Тимоти Райт Мейсон: Нацистік Германия та әлеуметтік тарих сарапашысы

Кіріспе

Нацистік Германияның ағылшын тарихшысы (1940–1990)

Тимоти Райт Мейсон (2 ақпан 1940 – 5 наурыз 1990) – нацистік Германияның ағылшын марксистік тарихшысы. Ол «Тарих шеберханасы» журналының негізін қалаушылардың бірі және Үшінші рейхтің әлеуметтік тарихы саласында мамандық алған. Ол «саясаттың басымдығы» тұжырымын қорғады, яғни нацистік үкімет «[Германия] экономикалық билеуші топтарының ықпалынан күшейе түскен тәуелсіздікке ие болды» деп санайтын. Сондай-ақ, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың Германия ішіндегі экономикалық дағдарыс салдарынан басталғанына сенді.

Ерте өмір

Мейсон 1940 жылғы 2 ақпанда Англияның Биркенхед қаласында мектеп мұғалімдері Уолтер Райт Мейсон мен Изабель Анна (Смит) Мейсонның ұлы болып дүниеге келді. Ол және Оксфорд университетінде білім алды. 1971 жылдан 1984 жылға дейін Оксфордта оқытумен айналысты және екі рет үйленді. Ол солшыл бағытты "Тарих шеберханасы" журналын құруға мұрын қойды. Мейсон Үшінші рейхтің, әсіресе жұмысшы табының әлеуметтік тарихы саласында маманданған. Оның ең белгілі кітаптары – 1975 жылы жарық көрген «Arbeiterklasse und Volksgemeinschaft» (Жұмысшы сыныбы және ұлттық бірлестік) еңбегі, онда нацистер тұсындағы жұмысшы сыныбының өмірі зерттелген, және 1977 жылғы «Sozialpolitik im Dritten Reich» (Үшінші рейхтегі әлеуметтік саясат) кітабы. Британдық тарихшы үшін ерекше жайт – оның көптеген кітаптары алғашқыда неміс тілінде басылған.

Тарихшылардың рөлі

Мейсон өзінің рөлін икемді, адамгершілік және талдамалық тарихты дамыту ретінде қарастырды. Мейсон 1986 жылы тарихшылардың рөлі туралы былай деп жазды: "Егер тарихшылардың қоғамдық жауапкершілігі болса, егер жек көру олардың әдісінің бір бөлігі болса және ескерту олардың міндетінің бір бөлігі болса, онда олар дәл осы нәрсені жек көруі керек". Марксистік тарихшы ретінде Мейсонның қызығушылығы детерминистік емес тарих жазуда және фашизмге қатысты көзқарастарды қайта қарауда болды. Үшінші рейхтің толыққанды картинасын жасауға тырысқанда Мейсон нацистік Германиядағы әйелдер, Үшінші рейхтің "қасақана" көзқарастарына сын, және жалпы фашизм теориясын талдау құралы ретінде зерттеді. "Үшінші рейхтегі әлеуметтік саясат" еңбегінде Мейсон, Шығыс Германиядағы әріптестерінен өзгеше, зерттеуін неміс жұмысшы табының қарсылық қозғалыстарымен ғана шектемеді, сонымен қатар жұмысшы табының өмірінің жан-жақты суретін жасауға және оны өзінің және нацистік режимнің қабылдауына көңіл бөлді. Мейсон нацистік басшылықтың 1918 жылғы қараша революциясының естеліктерімен мазаланғанын айтты, сондықтан диктатура әлеуметтік саясат түрінде шағын материалдық жеңілдіктер беруге, материалдық тапшылықтарды енгізуге қарсылық көрсетуге және толыққанды соғыс экономикасын енгізуге асықпады.

