джайнизм сияқты теистік емес үнді дәстүрлерінде ортағасырлық дәуірдегі бхакти дәстүрлерінің болғанын хабарлады, онда адалдық пен дұға рәсімдері ағарту алған гуруға, негізінен Будда мен Джина Махавираға, сондай-ақ басқаларына арналған. Карел Вернер Бхаттидің (пали тілінде Бхакти) Теравада буддизмінде маңызды практика болғанын атап көрсетіп, «Буддизмде терең адалдық немесе бхакти / Бхатти бар екеніне күмән жоқ және оның бастаулары ең ерте заманнан бері қалыптасқан» деді.

Сикхизм

Кейбір ғалымдар сикхизмді Үндістан дәстүрлерінің Бхакти сектасы деп атайды. Сикхизмде «ниргуни Бхакти» – гуналары (сапалары немесе формалары) жоқ құдайға деген адалдыққа баса назар аударылады, бірақ ол құдайдың ниргуни және сагуни формаларын қабылдайды. Сикхтердің қасиетті кітабы «Гуру Грант Сахиб» сикх гуруларының гимндерін, он үш индус бхагаттарының және екі мұсылман бхагаттарының шығармаларын қамтиды. «Гуру Грант Сахибке» гимндері енгізілген бхагаттардың кейбіреуі Гуру Нанак дүниеге келгенге дейін өз идеяларын уағыздаған Бхакти ақындары болды. Кітапқа гимндері енгізілген он үш индус бхагаты – Бхакти қозғалысының ақын-ғибраткерлері, олардың ішінде Намдев, Пипа, Равидас, Бени, Бхихан, Дханна, Джаядева, Парман, Садхана, Саин, Сурдас, Трилочан болса, екі мұсылман бхагаты – Кабир және суфи қасиетті Фарид еді. Сикх кітабындағы 5894 гимннің көп бөлігі сикх гуруларынан, ал қалғаны бхагаттардан алынған. Сикх емес бхагаттардың «Гуру Грант Сахибте» ең көп үлес қосқандары – Бхагат Кабир (292 гимн), Бхагат Фарид (134 гимн) және Бхагат Намдев (60 гимн). Сикхизм Бхакти қозғалысының ықпалында болғанымен және Бхакти ақындарының гимндерін қамтығанымен, ол Бхакти қозғалысының жалғасы емес. Мысалы, сикхтер Бхакти қасиеттілері Кабир мен Равидастың кейбір көзқарастарымен келіспейді. Джон Мейледтің айтуынша, ол Бхакти – ең маңызды құлшылық формасы. Нама симран – құдайды түйсіну – сикхизмдегі маңызды Бхакти практикасы. Гуру Арджан «Сукмани Сахиб» кітабында шынайы діннің Құдайға деген сүйіспеншілікке негізделгенін айтқан. Сикхтердің қасиетті кітабы «Гуру Грант Сахиб» сикхтерге үнемі Бхакти жасау туралы ұсыныстар береді. Сикх кітабында құлшылыққа қатысты көптеген өлеңдер бар. Мысалы: «Олар күні-түні мәңгілік шаттықта болады; құлымыз Нанак, олар күні-түні Раббының мақтауын айтады. Шынайы Гурудың сикхімін деп санаған адам таңертең ерте тұрып, Раббының есімін еске алады. Ерте тұрғаннан кейін, ол суға шомылып, нәрлі судан тазарады. Гурудың нұсқауларын орындап, Раббының есімін, Хар, Хар деп айтады. Барлық күнәлар, жамандықтар мен теріс пікірлер жойылады». (Шри Гуру Грант Сахиб, 305(16)–306(2)). Үндістанның Пенджаб аймағынан тыс, Махараштра мен Бихардағы сияқты кейбір сикх секталары Гурдварда шамдармен Арти жасауды қабылданды. Арти және құлшылық дұғалары Равидасия сектасында да кездеседі, ол бұрын сикхизмнің бір бөлігі болған.