Интенционалистік және функционалистік тарихи мектептер

1981 жылы "Фюрер мемлекеті: миф пен шындық" кітабынан "Нысана және түсіндірме: Ұлттық социализмді түсіндіру туралы қазіргі дау" атты эсседе Мейсон нацистік Германияға қатысты тарихи мектептер үшін интенционист және функционалист терминдерін қолданды. Мейсон Клаус Хильдебранд пен Карл Дитрих Брахерді Холокостты түсіндіру үшін Гитлерге тым көп көңіл бөлгені үшін сынға алды. Мейсон былай деп жазды: Карл Дитрих Брахер мен Клаус Хилдебранд өздерінің соңғы очерктерінде Гитлердің қасақана әрекеттерімен көбінесе айналысады, олар оның саяси идеяларының белгілі бір дәрежеде қажеттілігі бар деп санайды. Олар: "Неге Үшінші рейх бұрын-соңды болмаған масштабта геноцид пен адам өмірін жоюмен айналысатын қастандық соғысын бастады?" деген сұрақ қояды. Олар ақырында Үшінші рейх басшылары, әсіресе Гитлер, мұны өздері қалағандықтан жасады деген тұжырымға келеді. Бұл олардың әлемге көзқарасының алғашқы көріністерін зерттеу арқылы дәлелденуі мүмкін, олар 1938-1945 жылдары болған ең жаман зұлымдықтармен мүлдем үйлесімді. Үшінші рейхтің мақсаты - геноцидтік соғыс, ал, ең соңында, ұлттық социализмнің мәні де осы еді. Осыдан режимнің "бірден-бір", "тоталитарлық", "революциялық", "утопиялық" екендігі, қоғамдық тәртіп үшін жаңа қағидаға, ғылыми расизмге бағышталғаны көрінеді. Басшылар, әсіресе Гитлер, мұның бәрін қалаған, сондықтан, Хилдебрандтың айтуынша, ұлттық социализм туралы айту дұрыс емес; біз гитлеризм туралы айтуымыз керек. Мейсон Ұлттық социализмді түсіндірудің бір бөлігі Гитлерге ғана назар аудармай, осы кезеңді кеңінен қарастыруды талап ететінін жазды. Мейсон кеңірек суретті зерттеудің бір бөлігі ретінде тарихшылар Германияның 1930 жылдардың аяғындағы экономикалық жағдайын қарастыруы керек деп жазды: 1930 жылдардың аяғындағы кеңею соғысын күтіп, есепке алу кезінде көптеген актерлер мен бақылаушыларға өзінің шығу тегі экономикалық болған қысымдардың түсіндірме күші айқын болды. Осылайша, экспансияға бағытталған шешуші динамика экономикалық болды деген дәлел бірінші кезекте дәлелдердің қатал жинағына жат аналитикалық категорияларды енгізуге байланысты емес, бірінші кезекте "экономика" мен "саясат" арасындағы байланыстардың теориялық құрылымына байланысты емес. 1938-1939 жылдар үшін әртүрлі көздер материалдарының өте көп түрлері Германиядағы өсіп келе жатқан экономикалық дағдарысты нақты және ұзақ талқылайды, және осы меморандумдардың, кітаптардың және мақалалардың көптеген авторлары осы дағдарыс пен соғыс ықтималдығы арасындағы байланыс туралы болжау қажеттігін көре алды. Бұл мәселе Германияның көптеген жоғары әскери және саяси басшыларында, Ұлыбританияның жоғары лауазымды адамдарында, кейбір неміс өнеркәсіпшілері мен мемлекеттік қызметкерлерінде, неміс жер аударылғандарында және консервативті қарсылық күштерінің мүшелерінде, неміс емес банкирлер мен академиктерде кең таралған болды.

In a 1981 essay "Intention and Explanation: A Current Controversy About the Interpretation of National Socialism" from the book The "Fuehrer State": Myth and Reality, Mason coined the terms intentionist and functionalist as terms for historical schools regarding Nazi Germany. Mason criticised Klaus Hildebrand and Karl Dietrich Bracher for focusing too much on Hitler as an explanation for the Holocaust. Mason wrote: In their recent essays Karl Dietrich Bracher and Klaus Hildebrand are largely concerned with the intentional actions of Hitler, which, they believe, followed with some degree of necessity from his political ideas. They formulate the question: why did the Third Reich launch a murderous war of genocide and destruction of human life on a hitherto unprecedented scale? They come in the end to the conclusion that the leaders of the Third Reich, above all Hitler, did this because they wanted to do it. This can be demonstrated by studying early manifestations of their Weltanschauung, which are wholly compatible with the worst atrocities which actually occurred in the years 1938–1945. The goal of the Third Reich was genocidal war, and, in the end, that is what National Socialism was all about. From this it seems to follow that the regime is "unique", "totalitarian", "revolutionary", "utopian", devoted to an utterly novel principle for the public order, scientific racism. The leaders, in particular Hitler, demonstrably wanted all this, and it is thus, as Hildebrand recently suggested, wrong to talk of National Socialism; we should talk of Hitlerism. Mason wrote that part of the explanation of National Socialism required a broader look at the period, rather than focusing entirely upon Hitler. Mason wrote that as part of the investigation of the broader picture, historians should examine the economic situation of Germany in the late 1930s:
In anticipating and accounting for the war of expansion in the late 1930s the explanatory power of pressures which in their origin were economic was apparent to many actors and observers. Thus the argument that the decisive dynamic towards expansion was economic does not in the first instance depend upon the imposition of alien analytical categories on a recalcitrant body of evidence, nor in the first instance upon the theoretical construction of connections between "the economy" and "politics". For the years 1938–39 a very wide variety of different types of sources materials discuss explicitly and at length the growing economic crisis in Germany, and many of the authors of these memoranda, books and articles could see the need to speculate then about the relationship between this crisis and the likelihood of war. The view that this was a major problem was common to many top military and political leaders in Germany, to top officials in Britain, to some German industrialists and civil servants, to German exiles and members of the conservative resistance, and to non German bankers and academics.

Эрнст Нолтенің Холокост туралы сын пікірі

Мейсон фашизмді салыстырмалы түрде зерттеудің көрнекті жақтасы болды және 1980-ші жылдары неміс философы Эрнст Нольтені Холокостты Мейсон нацистік Германиямен ешқандай қатысы жоқ деп есептейтін оқиғалармен, мысалы, армян геноциді және қызыл кхмерлер геноцидімен салыстырғаны үшін қатаң сынады. Ал Мейсон нацистік Германия мен фашистік Италияны салыстыру арқылы жалпылама фашизм теориясын жасауға болатынын айтты. Мейсон пікірінше, нацизм – кең ауқымды фашистік құбылыстың бір бөлігі ғана: егер біз «фашизм» ұғымының бастапқы мазмұнының көп бөлігіне мұқтаж болмасақ, салыстырудан бас тарта алмаймыз. «Тарихи контексте қарастыру» оңай провинциализмге ұласуы мүмкін. Хабермастың моральдық қағидалары, саяси және дидактикалық тұрғыдан мінсіз болғанымен, фашизм континенттік құбылыс екенін, ал нацизм одан да үлкен нәрсенің ерекше бір бөлігі екенін мойындамаған жағдайда провинциализмнің көлеңкесін көтеріп жүреді. Пол Пот, егеуқырлық азаптаулар және армяндардың тағдыры нацизм туралы кез келген маңызды пікірталасқа қатысы жоқ; ал Муссолинидің Италиясы – қатысты.

Тэтчер үкіметін айыптау және Британиядан кету

1985 жылы Мейсон Маргарет Тэтчердің үкіметі фашизмнің алға басушысы деп салды, кәсіподақ жетекшілеріне жасырынуға дайындық жасауды ұсынды және Италияға көшті. Көп жыл бойы ауыр депрессиямен күрескен соң, 1990 жылдың 5 наурызында Римде өз-өзіне қол жұмсады.