Some scholars call Sikhism a Bhakti sect of Indian traditions. In Sikhism, "nirguni Bhakti" is emphasised – devotion to a divine without Gunas (qualities or form), but it accepts both nirguni and saguni forms of the divine. The Guru Granth Sahib, the scripture of the Sikhs, contains the hymns of the Sikh gurus, thirteen Hindu bhagats, and two Muslim bhagats. Some of the bhagats whose hymns were included in the Guru Granth Sahib, were bhakti poets who taught their ideas before the birth of Guru Nanak – the first of Sikh Guru. The thirteen Hindu bhagats whose hymns were entered into the text, were poet saints of the Bhakti movement, and included Namdev, Pipa, Ravidas, Beni, Bhikhan, Dhanna, Jayadeva, Parmanand, Sadhana, Sain, Surdas, Trilochan, while the two Muslim bhagats were Kabir and Sufi saint Farid. Most of the 5,894 hymns in the Sikh scripture came from the Sikh gurus, and rest from the Bhagats. The three highest contributions in the Sikh scripture of non Sikh bhagats were from Bhagat Kabir (292 hymns), Bhagat Farid (134 hymns), and Bhagat Namdev (60 hymns). While Sikhism was influenced by Bhakti movement, and incorporated hymns from the Bhakti poet saints, it was not simply an extension of the Bhakti movement. Sikhism, for instance, disagreed with some of the views of Bhakti saints Kabir and Ravidas. He taught, states Jon Mayled, that the most important form of worship is Bhakti. Nam simran – the realisation of God – is an important Bhakti practice in Sikhism. Guru Arjan, in his Sukhmani Sahib, recommended the true religion is one of loving devotion to God. The Sikh scripture Guru Granth Sahib includes suggestions for a Sikh to perform constant Bhakti. Refn|group=note|The Sikh scripture includes many verses on devotional worship. For example,They remain in ecstasy forever, day and night; O servant Nanak, they sing the Glorious Praises of the Lord, night and day. One who calls himself a Sikh of the Guru, the True Guru, shall rise in the early morning hours and meditate on the Lord's Name. Upon arising early in the morning, he is to bathe, and cleanse himself in the pool of nectar. Following the Instructions of the Guru, he is to chant the Name of the Lord, Har, Har. All sins, misdeeds and negativity shall be erased. ( )– Sri Guru Granth Sahib, 305(16)–306(2)

Some Sikh sects outside the Punjab region of India, such as those found in Maharashtra and Bihar, practice Aarti with lamps in a Gurdwara. Arti and devotional prayer ceremonies are also found in Ravidassia sect, previously part of Sikhism.

Қазіргі заманғы зерттеулер

Қазіргі ғалымдар 19-шы және 20-шы ғасырлардың басындағы Үндістандағы Бхакти қозғалысы туралы теориялардың, оның шығу тегі, мәні және тарихының дұрыстығына күмән келтіреді. Печилис өзінің "Бхакти қозғалысы" атты кітабында мысалы, былай деп жазады: Мадлен Биардо және Джинн Миллер сияқты ғалымдар Бхакти қозғалысының реформа да, кенеттен пайда болған жаңалық та емес, Ведаларда, Бхагавад-гитаның Бхакти Марга ілімдерінде, Катха-Упанишад пен Шветашватара-Упанишадта кездесетін идеялардың жалғасы және көрінісі екенін айтады. Джон Страттон Хоули Бхакти қозғалысының шығу тегі туралы ескі теорияға және "оңтүстіктен солтүстікке қозғалыс туралы әңгімеге" күмән келтіретін жаңа зерттеулерді сипаттайды, содан кейін қозғалыстың бірнеше шығу тегі болғанын, солтүстік Үндістандағы Бриндванды тағы бір орталық ретінде атап көрсетеді. Хоули үнді ғалымдары арасындағы пікір талас пен келіспеушіліктерді сипаттайды, Хегденің "Бхакти қозғалысы реформа болды" деген пікірінің Бхакти әдебиетінен таңдап алынған әндерге сүйенгенін айтады. Ол, егер Басава сияқты бір автордың барлық шығармалары мен тарихи контексті ескерілсе, онда реформаның қажеті де, өзі де болмайды дейді. Шелдон Поллок Бхакти қозғалысының брахмандар мен жоғарғы касталарға, сондай-ақ санскрит тіліне қарсы көтеріліс емес екенін айтады, себебі Бхакти қозғалысының көптеген көрнекті ойшылдары мен алғашқы жақтастары брахмандар мен жоғарғы касталардан шыққан, ал ерте және кейінгі Бхакти поэзиясы мен әдебиетінің көп бөлігі санскрит тілінде жазылған. Поллоктың сөзіне қарағанда, біздің заманымыздың 1-ші мыңжылдығындағы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ежелгі Хиндуизмдегі Бхакти үрдістерінің дәлелдері, мысалы, Камбоджа мен Индонезияда, Веда дәуірі белгісіз болған және жоғары таптағы тамил Хинду абыройы мен саудагерлері Хиндуизмнің Бхакти идеяларын енгізген жерлерде, Бхакти қозғалысының тамыры мен мәні негізінен рухани және саяси ізденістерден туындағанын көрсетеді. Джон Гай Хинду храмдары мен 8-шы ғасырға жататын қытай жазуларында тамил саудагерлері туралы мәліметтер бар екенін, олардың Бхакти мотивтерін қытай сауда қалаларында, әсіресе Кайюань храмында (Quanzhou) көрсеткенін айтады. Карен Печилис ғалымдардың Бхакти қозғалысы үшін "радикалды өзгешелік, монотеизм және ортодоксияны реформалау" туралы ескі қағидалар мен тілді жиірек тастап жатыр деп мәлімдейді. Көптеген ғалымдар қазір ортағасырлық Үндістандағы Бхактидің пайда болуын Веда дәстүрлерінің орталық тақырыптарын қайта жаңғырту, қайта өңдеу және жаңа контекстке енгізу ретінде сипаттайды.

Contemporary scholars question whether the 19th and early 20th century theories about the Bhakti movement in India, its origin, nature, and history are accurate. Pechilis in her book on Bhakti movement, for example, states:

Madeleine Biardeau states, as does Jeanine Miller, that Bhakti movement was neither reform nor a sudden innovation, but the continuation and expression of ideas to be found in Vedas, Bhakti Marga teachings of the Bhagavad Gita, the Katha Upanishad and the Shvetashvatara Upanishad. John Stratton Hawley describes recent scholarship which questions the old theory of Bhakti movement origin and "story of south moves north", then states that the movement had multiple origins, mentioning Brindavan in north India as another center. Hawley describes the controversy and disagreements between Indian scholars, quotes Hegde's concern that "Bhakti movement was a reform" theory has been supported by "cherry picking particular songs from a large corpus of Bhakti literature" and that if the entirety of the literature by any single author such as Basava is considered along with its historical context, there is neither reform nor a need for reform. Sheldon Pollock writes that the Bhakti movement was neither a rebellion against Brahmins and the upper castes nor a rebellion against the Sanskrit language, because many of the prominent thinkers and earliest champions of the Bhakti movement were Brahmins and from upper castes, and because much of the early and later Bhakti poetry and literature was in Sanskrit. Further, states Pollock, evidence of Bhakti trends in ancient southeast Asian Hinduism in the 1st millennium CE, such as those in Cambodia and Indonesia where Vedic era is unknown, and where upper caste Tamil Hindu nobility and merchants introduced Bhakti ideas of Hinduism, suggest the roots and the nature of Bhakti movement be primarily spiritual and political quest instead of the rebellion of some form. John Guy states that the evidence of Hindu temples and Chinese inscriptions from the 8th century CE about Tamil merchants, presents Bhakti motifs in Chinese trading towns, particularly the Kaiyuan Temple (Quanzhou). Scholars increasingly are dropping, states Karen Pechilis, the old premises and the language of "radical otherness, monotheism and reform of orthodoxy" for Bhakti movement. Many scholars are now characterizing the emergence of Bhakti in medieval India as a revival, reworking, and recontextualization of the central themes of the Vedic traditions.